Vợ hoặc chồng của du học sinh vẫn đi theo được ở hầu hết các nước nói tiếng Anh, nhưng quyền làm việc khác nhau rất xa: ở Úc gần như luôn có, ở Mỹ thì không, còn ở Canada và Anh đã bị thu hẹp mạnh từ năm 2024.
Với gia đình tính chuyện du học để định cư, đây là câu hỏi tài chính lớn nhất. Người đi kèm có được làm việc toàn thời gian hay không quyết định gia đình có tự nuôi được mình trong hai đến bốn năm học, và người đi kèm có tích luỹ được kinh nghiệm làm việc tại chỗ để chính mình trở thành đương đơn chính sau này hay không.
Bài này so sánh năm nước theo bậc học của du học sinh, nêu các mốc thay đổi đã chắc chắn và chỉ ra những câu cần kiểm trước khi nộp hồ sơ.
So sánh nhanh năm nước theo quyền của người đi kèm
Bảng dưới phản ánh quy định tính đến thời điểm viết. Chính sách người phụ thuộc là mảng đổi nhiều nhất trong hệ thống visa du học, nên mỗi ô đều cần kiểm lại khi nộp:
| Nước | Vợ chồng được đi theo khi nào | Quyền làm việc của người đi kèm |
|---|---|---|
| Canada | Đi được dưới dạng khách hoặc xin giấy phép riêng | Giấy phép lao động mở chỉ còn cho vợ chồng của sinh viên thạc sĩ chương trình đủ dài, tiến sĩ và một số chương trình chuyên nghiệp |
| Úc | Khai trong hồ sơ visa 500, đi kèm cùng visa | Có quyền làm việc; giới hạn giờ tuỳ bậc học của du học sinh |
| Anh | Chỉ khi du học sinh học tiến sĩ, chương trình sau đại học theo hướng nghiên cứu hoặc được chính phủ tài trợ | Có, nếu đã được cấp visa phụ thuộc |
| Mỹ | Đi theo bằng visa F-2 | Không được làm việc dưới bất kỳ hình thức nào |
| New Zealand | Đi theo dưới dạng visa đối tác của sinh viên | Visa làm việc mở nếu sinh viên học thạc sĩ, tiến sĩ hoặc một số chương trình thuộc danh sách ưu tiên |
Điểm đáng chú ý là hai nước Canada và Anh, vốn từng là lựa chọn quen thuộc của các cặp vợ chồng trẻ, đều đã siết điều kiện trong cùng giai đoạn 2024. Lý do chính được hai chính phủ nêu là kiểm soát số người nhập cư tạm thời. Kế hoạch dựa trên quy định trước 2024 cần được làm lại từ đầu.
Canada: giấy phép lao động cho vợ chồng sau đợt siết 2024–2025
Trước năm 2024, vợ chồng của hầu hết sinh viên toàn thời gian ở Canada đều xin được giấy phép lao động mở (SOWP), làm việc cho bất kỳ chủ nào. Từ tháng 3/2024, IRCC giới hạn quyền này cho vợ chồng của sinh viên thạc sĩ, tiến sĩ và một số chương trình chuyên nghiệp như y, luật. Đầu năm 2025, điều kiện tiếp tục được làm rõ: với bậc thạc sĩ, chương trình phải đủ dài theo ngưỡng IRCC công bố, hiện khoảng 16 tháng trở lên.
Hệ quả thực tế: sinh viên học cao đẳng (college) hai năm, vốn là lựa chọn phổ biến của người Việt vì chi phí thấp hơn, giờ không còn mang theo được người vợ hay chồng có quyền làm việc. Người đi kèm vẫn có thể sang với tư cách khách, nhưng không có thu nhập và không tích luỹ kinh nghiệm Canada.
Con cái thì ít bị ảnh hưởng hơn: con nhỏ đi cùng một phụ huynh có giấy phép du học hợp lệ thường được học phổ thông ở Canada mà không cần giấy phép riêng. Nhưng con lớn hơn tuổi phổ thông thì phải tự xin giấy phép du học. Mọi chi tiết, kể cả danh sách chương trình chuyên nghiệp đủ điều kiện, kiểm trên canada.ca tại thời điểm nộp.
Úc: người đi kèm visa 500 và giới hạn giờ làm
Úc vẫn là nước rộng rãi nhất với người đi kèm. Vợ, chồng hoặc người sống chung như vợ chồng được khai trong hồ sơ visa du học 500 và đi cùng visa. Nếu du học sinh học thạc sĩ hoặc tiến sĩ, người đi kèm thường được làm việc không giới hạn giờ. Với các bậc học khác, người đi kèm bị giới hạn giờ làm tương tự sinh viên trong kỳ học, tính theo hai tuần.
Cái bẫy hay gặp là không khai người đi kèm từ đầu. Người kết hôn sau khi đã có visa vẫn có thể bổ sung, nhưng phải chứng minh quan hệ thật và điều kiện tài chính đủ cho cả hai. Hồ sơ du học Úc từ năm 2024 xét theo tiêu chí Genuine Student; một hồ sơ mà vai trò người đi kèm lấn át mục đích học tập có thể khiến viên chức nghi ngờ ý định thật của du học sinh.
Về định cư, người đi kèm làm việc toàn thời gian ở Úc có thể tích luỹ kinh nghiệm, nhưng kinh nghiệm chỉ có giá trị cho điểm định cư khi đúng nghề đề cử, ở trình độ tay nghề và được tổ chức thẩm định nghề công nhận. Làm phụ bếp hay đóng gói để trang trải không biến thành điểm định cư của người đó. Kiểm điều kiện chi tiết trên immi.homeaffairs.gov.au.
Anh: lệnh hạn chế người phụ thuộc từ tháng 1/2024
Từ tháng 1/2024, sinh viên học các chương trình thạc sĩ theo dạng giảng dạy, kể cả thạc sĩ một năm vốn rất phổ biến với người Việt, không còn được mang vợ chồng, con theo visa phụ thuộc. Quyền này chỉ còn cho sinh viên tiến sĩ, chương trình sau đại học theo hướng nghiên cứu, và sinh viên được chính phủ tài trợ toàn phần theo khoá học dài.
Với nhóm còn được mang theo, người phụ thuộc thường được làm việc. Nhưng với đại đa số sinh viên thạc sĩ, phương án duy nhất là người vợ hay chồng tự có visa riêng, như visa lao động tay nghề với thư mời của chủ được cấp phép bảo lãnh, hoặc sang thăm bằng visa du lịch theo từng chuyến ngắn.
Điều này thay đổi hẳn cách tính của các cặp vợ chồng: trước 2024, một người học thạc sĩ, người kia đi làm, rồi cả hai chuyển sang Graduate Route và Skilled Worker là kịch bản phổ biến. Giờ kịch bản đó chỉ còn khả thi nếu bậc học là tiến sĩ hoặc nghiên cứu. Chính sách nhập cư của Anh còn đang điều chỉnh, nên kiểm gov.uk trước khi chọn chương trình.
Mỹ: visa F-2 không cho làm việc
Vợ chồng và con chưa kết hôn dưới 21 tuổi của sinh viên F-1 được cấp visa F-2. Người F-2 không được làm việc, kể cả làm tự do hay làm từ xa cho công ty nước ngoài theo cách nhiều người hiểu nhầm. Người F-2 được học bán thời gian một số khoá; muốn học toàn thời gian một chương trình cấp bằng thì phải chuyển sang tư cách F-1 của riêng mình. Con F-2 được học mẫu giáo đến hết trung học trong hệ thống công lập.
Vì không có thu nhập, cặp vợ chồng F-1 và F-2 phải chứng minh tài chính đủ nuôi cả gia đình trong suốt khoá học. Khi sinh viên F-1 chuyển sang OPT, người F-2 vẫn giữ tình trạng nhưng vẫn không được làm việc. Chỉ khi người chính chuyển sang H-1B, người phụ thuộc mới đổi sang H-4, và quyền làm việc của H-4 chỉ có trong một số trường hợp, chủ yếu khi hồ sơ thẻ xanh của người chính đã qua một mốc nhất định.
Một số cặp vợ chồng chọn để cả hai cùng là F-1, mỗi người học một chương trình. Cách này cho cả hai quyền làm việc trong khuôn viên trường, CPT và OPT riêng, nhưng nhân đôi học phí và yêu cầu mỗi người đều là sinh viên thật sự.
Trước khi quyết định mang vợ chồng theo: năm câu cần tự trả lời
Các quy định trên chỉ là nửa câu chuyện. Nửa còn lại là kế hoạch của chính gia đình bạn. Trước khi nộp hồ sơ, hai vợ chồng nên cùng trả lời rõ:
- Bậc học và độ dài chương trình có đủ điều kiện cho người đi kèm làm việc ở nước đã chọn không, theo quy định tại thời điểm nộp chứ không phải theo bài viết cũ trên mạng?
- Nếu người đi kèm không làm được việc, gia đình có đủ tiền sống cả khoá học mà không phải vi phạm điều kiện visa không?
- Người đi kèm có nghề nghiệp có thể chuyển sang được không, bằng cấp có cần công nhận lại không, tiếng Anh đủ làm việc chuyên môn chưa?
- Nếu có con, con đi theo được học trường công hay phải đóng học phí quốc tế?
- Kế hoạch định cư dựa vào ai là đương đơn chính: du học sinh, hay người đi kèm có nghề tốt hơn? Câu này quyết định nên chọn nước và bậc học nào.
Câu cuối thường bị bỏ qua. Trong nhiều gia đình, người có cơ hội định cư tốt hơn lại là người đi kèm, vì có nghề thuộc danh sách thiếu hụt và kinh nghiệm lâu năm. Khi đó, đảo vai trò, để người có nghề đi học hoặc đi làm làm đương đơn chính, có thể hợp lý hơn.
New Zealand: visa đối tác của sinh viên và điều kiện bậc học
New Zealand nằm giữa hai thái cực. Vợ chồng hoặc người sống chung như vợ chồng của du học sinh có thể xin visa đối tác theo hồ sơ của sinh viên. Quyền làm việc mở cho người đi kèm hiện gắn với bậc học: thường áp dụng khi sinh viên học thạc sĩ, tiến sĩ, hoặc một số chương trình bậc cao thuộc danh sách nghề ưu tiên. Với các bậc thấp hơn, người đi kèm thường chỉ được cấp visa du lịch hay visa có điều kiện hẹp hơn.
Điểm cần chú ý là mối quan hệ phải thật và đã chung sống, chứ không chỉ có giấy kết hôn. Viên chức New Zealand xét bằng chứng sống chung, tài chính chung, liên lạc thường xuyên. Một cặp mới cưới ngay trước khi nộp hồ sơ, chưa từng sống cùng nhau, sẽ phải giải thích nhiều hơn.
Về định cư, người đi kèm có visa làm việc mở có thể tìm việc đúng nghề, và nếu nghề nằm trong Green List hoặc đủ điểm Skilled Migrant, chính người đi kèm có thể trở thành đương đơn chính. Đây là kịch bản không hiếm ở New Zealand, nhất là với người đi kèm có nghề kỹ thuật hoặc y tế. Điều kiện bậc học và danh sách chương trình đủ điều kiện thay đổi theo từng đợt, cần kiểm immigration.govt.nz.
Ví dụ giả định: hai cặp vợ chồng, hai lựa chọn bậc học
Hai trường hợp sau là giả định để minh hoạ. Cặp thứ nhất: chị Thảo là kế toán, anh Long là kỹ sư điện có tám năm kinh nghiệm. Ban đầu họ định để chị Thảo học cao đẳng hai năm ở Canada vì học phí thấp, anh Long đi theo làm việc. Theo quy định hiện hành, phương án này không cho anh Long giấy phép lao động mở. Họ đổi vai: anh Long tự chấm điểm và thấy hồ sơ tay nghề của mình có khả năng hơn, nên tính đường tay nghề trực tiếp hoặc thạc sĩ kỹ thuật cho chính anh.
Cặp thứ hai: anh Duy chuẩn bị học thạc sĩ một năm ở Anh, vợ là giáo viên. Từ 2024, vợ anh không đi theo được với visa phụ thuộc. Họ cân nhắc giữa ba lựa chọn: anh đi một mình rồi tính sau, chuyển sang chương trình nghiên cứu cho phép mang người phụ thuộc, hoặc chọn Úc nơi vợ đi kèm vẫn được làm việc. Họ chọn phương án thứ ba sau khi tính chi phí và cơ hội việc làm của cả hai.
Điểm chung của hai ví dụ: khi tính quyền của người đi kèm từ đầu, lựa chọn nước, bậc học và ai là người đi học thường thay đổi hẳn. Gia đình chỉ nhìn học phí sẽ bỏ lỡ điều này.
Câu hỏi thường gặp
Mới kết hôn sau khi đã có visa du học thì có đưa vợ hoặc chồng sang được không?
Phần lớn các nước cho phép bổ sung người phụ thuộc sau khi cấp visa, miễn là bậc học vẫn đủ điều kiện. Bạn phải chứng minh hôn nhân thật bằng giấy đăng ký kết hôn, hình ảnh, liên lạc, kế hoạch sống chung, cùng tài chính đủ cho cả hai. Hôn nhân diễn ra sát ngày nộp sẽ bị xem xét kỹ hơn.
Người sống chung chưa đăng ký kết hôn có được đi kèm không?
Úc và New Zealand công nhận quan hệ sống chung như vợ chồng nếu chứng minh được thời gian sống chung và sự gắn bó. Canada cũng công nhận quan hệ chung sống theo luật thông thường. Mỹ thì chỉ công nhận hôn nhân hợp pháp cho F-2. Bằng chứng cần nhiều và nhất quán.
Người đi kèm ở Canada có thể tự xin giấy phép lao động bằng thư mời việc không?
Có thể, nếu tự đủ điều kiện một loại giấy phép lao động riêng, thường cần chủ lao động và đôi khi cần đánh giá thị trường lao động. Đây là hồ sơ độc lập, xét theo tiêu chí của diện lao động chứ không theo tư cách vợ chồng du học sinh.
Vợ chồng F-2 ở Mỹ có được làm việc từ xa cho công ty Việt Nam không?
Quy định F-2 cấm làm việc, và cơ quan di trú Mỹ chưa có hướng dẫn rõ ràng cho phép ngoại lệ với việc làm từ xa cho chủ nước ngoài. Đây là vùng rủi ro, có thể ảnh hưởng tới các hồ sơ sau này. Hỏi luật sư di trú có giấy phép trước khi nhận bất kỳ việc gì.
Con đi theo du học sinh ở Úc có được học trường công miễn phí không?
Tuỳ bang. Nhiều bang thu học phí đối với con của người mang visa du học, có nơi giảm hoặc miễn cho con của nghiên cứu sinh. Kiểm với sở giáo dục của bang trước khi chọn thành phố học, vì khoản này có thể lên tới mức đáng kể mỗi năm.
Nếu du học sinh bỏ học thì người đi kèm có bị ảnh hưởng không?
Có. Visa của người phụ thuộc gắn với visa của người chính. Khi người chính bị huỷ visa, rút ngắn thời hạn hoặc không còn đủ điều kiện, người đi kèm cũng mất cơ sở cư trú và phải xử lý theo hướng dẫn của cơ quan di trú trong thời hạn được cho.