Nhật Bản là nơi có cộng đồng du học sinh Việt rất đông, và một phần lớn trong đó muốn ở lại đi làm sau khi học xong. Khác với Canada hay Úc, Nhật không có visa làm việc mở kiểu “học xong được ở lại vài năm làm gì cũng được”. Thay vào đó, mỗi người phải tự tìm một công ty nhận mình, và công việc đó phải khớp với một tư cách lưu trú cụ thể. Tấm bằng chỉ mở cửa khi công việc phù hợp với nó.
Vì vậy câu hỏi quan trọng không phải là “du học Nhật có ở lại được không”, mà là “bạn học ở loại trường nào, ngành gì, và có tìm được việc đúng ngành trước khi hết hạn hay không”. Bài này đi theo đúng trình tự đó: điểm xuất phát, chuyện làm thêm, mùa tuyển dụng, visa kỹ sư – nhân văn – quốc tế, các lối phụ, rồi mốc vĩnh trú. Quy định do Cục Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật Bản ban hành và có điều chỉnh; trước khi nộp hồ sơ, bạn đọc lại hướng dẫn hiện hành trên trang chính thức của cơ quan này.
Điểm xuất phát: trường Nhật ngữ, senmon hay đại học
Phần đông du học sinh Việt bắt đầu ở trường Nhật ngữ, học tiếng một đến hai năm. Đây là bước đệm, không phải đích. Học xong trường tiếng, gần như không ai chuyển thẳng được sang visa kỹ sư – nhân văn, vì visa này đòi bằng cao đẳng, đại học hoặc danh hiệu senmonshi, hoặc kinh nghiệm làm việc dài. Người học tiếng muốn ở lại thường phải học tiếp lên senmon gakko hoặc đại học, hoặc rẽ sang tư cách kỹ năng đặc định nếu thi đỗ kỳ thi nghề và tiếng tương ứng.
Với senmon gakko (trường chuyên môn, thường hai năm), người tốt nghiệp chương trình đủ điều kiện được danh hiệu senmonshi và có thể xin visa kỹ sư – nhân văn – quốc tế. Nhưng cơ quan xuất nhập cảnh xét mối liên hệ giữa môn học và công việc khá chặt với nhóm này: học thiết kế đồ hoạ thì việc phải là thiết kế, học khách sạn thì việc phải có nội dung chuyên môn khách sạn chứ không chỉ dọn phòng. Người tốt nghiệp đại học được xét rộng hơn, vì nền đại học được coi là kiến thức tổng quát hơn.
Hệ quả thực tế: hai người cùng làm một vị trí ở cùng công ty, người có bằng đại học có thể được cấp visa, người có bằng senmon khác ngành thì bị từ chối. Trước khi chọn senmon, hãy hỏi trường tỉ lệ sinh viên quốc tế được cấp visa lao động sau tốt nghiệp ở đúng khoa đó, và xem ngành học có dẫn tới loại công việc mà công ty Nhật thật sự tuyển người nước ngoài hay không.
Làm thêm 28 giờ và những vết hồ sơ đi theo về sau
Du học sinh ở Nhật được làm thêm khi có giấy phép hoạt động ngoài tư cách, với giới hạn khoảng 28 giờ mỗi tuần trong thời gian học, và được làm nhiều hơn trong kỳ nghỉ dài theo quy định của trường. Giới hạn này tính tổng mọi chỗ làm, không phải mỗi chỗ 28 giờ. Rất nhiều bạn làm hai ba nơi, mỗi nơi nhìn riêng thì hợp lệ, cộng lại thì vượt.
Chỗ nguy hiểm là vết vượt giờ không biến mất. Thu nhập làm thêm được khai thuế cư trú tại phường nơi bạn sống, và khi bạn xin đổi sang visa lao động, cơ quan xuất nhập cảnh có thể xem giấy chứng nhận thu nhập, thuế của các năm học. Thu nhập năm vượt xa mức tương ứng với 28 giờ mỗi tuần là dấu hiệu rõ ràng, và đã có nhiều trường hợp bị từ chối đổi visa vì lý do này, dù đã có thư mời làm việc tốt.
Cùng loại vết là bảo hiểm y tế quốc dân và lương hưu quốc dân. Du học sinh thường được hoãn hoặc giảm đóng lương hưu nếu làm thủ tục, nhưng nhiều bạn không làm, rồi để nợ. Khi đi làm và về sau xin vĩnh trú, lịch sử đóng thuế, bảo hiểm và lương hưu đúng hạn là một phần của việc chứng minh bạn chấp hành tốt. Thói quen sinh hoạt ở năm nhất quyết định khá nhiều thứ ở năm thứ mười.
Shūkatsu: mùa tuyển dụng của Nhật bắt đầu sớm hơn bạn nghĩ
Doanh nghiệp Nhật tuyển sinh viên mới theo một nhịp chung gọi là shūkatsu. Sinh viên đại học thường bắt đầu tìm hiểu công ty, đi hội thảo, thực tập ngắn từ năm áp chót, nộp hồ sơ và thi tuyển ở năm cuối, nhận thông báo trúng tuyển dự kiến nhiều tháng trước khi tốt nghiệp, rồi vào làm cùng lúc vào mùa xuân. Du học sinh bắt đầu vào năm cuối thường đã lỡ phần lớn đợt tuyển của các công ty lớn.
Quy trình có những vòng mà người Việt ít quen: bài kiểm tra năng lực chung bằng tiếng Nhật, bài viết về bản thân, phỏng vấn nhóm, phỏng vấn nhiều vòng tập trung vào tính cách và độ gắn bó lâu dài. Tiếng Nhật ở mức trình độ cao, thường được nhắc là khoảng N2 trở lên, gần như là điều kiện ngầm của nhiều công ty, dù tin tuyển không ghi.
Nếu tốt nghiệp mà chưa có việc, sinh viên có thể xin chuyển sang tư cách hoạt động đặc định để tiếp tục tìm việc, thường cần thư giới thiệu của trường. Thời gian cho phép tìm việc theo cách này thường khoảng sáu tháng và có thể gia hạn một lần, tức tối đa khoảng một năm. Trong thời gian đó vẫn có thể làm thêm nếu được cấp phép. Đây là chiếc phao, không phải kế hoạch chính: tìm việc khi bạn bè cùng khoá đã đi làm khó hơn hẳn.
Các tư cách lưu trú hay gặp sau khi học xong
Bảng dưới gom các lối mà du học sinh Việt hay đi sau tốt nghiệp, ở mức nguyên lý. Tên gọi chính thức, điều kiện chi tiết và thời hạn đọc trên trang của Cục Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật Bản.
| Tư cách | Ai hợp | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Kỹ sư – nhân văn – quốc tế | Tốt nghiệp đại học, cao đẳng, senmon có việc khớp ngành | Công việc phải dùng kiến thức chuyên môn; lương tương đương người Nhật cùng vị trí |
| Hoạt động đặc định số 46 | Tốt nghiệp đại học hoặc cao học ở Nhật, tiếng Nhật rất cao (thường N1) | Cho làm việc rộng hơn, kể cả phục vụ khách bằng tiếng Nhật, nhưng vẫn phải toàn thời gian và dùng năng lực tiếng |
| Kỹ năng đặc định | Người đỗ kỳ thi kỹ năng và tiếng theo ngành | Gắn với ngành được phép; loại 1 có giới hạn tổng thời gian, loại 2 gia hạn được và đưa gia đình sang |
| Nhân lực chất lượng cao (HSP) | Người đạt từ 70 điểm theo thang chấm | Điểm cộng cho học vị, tuổi, lương, tiếng Nhật, tốt nghiệp đại học Nhật |
| Tìm việc sau tốt nghiệp | Sinh viên chưa có việc, được trường giới thiệu | Thường khoảng sáu tháng, gia hạn được một lần |
Đừng chọn tư cách theo cái nghe dễ. Hãy chọn theo công việc bạn thật sự có trong tay; cơ quan xuất nhập cảnh xét nội dung công việc chứ không xét chức danh ghi trên hợp đồng.
Xét visa kỹ sư – nhân văn – quốc tế: những chỗ hay bị từ chối
Công việc giản đơn. Đứng dây chuyền, đóng gói, bốc xếp, phục vụ bàn là công việc không cần kiến thức chuyên môn, nên không thuộc visa này dù người làm có bằng đại học. Ví dụ giả định: Lan tốt nghiệp kinh tế, được công ty sản xuất nhận làm “nhân viên quản lý chất lượng”, nhưng mô tả công việc thực tế là kiểm hàng trên dây chuyền. Hồ sơ có nguy cơ bị từ chối vì nội dung việc, không phải vì Lan thiếu năng lực.
Không khớp ngành. Người học senmon ngành du lịch xin làm lập trình viên thường bị hỏi kỹ. Có thể giải trình bằng kinh nghiệm hoặc chứng chỉ, nhưng tỉ lệ rủi ro cao hơn.
Lương thấp hơn người Nhật cùng vị trí. Mức lương phải tương đương với người Nhật làm cùng việc. Công ty trả thấp hẳn vì “là người nước ngoài mới ra trường” là dấu hiệu xấu với cả hồ sơ lẫn với chính bạn.
Công ty quá nhỏ hoặc mới lập. Công ty nhỏ vẫn bảo lãnh được, nhưng phải nộp nhiều giấy tờ hơn về tình hình kinh doanh. Công ty lập ra chủ yếu để “làm visa” bị soi rất kỹ.
Lịch sử du học có vết. Vượt giờ làm thêm, nghỉ học nhiều, nợ thuế hay bảo hiểm làm hồ sơ yếu đi ngay cả khi công việc hoàn toàn phù hợp.
Đường từ đi làm tới vĩnh trú
Theo nguyên tắc chung, người nước ngoài xin vĩnh trú cần đã sống ở Nhật khoảng mười năm liên tục, trong đó có ít nhất khoảng năm năm với tư cách làm việc hoặc cư trú. Thời gian du học được tính vào tổng thời gian ở Nhật, nhưng không thay cho phần năm năm làm việc. Một người du học sáu năm rồi đi làm bốn năm thì đủ mười năm cư trú nhưng chưa đủ phần làm việc. Ngoài ra còn các điều kiện về hạnh kiểm, khả năng tự lập, chấp hành nghĩa vụ thuế, bảo hiểm, lương hưu và đang giữ tư cách lưu trú có thời hạn dài nhất cho loại đó.
Lối tắt là hệ nhân lực chất lượng cao. Người đạt khoảng 70 điểm trở lên theo thang chấm có thể xin vĩnh trú sau khoảng ba năm, đạt khoảng 80 điểm thì sau khoảng một năm. Tốt nghiệp đại học Nhật, có bằng thạc sĩ, tiếng Nhật N1, lương cao, tuổi trẻ đều là nguồn điểm. Nhiều kỹ sư trẻ có thạc sĩ Nhật và lương khá đạt được mốc này sớm hơn họ tưởng; nên tự chấm theo bảng điểm chính thức mỗi năm.
Chi tiết về hồ sơ vĩnh trú, người bảo lãnh và cách tính thuế được bàn ở bài riêng về vĩnh trú Nhật Bản trên site. Ở góc du học, điều đáng nhớ là các quyết định nhỏ khi còn là sinh viên, từ đóng lương hưu đến giữ giờ làm thêm, đều được nhìn lại khi xét vĩnh trú.
Sai lầm hay gặp của du học sinh Việt ở Nhật
Vay nợ lớn để đi trường tiếng. Khoản nợ đẩy người học vào làm thêm quá giờ ngay năm đầu, kéo theo điểm danh kém và vết hồ sơ. Nếu tài chính chỉ đủ khi phải làm thêm nhiều, kế hoạch đó đã có vấn đề.
Học tiếng để đi làm, không học để thi tuyển. Giao tiếp nơi làm thêm khác xa tiếng Nhật trong phỏng vấn và bài kiểm tra tuyển dụng. Nên luyện riêng kính ngữ và văn viết từ năm hai.
Nhận việc qua môi giới thu phí. Công ty Nhật tuyển thẳng hoặc qua kênh tuyển dụng không thu phí ứng viên là thông lệ. Ai đòi tiền để “xin visa kỹ sư” thường đang bán một công việc không khớp visa.
Đổi việc mà quên thông báo. Người giữ visa lao động phải báo cho cơ quan xuất nhập cảnh khi nghỉ hoặc chuyển công ty, trong khoảng mười bốn ngày. Quên báo là vết nhỏ nhưng có thật.
Về nước dài ngày giữa chừng. Rời Nhật lâu làm gián đoạn tính liên tục khi xét vĩnh trú. Nếu có việc gia đình, hãy tính trước số ngày.
Câu hỏi thường gặp
Học xong trường Nhật ngữ có xin visa kỹ sư được không?
Thường là không, vì visa kỹ sư – nhân văn – quốc tế đòi bằng cao đẳng, đại học, danh hiệu senmonshi hoặc nhiều năm kinh nghiệm. Người học tiếng muốn ở lại thường học tiếp senmon, đại học, hoặc thi lấy tư cách kỹ năng đặc định theo ngành.
Tốt nghiệp mà chưa tìm được việc thì có phải về nước ngay không?
Không nhất thiết. Sinh viên có thể xin chuyển sang tư cách hoạt động đặc định để tìm việc, thường cần trường giới thiệu, thời hạn khoảng sáu tháng và gia hạn được một lần. Điều kiện cụ thể nên hỏi phòng hỗ trợ sinh viên quốc tế và cơ quan xuất nhập cảnh.
Làm thêm quá 28 giờ một tuần có bị phát hiện không?
Có khả năng cao, vì thu nhập làm thêm được khai thuế cư trú và các giấy tờ thuế có thể được xem khi bạn đổi sang visa lao động. Đã có nhiều hồ sơ đổi visa bị từ chối vì thu nhập năm học vượt xa mức tương ứng với giới hạn giờ.
Thời gian du học có được tính để xin vĩnh trú không?
Có tính vào tổng thời gian sống ở Nhật, nhưng không thay cho phần năm làm việc mà quy định đòi. Nếu đạt điểm nhân lực chất lượng cao, mốc thời gian có thể rút ngắn còn khoảng một đến ba năm tuỳ số điểm.
Học senmon gakko có thiệt hơn học đại học khi xin việc ở Nhật không?
Senmon vẫn mở được visa lao động, nhưng cơ quan xuất nhập cảnh xét mối liên hệ giữa môn học và công việc chặt hơn so với người có bằng đại học. Người học senmon nên chọn ngành gắn với công việc mà doanh nghiệp thật sự tuyển người nước ngoài.