Một câu nói khiến không ít người Việt sang Úc theo diện vợ chồng sống trong sợ hãi: "Nếu bỏ đi, em sẽ bị trục xuất." Người bảo lãnh dùng chính hồ sơ visa làm công cụ kiểm soát — doạ rút bảo lãnh, giữ hộ chiếu, cắt tiền, cô lập khỏi bạn bè. Nhiều người chịu đựng vì tin rằng chỉ cần rời khỏi mối quan hệ là mất hết.
Luật di trú Úc có một cơ chế để tránh đúng tình huống này: quy định về bạo lực gia đình (family violence provisions). Nếu mối quan hệ của bạn là thật và đã đổ vỡ, và bạn hoặc người trong gia đình bạn bị người bảo lãnh bạo hành, bạn vẫn có thể được xét cấp visa thường trú dù không còn sống chung. Bài này giải thích ai được áp dụng, bạo lực gia đình gồm những gì theo cách hiểu của Úc, bằng chứng nào được chấp nhận và các bước nên làm. Trước hết: nếu bạn đang gặp nguy hiểm, an toàn của bạn và con quan trọng hơn mọi hồ sơ — hãy gọi số khẩn cấp của cảnh sát Úc.
Cơ chế bảo vệ hoạt động thế nào
Thông thường, visa vợ chồng xét theo hai giai đoạn: visa tạm trú (820 nếu nộp trong Úc, 309 nếu nộp ngoài Úc) rồi tới visa thường trú (801 hoặc 100) sau một khoảng thời gian, khi Bộ Nội vụ xác nhận mối quan hệ vẫn tiếp diễn. Nếu quan hệ đổ vỡ trước khi có thường trú, về nguyên tắc người nộp không còn đáp ứng điều kiện.
Quy định về bạo lực gia đình tạo ra một ngoại lệ: người nộp vẫn có thể được cấp visa thường trú nếu chứng minh được mối quan hệ là thật khi còn tồn tại, nó đã chấm dứt, và trong thời gian quan hệ, người bảo lãnh đã gây bạo lực gia đình với người nộp, con của người nộp hoặc thành viên gia đình. Bạn không cần quay về với người đó, không cần sự đồng ý của người đó, và việc người bảo lãnh rút bảo lãnh không tự động chấm dứt hồ sơ của bạn.
Phạm vi áp dụng chủ yếu là diện vợ chồng khi xét giai đoạn thường trú. Từ khoảng cuối năm 2024, Úc đã mở rộng cơ chế này cho thêm một số trường hợp, trong đó có người giữ visa hôn phu hôn thê 300, và nới các loại bằng chứng được chấp nhận. Danh sách visa áp dụng và quy định chi tiết thay đổi theo luật sửa đổi, nên kiểm trang chính thức hoặc hỏi đại lý di trú có đăng ký, luật sư di trú hay dịch vụ trợ giúp pháp lý về đúng loại visa bạn đang có.
Bạo lực gia đình theo cách hiểu của Úc rộng hơn bạn nghĩ
Bạo lực thể chất và tình dục. Đánh, đẩy, bóp cổ, ép quan hệ tình dục — kể cả giữa vợ chồng — là bạo lực gia đình và có thể là tội hình sự.
Kiểm soát cưỡng ép (coercive control). Một chuỗi hành vi nhằm kiểm soát: theo dõi điện thoại, cấm gặp bạn bè hay gọi về gia đình, quyết định bạn được đi đâu, mặc gì, làm gì. Nhiều bang của Úc đã hoặc đang đưa kiểm soát cưỡng ép vào luật hình sự.
Lạm dụng kinh tế. Giữ toàn bộ tiền lương của bạn, không cho bạn có tài khoản riêng, bắt bạn xin từng khoản nhỏ, ép vay nợ đứng tên bạn.
Bạo lực tinh thần và đe doạ. Lăng mạ, hạ nhục liên tục, doạ tự tử để ép buộc, doạ làm hại con, thú nuôi hay người thân ở Việt Nam.
Lạm dụng liên quan tới visa. Doạ rút bảo lãnh, doạ báo Bộ để bạn bị trục xuất, giữ hộ chiếu và giấy tờ của bạn, nói dối bạn về quyền của bạn. Đây chính là dạng kiểm soát mà quy định bảo vệ nhắm tới.
Nhiều phụ nữ Việt nghĩ "anh ấy chưa đánh mình nên không phải bạo lực". Theo cách hiểu của Úc, một mối quan hệ mà bạn phải sống trong sợ hãi, bị kiểm soát mọi mặt, có thể đã là bạo lực gia đình dù chưa có vết thương. Ngược lại, cãi vã thông thường, bất đồng chuyện tiền bạc giữa hai người bình đẳng, hay việc một bên muốn chia tay thì không phải bạo lực. Ranh giới nằm ở chỗ có hay không một bên dùng sợ hãi để kiểm soát bên kia.
Bằng chứng: tư pháp và phi tư pháp
Bộ Nội vụ xem xét hai nhóm bằng chứng. Bạn không bắt buộc phải có bản án; nhiều người chỉ có bằng chứng phi tư pháp. Loại giấy tờ chính xác và mẫu khai được chấp nhận đọc trong hướng dẫn hiện hành của Bộ.
| Nhóm | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bằng chứng tư pháp | Lệnh bảo vệ hay lệnh can thiệp của toà án; bản án về tội bạo lực đối với người bảo lãnh | Lệnh tạm thời cũng có giá trị; lệnh do người bảo lãnh xin chống lại bạn có thể được xem xét bối cảnh |
| Bằng chứng phi tư pháp | Văn bản của bác sĩ, y tá, nhà tâm lý, nhân viên xã hội, cảnh sát, nhân viên nhà tạm lánh, dịch vụ hỗ trợ nạn nhân | Người viết nêu những gì họ quan sát, ghi nhận từ bạn và đánh giá chuyên môn |
| Bằng chứng hỗ trợ | Tin nhắn đe doạ, ảnh vết thương, hồ sơ khám bệnh, ghi chép của bạn theo ngày, lời khai của người chứng kiến | Củng cố câu chuyện, nhất là khi bạn không có giấy tờ chính thức |
| Bằng chứng mối quan hệ thật | Như mọi hồ sơ vợ chồng: sống chung, tài chính chung, xã hội biết | Vẫn phải chứng minh quan hệ là thật khi còn tồn tại |
Hai lời khuyên thực tế. Một, khi đi khám bệnh hay gặp nhân viên xã hội, hãy nói rõ nguyên nhân, để hồ sơ của họ ghi nhận đúng; nhiều người ngại nên chỉ nói "bị ngã". Hai, cất bằng chứng ở nơi người kia không truy cập được: điện thoại riêng, tài khoản email mới, hoặc gửi bản sao cho người bạn tin cậy.
Những bước nên làm khi bạn quyết định rời đi
Thứ tự có thể thay đổi tuỳ mức độ nguy hiểm. Nguyên tắc là an toàn trước, giấy tờ sau.
- Lập kế hoạch an toàn. Biết mình sẽ đi đâu, có người hỗ trợ, có số liên lạc khẩn cấp. Các dịch vụ hỗ trợ bạo lực gia đình ở Úc có thể giúp tìm chỗ ở tạm lánh và lập kế hoạch.
- Mang theo giấy tờ quan trọng nếu có thể: hộ chiếu, giấy tờ visa, giấy khai sinh của con, thẻ ngân hàng, thẻ Medicare. Nếu không mang được, đừng vì giấy tờ mà ở lại nơi nguy hiểm — nhiều thứ có thể xin lại.
- Liên hệ trợ giúp pháp lý. Các tổ chức trợ giúp pháp lý của bang và các trung tâm pháp lý cộng đồng có luật sư di trú, nhiều nơi miễn phí cho người bị bạo lực gia đình. Bạn có quyền dùng phiên dịch tiếng Việt miễn phí qua dịch vụ phiên dịch quốc gia.
- Báo Bộ Nội vụ về thay đổi hoàn cảnh và thông báo bạn muốn được xét theo quy định bạo lực gia đình. Người bảo lãnh có thể đã báo rút bảo lãnh — bạn vẫn có quyền trình bày.
- Giữ tình trạng visa hợp lệ. Nếu bạn đang ở Úc bằng visa 820 hay visa bắc cầu, hồ sơ thường vẫn đang được xét; theo dõi thư từ Bộ và trả lời đúng hạn, cập nhật địa chỉ liên lạc mới.
- Chuẩn bị bằng chứng theo các nhóm ở trên, với sự giúp đỡ của người có chuyên môn.
Nếu bạn có con chung với người bảo lãnh, việc rời đi có thể kéo theo vấn đề quyền nuôi con theo luật gia đình Úc. Đừng tự đưa con rời khỏi Úc khi chưa có tư vấn pháp lý, vì điều đó có thể gây hậu quả nghiêm trọng về luật gia đình.
Ví dụ giả định: một hồ sơ 820 sau mười tám tháng
Chị Hương, ví dụ giả định, 31 tuổi, sang Úc sau khi kết hôn với một người đàn ông là công dân Úc, nộp visa 820 trong Úc. Năm đầu bình thường. Sang năm thứ hai, chồng chị bắt đầu giữ thẻ ngân hàng của chị, đọc tin nhắn, không cho chị đi học tiếng Anh, nhiều lần nói nếu chị "không nghe lời" sẽ báo Bộ rút bảo lãnh. Một lần cãi nhau, anh ta đẩy chị ngã, chị đi khám và nói với bác sĩ là trượt chân.
Chị Hương rời nhà sau khi một người bạn đưa chị tới một dịch vụ hỗ trợ phụ nữ. Ở đó, nhân viên xã hội giúp chị tìm chỗ ở tạm, liên hệ trợ giúp pháp lý, và hướng dẫn chị quay lại bác sĩ để kể đúng sự việc. Chồng chị gửi thư rút bảo lãnh tới Bộ. Luật sư giúp chị thông báo cho Bộ về hoàn cảnh, gom bằng chứng mối quan hệ thật trong năm đầu, văn bản của nhân viên xã hội và bác sĩ, các tin nhắn đe doạ còn lưu.
Hồ sơ của chị không có bản án hay lệnh của toà, nhưng có bằng chứng phi tư pháp từ người có chuyên môn và bằng chứng quan hệ thật. Kết quả cuối cùng do Bộ quyết định, và không ai có thể hứa trước. Điều quan trọng trong ví dụ này là chị đã không phải lựa chọn giữa an toàn và visa — đó chính là lý do quy định này tồn tại.
Những hiểu lầm phổ biến
Thông tin sai lan trong cộng đồng khiến nhiều người chịu đựng lâu hơn cần thiết, hoặc ngược lại, chuẩn bị sai hướng:
- "Phải có bản án hoặc lệnh của toà mới được" — không bắt buộc; bằng chứng phi tư pháp được chấp nhận theo hướng dẫn.
- "Rời khỏi nhà là vi phạm điều kiện visa" — visa vợ chồng không có điều kiện bắt bạn sống chung trong lúc bị bạo hành.
- "Người bảo lãnh rút đơn là hồ sơ chấm dứt" — bạn vẫn có thể được xét theo quy định bạo lực gia đình nếu đáp ứng điều kiện.
- "Không cần chứng minh mối quan hệ thật nữa" — vẫn phải chứng minh quan hệ là thật khi còn tồn tại.
- "Có thể dùng quy định này khi chỉ muốn ly hôn cho nhanh" — khai báo sai về bạo lực gia đình là gian dối nghiêm trọng, có thể dẫn tới từ chối và hậu quả pháp lý.
Nếu bạn biết một người quen đang trong hoàn cảnh này, cách giúp hiệu quả nhất thường là lắng nghe, không phán xét, và giúp họ kết nối với dịch vụ hỗ trợ có phiên dịch tiếng Việt. Quyết định rời đi, và lúc nào rời đi, thuộc về người trong cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Chưa có thường trú mà tố cáo chồng bạo hành thì có bị trục xuất không?
Không phải tự động. Quy định bạo lực gia đình cho phép người nộp tiếp tục được xét visa thường trú nếu đáp ứng điều kiện. Báo cáo bạo lực với cảnh sát hay dịch vụ hỗ trợ không phải vi phạm visa. Hãy liên hệ trợ giúp pháp lý để được tư vấn đúng loại visa bạn đang giữ.
Đang ở Việt Nam chờ visa 309 mà người bảo lãnh bạo hành thì sao?
Khả năng áp dụng quy định bảo vệ phụ thuộc giai đoạn hồ sơ và nơi bạn đang ở khi được xét. Trường hợp người nộp ở ngoài Úc phức tạp hơn. Bạn nên hỏi đại lý di trú có đăng ký hoặc luật sư di trú về đúng tình huống, và ưu tiên an toàn của mình trước.
Bị bạo lực tinh thần, không có vết thương thì có được xét không?
Có thể. Bạo lực gia đình theo cách hiểu của Úc gồm cả kiểm soát cưỡng ép, lạm dụng kinh tế, đe doạ và lạm dụng liên quan tới visa. Điều quan trọng là có bằng chứng, thường là văn bản của người có chuyên môn đã làm việc với bạn, cùng tin nhắn và ghi chép.
Chồng giữ hộ chiếu của vợ để kiểm soát thì làm sao?
Giữ hộ chiếu của người khác để kiểm soát họ là một dấu hiệu của bạo lực gia đình. Bạn có thể nhờ cảnh sát hỗ trợ lấy lại đồ dùng cá nhân, hoặc làm thủ tục cấp lại hộ chiếu qua cơ quan đại diện Việt Nam tại Úc. Đừng để chuyện giấy tờ giữ bạn ở lại nơi không an toàn.
Dịch vụ trợ giúp có tiếng Việt không và có mất tiền không?
Nhiều dịch vụ hỗ trợ bạo lực gia đình và trợ giúp pháp lý ở Úc miễn phí với người bị bạo hành, và bạn có quyền dùng phiên dịch tiếng Việt miễn phí qua dịch vụ phiên dịch quốc gia. Khi gọi, chỉ cần nói tên ngôn ngữ để được nối phiên dịch.