Phần lớn gia đình Việt chuẩn bị tiền định cư bằng tài sản tính bằng đồng Việt Nam, trong khi mức đầu tư, tiền chứng minh, chi phí sống ở nước đến tính bằng USD, CAD hay AUD. Trong những năm chờ hồ sơ, biến động tỷ giá có thể làm số đồng Việt Nam bạn cần thay đổi đáng kể. Không ai dự đoán chắc tỷ giá; điều làm được là giảm phụ thuộc vào một thời điểm duy nhất và cắt bớt hao hụt do phí và chênh lệch mua bán.
Bài này không đưa ra dự báo tỷ giá và không phải lời khuyên đầu tư. Nó giải thích rủi ro nằm ở đâu trong từng loại hồ sơ, so cách đổi một lần với đổi theo đợt, chỉ ra những khoản hao hụt người ta hay không nhìn thấy, và nhắc các quy định giữ, mua ngoại tệ ở Việt Nam mà gia đình cần tuân thủ.
Rủi ro tỷ giá nằm ở đâu trong hồ sơ định cư
Rủi ro xuất hiện khi có khoảng cách thời gian giữa lúc bạn "chốt" nghĩa vụ bằng ngoại tệ và lúc bạn có đủ ngoại tệ trong tay. Với hồ sơ đầu tư, mức vốn yêu cầu được tính bằng ngoại tệ (ví dụ EB-5 theo luật năm 2022 là 800.000 USD với dự án trong vùng TEA, 1.050.000 USD ngoài TEA, tính đến thời điểm viết). Nếu bạn bán tài sản ở Việt Nam dần dần trong một hai năm, mỗi đợt bán là một lần chịu tỷ giá khác nhau.
Với hồ sơ tay nghề hay bảo lãnh, mức tiền chứng minh tính bằng ngoại tệ và có thể được cập nhật hằng năm (ví dụ quỹ ổn định cuộc sống của Express Entry Canada). Khi đồng Việt Nam giảm giá so với ngoại tệ đó, số đồng Việt Nam bạn phải có để đạt mức chứng minh tăng lên. Chi phí sống sau khi đến cũng vậy: ngân sách lập bằng đồng Việt Nam hai năm trước có thể thiếu khi quy đổi lúc đi.
Ngược lại, rủi ro cũng có chiều có lợi; tỷ giá có thể đi theo hướng giúp bạn. Vấn đề không phải đoán đúng chiều, mà là bảo đảm kế hoạch vẫn chạy được ngay cả khi tỷ giá đi theo chiều bất lợi. Lập ngân sách với một biên an toàn, ví dụ giả định cộng thêm một tỷ lệ dự phòng tỷ giá vào số tiền cần, là cách đơn giản nhất.
Đổi một lần hay đổi theo đợt
Hai cách có ưu nhược điểm rõ. Lựa chọn phụ thuộc vào thời điểm bạn phải có ngoại tệ và mức chịu đựng biến động của gia đình.
| Tiêu chí | Đổi một lần | Đổi theo đợt (định kỳ) |
|---|---|---|
| Rủi ro thời điểm | Toàn bộ số tiền phụ thuộc tỷ giá một ngày | Trải đều qua nhiều thời điểm, kết quả gần mức trung bình |
| Chi phí giao dịch | Một lần phí, có thể được tỷ giá ưu đãi cho khoản lớn | Nhiều lần phí, cần kênh có phí thấp |
| Sự chắc chắn | Biết ngay số ngoại tệ có trong tay | Chỉ biết chính xác khi đợt cuối xong |
| Hợp với | Khi hạn nộp tiền đã gần, cần số chắc chắn | Khi còn nhiều tháng đến nhiều năm trước hạn |
| Rủi ro tâm lý | Hối tiếc nếu tỷ giá đổi chiều ngay sau đó | Dễ bị cám dỗ dừng giữa chừng để "chờ giá đẹp" |
Với nhiều gia đình, cách hợp lý là kết hợp: đổi theo đợt đều đặn trong giai đoạn chuẩn bị, rồi đổi phần còn lại khi hạn đã rõ. Điều quan trọng là quyết định lịch đổi từ trước và làm theo, thay vì đổi theo tin đồn hay cảm xúc mỗi tuần.
Hao hụt không nhìn thấy: chênh lệch mua bán và phí trung gian
Khi đổi đồng Việt Nam sang ngoại tệ rồi chuyển ra nước ngoài, bạn chịu ít nhất ba lớp chi phí: chênh lệch giữa giá mua và giá bán ngoại tệ của ngân hàng, phí chuyển tiền quốc tế do ngân hàng chuyển thu, và phí của ngân hàng trung gian hoặc ngân hàng nhận (có khi trừ thẳng vào số tiền đến). Với khoản đầu tư hàng trăm nghìn USD, mỗi phần mười phần trăm chênh lệch cũng là một khoản đáng kể.
Cách giảm: hỏi tỷ giá áp dụng cho khoản lớn (nhiều ngân hàng có tỷ giá thương lượng khi số tiền lớn), so ít nhất hai ngân hàng trong cùng một ngày, hỏi rõ phương thức chịu phí (người chuyển chịu toàn bộ hay chia sẻ) để tiền đến đủ số, và tránh đổi qua nhiều lần trung gian (đồng Việt Nam sang USD rồi USD sang CAD hai lần chênh lệch). Nếu tài khoản nhận ở nước ngoài là đô la Canada hay đô la Úc, hỏi xem ngân hàng có cho chuyển thẳng loại tiền đó không.
Với hồ sơ EB-5, tiền thường đi qua tài khoản ký quỹ của dự án hoặc trung tâm vùng; số tiền đến phải đủ mức yêu cầu sau mọi khoản phí. Thiếu vài trăm đô vì phí trung gian có thể làm hồ sơ bị hỏi lại. Chuyển dư một khoản nhỏ để bù phí an toàn hơn chuyển vừa đúng.
Giữ ngoại tệ ở Việt Nam: quy định và thực tế
Mua ngoại tệ cần mục đích. Cá nhân ở Việt Nam mua ngoại tệ tại ngân hàng phải có mục đích được phép và giấy tờ chứng minh (chuyển tiền ra nước ngoài theo các mục đích được phép, học tập, chữa bệnh, du lịch…). Không phải lúc nào cũng mua tự do để "tích trữ" chờ đi. Hỏi ngân hàng về giấy tờ cho mục đích định cư hoặc đầu tư định cư của bạn.
Lãi suất tiền gửi bằng USD. Theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, lãi suất tối đa với tiền gửi bằng USD của cá nhân hiện là 0%. Giữ USD trong ngân hàng ở Việt Nam để chờ đi nghĩa là không có lãi; đổi lại bạn có thể giữ tiền đồng có lãi và chịu rủi ro tỷ giá. Đây là phép so mà mỗi gia đình phải tự cân nhắc.
Thị trường tự do. Mua bán ngoại tệ ở nơi không được phép (tiệm vàng không có giấy phép đổi ngoại tệ, người quen) là vi phạm quy định ngoại hối, có thể bị phạt và tịch thu, lại không để lại chứng từ nguồn tiền cho hồ sơ di trú.
Ngoại tệ tiền mặt mang ra. Mang ngoại tệ tiền mặt vượt ngưỡng khi xuất cảnh phải khai hải quan, và ở nước đến cũng có ngưỡng khai riêng. Tiền mặt lớn mang theo người vừa rủi ro mất, vừa khó giải trình nguồn gốc khi nộp vào ngân hàng ở nước mới.
Một kế hoạch đổi tiền mẫu cho hồ sơ chờ hai năm
Ví dụ giả định cho một gia đình nộp hồ sơ tay nghề, dự kiến đi sau khoảng hai năm, cần số tiền chứng minh cộng chi phí sáu tháng đầu tính bằng ngoại tệ:
- Tháng 0: tính số ngoại tệ cần, cộng biên dự phòng tỷ giá và phí. Quy đổi ra đồng Việt Nam theo tỷ giá hiện tại để biết cần chuẩn bị bao nhiêu tài sản.
- Tháng 1–18: mỗi quý đổi một phần đều nhau sang ngoại tệ theo mục đích được phép, hoặc giữ tiền đồng có lãi nhưng ghi lại số ngoại tệ "đã chốt" trên giấy để theo dõi kế hoạch.
- Khi có thư mời hoặc yêu cầu chứng minh: bảo đảm tài khoản đứng tên chính mình có đủ số dư yêu cầu bằng loại tiền phù hợp, giữ ổn định trong thời gian cơ quan di trú xét.
- Khi có thị thực: mở tài khoản ở nước đến (nếu được), chuyển một khoản thử, rồi chuyển phần còn lại theo một hai đợt.
- Sau khi đến: giữ một phần ở Việt Nam bằng tiền đồng cho các nghĩa vụ còn lại (thuế, phí, hỗ trợ cha mẹ), tránh đổi qua đổi lại.
Kế hoạch mẫu không nhằm thắng tỷ giá. Nó nhằm bảo đảm đến lúc cần, bạn có đủ tiền, chứng từ liền mạch, và không phải bán tài sản vội vàng ở giá thấp chỉ vì tỷ giá đi xấu đúng tuần cuối.
Những điều không nên làm
Không dùng tiền định cư để đầu cơ ngoại tệ, vàng hay tiền mã hoá với hy vọng "kiếm thêm" trong lúc chờ hồ sơ. Một khoản lỗ vào thời điểm cần chứng minh tài chính có thể làm hỏng cả hồ sơ, và với những diện đòi nguồn tiền hợp pháp như EB-5, các giao dịch đầu cơ phức tạp còn làm khó việc truy nguồn tiền.
Không vay ngoại tệ hay vay qua người quen ở nước ngoài để "chốt tỷ giá" rồi trả bằng tiền đồng sau. Với nhiều diện định cư, tiền vay phải được khai đúng bản chất và có tài sản bảo đảm hợp lệ; khoản vay không chính thức dễ bị coi là nguồn tiền không rõ ràng.
Không để toàn bộ kế hoạch phụ thuộc vào việc bán một tài sản duy nhất ở một thời điểm. Bất động sản ở Việt Nam có thể khó bán nhanh đúng giá; nếu tài sản đó là nguồn chính, hãy bắt đầu bán sớm hơn kế hoạch, chấp nhận giữ tiền đồng hay ngoại tệ một thời gian, thay vì bị ép giá vào tuần cuối trước hạn nộp.
Tỷ giá sau khi đã sang: hai đầu tiền, hai đồng tiền
Rủi ro tỷ giá không dừng lại ở ngày bạn nhập cảnh. Nhiều gia đình sau khi sang vẫn có nguồn thu bằng đồng Việt Nam (tiền thuê nhà, cổ tức, lương hưu ở Việt Nam) và nghĩa vụ bằng đồng Việt Nam (hỗ trợ cha mẹ, khoản vay còn lại, thuế). Cách đơn giản để giảm hao hụt là để dòng tiền đồng Việt Nam trả cho nghĩa vụ đồng Việt Nam, chỉ chuyển phần dư sang nước ngoài, thay vì chuyển hết ra rồi lại chuyển ngược về.
Ở chiều ngược lại, khi bạn đã có lương ở nước mới và muốn hỗ trợ người thân ở Việt Nam, gom các khoản gửi về thành chu kỳ đều đặn qua một kênh có tỷ giá minh bạch thường lợi hơn gửi lẻ nhiều lần. Ghi lại tỷ giá thực nhận mỗi lần để so kênh theo thời gian.
Với cơ quan thuế ở nước mới, thu nhập và tài sản ở Việt Nam phải quy đổi sang đồng tiền của nước đó theo quy tắc của họ (tỷ giá ngày giao dịch hoặc tỷ giá trung bình năm, tuỳ trường hợp). Lãi hay lỗ do tỷ giá khi bạn bán tài sản ở Việt Nam có thể ảnh hưởng con số lãi vốn phải khai. Giữ bảng ghi tỷ giá tại các ngày mua, ngày đến, ngày bán để người làm thuế tính đúng.
Câu hỏi thường gặp
Nên đổi tiền định cư một lần hay chia nhiều đợt?
Nếu còn nhiều tháng tới nhiều năm trước khi cần, đổi theo đợt đều đặn giúp kết quả gần mức trung bình và tránh phụ thuộc một ngày. Khi hạn nộp đã gần và cần số chắc chắn, đổi phần còn lại một lần. Quan trọng là đặt lịch từ trước và làm theo, không đổi theo tin đồn.
Giữ USD ở ngân hàng Việt Nam có được lãi không?
Theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước, lãi suất tối đa với tiền gửi USD của cá nhân là 0%. Giữ USD chờ đi không sinh lãi; giữ tiền đồng có lãi nhưng chịu rủi ro tỷ giá. Gia đình cần tự so hai lựa chọn này theo thời gian chờ và mức chịu đựng rủi ro.
Đồng Việt Nam mất giá có làm hồ sơ chứng minh tài chính bị thiếu không?
Có thể. Mức chứng minh tính bằng ngoại tệ, nên khi đồng Việt Nam giảm giá, số tiền đồng bạn có quy ra ít ngoại tệ hơn. Hãy lập ngân sách có biên dự phòng tỷ giá, và với tiền chứng minh, bảo đảm số dư quy đổi luôn vượt mức yêu cầu một khoảng an toàn.
Chuyển tiền EB-5 ra nước ngoài mất những phí gì?
Thường gồm chênh lệch tỷ giá mua bán, phí chuyển tiền quốc tế của ngân hàng chuyển, và phí ngân hàng trung gian hoặc ngân hàng nhận. Số tiền đến tài khoản ký quỹ phải đủ mức đầu tư yêu cầu sau mọi khoản phí, nên nhiều gia đình chuyển dư một khoản nhỏ để bù.
Có nên mua ngoại tệ ở ngoài thị trường tự do cho rẻ không?
Không nên. Mua bán ngoại tệ ở nơi không được phép là vi phạm quy định ngoại hối, có thể bị phạt và tịch thu, và không để lại chứng từ nguồn tiền. Với hồ sơ định cư, thiếu chứng từ có thể gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với phần chênh lệch tỷ giá tiết kiệm được.