Sáu tháng đầu sau khi định cư là giai đoạn tốn tiền nhất và có ít thu nhập nhất: bạn chi một lần cho tiền cọc nhà, đồ đạc, xe, điện thoại, đồng thời trả sinh hoạt phí hằng tháng trong khi đang tìm việc. Công thức đơn giản là: các khoản chi một lần, cộng chi phí sống hằng tháng nhân số tháng chưa có thu nhập ổn định, cộng một quỹ dự phòng.
Khác với "tổng chi phí hồ sơ định cư" (lệ phí, khám sức khoẻ, vé máy bay) mà bạn đã tính khi nộp hồ sơ, bài này chỉ bàn chuyện tiền sau khi đặt chân: tiêu gì, vì sao người mới đến phải trả nhiều hơn người bản xứ cho cùng một thứ, và cách lập bảng ngân sách thận trọng. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Vì sao người mới đến tốn hơn người bản xứ
Lý do lớn nhất là không có lịch sử. Không có lịch sử thuê nhà ở nước đó, chủ nhà đòi cọc cao hơn hoặc trả trước nhiều tháng. Không có lịch sử tín dụng, nhà mạng đòi đặt cọc hoặc chỉ cho dùng thuê bao trả trước, công ty điện nước có thể đòi cọc. Không có lịch sử lái xe ở nước đó, phí bảo hiểm ô tô có thể cao gấp nhiều lần người có hồ sơ lái sạch nhiều năm.
Lý do thứ hai là mua cùng lúc. Một gia đình ổn định mua giường, bàn ghế, xe trong nhiều năm; người mới đến mua hết trong vài tuần, ít thời gian săn đồ cũ, chọn giá tốt. Lý do thứ ba là thời gian chờ: chờ có số an sinh, chờ thẻ y tế tỉnh (một số nơi có thời gian chờ), chờ được công nhận bằng cấp, chờ việc đầu tiên.
Biết ba lý do này giúp bạn hành động: mang theo giấy tờ chứng minh lịch sử từ Việt Nam (thư xác nhận của chủ nhà cũ, thư của công ty bảo hiểm xe về số năm lái không tai nạn, sao kê ngân hàng), tìm chỗ ở tạm trước khi ký hợp đồng dài, và chấp nhận mua đồ cũ cho năm đầu. Một số công ty bảo hiểm xe ở Canada có chấp nhận thư xác nhận kinh nghiệm lái từ nước ngoài để giảm phí; hỏi trước khi mua.
Khung ngân sách: chi một lần và chi hằng tháng
Bảng liệt kê các nhóm khoản hay gặp. Điền con số của thành phố bạn đến, lấy từ tin rao thuê nhà, trang của nhà mạng, công ty bảo hiểm thật ở thời điểm bạn tính.
| Nhóm | Chi một lần (tháng đầu) | Chi hằng tháng | Ghi chú cho người mới đến |
|---|---|---|---|
| Nhà ở | Tiền cọc, tiền thuê tháng đầu, có thể tháng cuối | Tiền thuê, điện, nước, sưởi, internet | Chỗ ở tạm 2–4 tuần trước khi ký hợp đồng dài |
| Đồ đạc | Giường, nệm, bàn ghế, đồ bếp, đồ mùa đông | Không đáng kể | Đồ cũ và nhóm cộng đồng người Việt giúp giảm mạnh |
| Đi lại | Xe cũ, đăng ký, bảo hiểm trả trước; hoặc thẻ giao thông công cộng | Xăng, bảo hiểm, bảo dưỡng; hoặc vé tháng | Bảo hiểm xe năm đầu thường rất cao |
| Liên lạc | Máy, cọc thuê bao | Cước điện thoại, dữ liệu | Thuê bao trả trước khi chưa có tín dụng |
| Y tế | Bảo hiểm tư nhân cho thời gian chờ (nếu có) | Phí bảo hiểm, thuốc, nha khoa | Kiểm thời gian chờ bảo hiểm công của tỉnh/bang |
| Con cái | Đồng phục, dụng cụ, đồ mùa đông | Gửi trẻ, ăn trưa, hoạt động | Gửi trẻ có thể là khoản lớn nhất |
| Ăn uống, sinh hoạt | Đồ khô ban đầu | Chợ, đồ dùng gia đình | Chợ châu Á thường rẻ hơn cho đồ Việt |
Đừng quên những khoản "lặt vặt mà lớn": phí thi bằng lái, phí công nhận bằng cấp, khoá học nghề ngắn hạn để vào ngành, quần áo phỏng vấn, chi phí đi lại cho các buổi phỏng vấn ở thành phố khác.
Thời gian chưa có thu nhập ổn định: ước tính thận trọng
Câu hỏi khó nhất của ngân sách là bao lâu mới có việc. Không ai trả lời chắc được thay bạn: nó phụ thuộc ngành nghề, trình độ ngôn ngữ, bằng cấp có cần công nhận hay không, thành phố bạn sống và thị trường lao động lúc đó. Người có việc làm chờ sẵn (diện chủ bảo lãnh, chuyển công tác) gần như không có khoảng trống; người sang theo diện tay nghề mà chưa có việc có thể mất nhiều tháng; người cần thi lại chứng chỉ hành nghề (y, dược, kế toán, kỹ sư) thường mất lâu hơn nữa trước khi làm đúng nghề.
Cách ước tính hợp lý là lấy kịch bản xấu chứ không phải kịch bản trung bình. Nếu bạn nghĩ "khoảng ba tháng là có việc", hãy lập ngân sách cho sáu tháng; nếu bạn cần chứng chỉ, lập cho chín đến mười hai tháng, kèm phương án việc tạm ngoài ngành. Nhiều gia đình đi trước kể rằng việc đầu tiên thường không phải là việc đúng nghề, và thu nhập của việc tạm chỉ đủ một phần chi tiêu.
Với Canada diện tay nghề liên bang, chính cơ quan di trú cũng đòi chứng minh một khoản tiền ổn định cuộc sống (settlement funds) theo quy mô gia đình, cập nhật hằng năm trên canada.ca. Mức đó là mức tối thiểu để được cấp thị thực, không phải mức đủ sống thoải mái; đừng lập ngân sách theo con số tối thiểu đó.
Tự tính: một mẫu bảng năm dòng
Ví dụ giả định cho gia đình bốn người (hai vợ chồng, hai con đi học) sang một thành phố cỡ vừa, mọi con số quy đổi theo đơn vị nội tệ của nước đến, chỉ để minh hoạ cách cộng:
- Chi một lần: cọc nhà và tháng đầu 5.000; đồ đạc cũ và đồ mùa đông 4.000; xe cũ và bảo hiểm trả trước 12.000; điện thoại và linh tinh 1.000. Cộng 22.000.
- Chi hằng tháng: thuê nhà và tiện ích 2.600; ăn uống 1.200; đi lại 600; điện thoại, internet 200; con cái 300; khác 400. Cộng 5.300 mỗi tháng.
- Số tháng chưa có thu nhập ổn định (kịch bản thận trọng): 6 tháng ⇒ 31.800.
- Trừ thu nhập chắc chắn trong 6 tháng (trợ cấp nuôi con nếu đủ điều kiện, lương việc tạm của một người) — giả định 9.000 ⇒ còn 22.800.
- Quỹ dự phòng cho biến cố (ốm, xe hỏng, chuyển nhà lần hai): giả định 3 tháng chi phí sống, 15.900.
Tổng cần mang theo theo ví dụ: 22.000 + 22.800 + 15.900 = 60.700 đơn vị nội tệ. Con số của bạn có thể lớn hơn hay nhỏ hơn nhiều; điều quan trọng là có đủ năm dòng, và dòng quỹ dự phòng không bị gạch đi để "cho vừa".
Sau tháng thứ ba, so chi tiêu thật với bảng. Phần lớn gia đình thấy dòng chi một lần vượt dự kiến, còn dòng sinh hoạt thì thấp hơn khi đã quen chợ, quen đường. Điều chỉnh sớm tốt hơn phát hiện hết tiền vào tháng thứ năm.
Giữ tiền ở đâu, chuyển sang thế nào trong giai đoạn này
Chia ba lớp. Tiền tiêu tháng này ở tài khoản thanh toán; tiền cho ba đến sáu tháng tới ở tài khoản tiết kiệm rút được ngay; quỹ dự phòng ở tài khoản tách riêng. Không đầu tư tiền sinh hoạt năm đầu vào cổ phiếu, bất động sản hay "cơ hội" mà người quen giới thiệu.
Chuyển theo đợt. Không nhất thiết chuyển toàn bộ tiền từ Việt Nam ra ngay ngày đầu. Chuyển đủ cho vài tháng đầu cộng quỹ dự phòng; phần còn lại chuyển khi đã có tài khoản ổn định và biết nhu cầu thật. Mọi đợt chuyển đều qua ngân hàng, có chứng từ.
Khai báo tiền mặt mang theo. Mang tiền mặt hoặc công cụ thanh toán vượt ngưỡng khi nhập cảnh phải khai hải quan nước đến (ở Mỹ, Canada là 10.000 đơn vị nội tệ; kiểm ngưỡng các nước khác) và khai hải quan Việt Nam khi xuất cảnh theo quy định ngoại hối. Khai không làm mất tiền; không khai mới có thể bị tạm giữ.
Dè chừng lời mời "giúp đỡ người mới". Người mới đến là đối tượng quen thuộc của những lời mời đầu tư, vay tiền, hoặc cho thuê nhà không có thật đòi chuyển cọc trước khi xem nhà. Nguyên tắc: không chuyển tiền cho chỗ ở chưa xem tận nơi hoặc chưa xác minh chủ nhà; không cho vay hay góp vốn trong năm đầu.
Khi tiền đang hụt: thứ tự điều chỉnh
Nếu đến tháng thứ tư mà tiền hao nhanh hơn kế hoạch, thứ tự điều chỉnh có lợi thường là: cắt các khoản linh hoạt (ăn ngoài, mua sắm), sau đó xem lại khoản lớn nhất là nhà ở và xe. Chuyển sang căn rẻ hơn khi hết hợp đồng, hoặc tạm dùng phương tiện công cộng thay xe thứ hai, thường tiết kiệm được nhiều hơn mọi khoản cắt nhỏ cộng lại.
Bước tiếp theo là chấp nhận việc tạm trong khi vẫn theo đuổi đúng nghề. Việc tạm ngoài ngành không phải là thất bại; nó cho bạn kinh nghiệm làm việc ở nước đó, người giới thiệu, và dòng tiền giữ quỹ dự phòng khỏi cạn. Nhiều chương trình hỗ trợ người mới đến do chính phủ tài trợ (lớp ngôn ngữ, tư vấn việc làm, kết nối cố vấn ngành) miễn phí với thường trú nhân; dùng chúng sớm.
Điều nên tránh: vay tiêu dùng lãi cao hoặc dùng thẻ tín dụng để trả sinh hoạt phí kéo dài. Khoản nợ đầu tiên ở nước mới, nếu trả trễ, làm hỏng chính lịch sử tín dụng mà bạn đang cố xây và đẩy chi phí của mọi khoản vay sau này lên cao.
Ngân sách khác nhau theo diện định cư
Cùng một thành phố, khoảng tiền cần cho sáu tháng đầu chênh nhau rất xa tuỳ diện bạn sang. Bảng giúp bạn xác định mình nằm ở đâu trước khi điền số.
| Diện | Thu nhập trong 6 tháng đầu | Khoản dễ bị đánh giá thấp | Ưu tiên của ngân sách |
|---|---|---|---|
| Có việc làm chờ sẵn (chủ bảo lãnh, chuyển công tác) | Có lương gần như ngay | Tiền cọc, xe, đồ đạc tháng đầu khi chưa nhận lương | Dòng chi một lần |
| Tay nghề, chưa có việc | Thấp, không chắc chắn | Thời gian tìm việc đúng nghề, phí công nhận bằng cấp | Số tháng chờ việc theo kịch bản xấu |
| Bảo lãnh gia đình, sống cùng người thân | Phụ thuộc người bảo lãnh và việc tạm | Chi phí y tế khi chưa có bảo hiểm công, đi lại | Bảo hiểm và quỹ dự phòng |
| Đầu tư, doanh nhân | Từ tài sản mang theo; kinh doanh chưa có lãi | Chi phí vận hành doanh nghiệp lẫn vào chi tiêu gia đình | Tách bạch tài khoản gia đình và doanh nghiệp |
| Du học rồi chuyển diện | Việc làm thêm giới hạn giờ | Học phí kỳ tới, phí gia hạn giấy tờ | Học phí và thời gian chuyển tiếp giữa các loại giấy phép |
Với diện đầu tư, doanh nhân, sai lầm hay gặp là dùng chung tài khoản cho chi tiêu gia đình và vốn kinh doanh. Ngoài việc khó kiểm soát, cách làm này làm rối hồ sơ khi chương trình đòi chứng minh vốn đã đầu tư đúng mục đích. Mở tài khoản doanh nghiệp riêng từ ngày đầu.
Với diện bảo lãnh, ngân sách thường bị đánh giá thấp vì "ở nhờ người thân". Nhưng ở nhờ lâu tạo áp lực cho cả hai gia đình; nên có kế hoạch chuyển ra ở riêng và phần ngân sách tương ứng ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đi định cư nên mang theo bao nhiêu tiền?
Không có một con số chung. Hãy cộng các khoản chi một lần khi ổn định chỗ ở, chi phí sống hằng tháng nhân với số tháng chưa có thu nhập ổn định theo kịch bản thận trọng, trừ thu nhập chắc chắn, rồi cộng quỹ dự phòng khoảng vài tháng chi phí. Con số tối thiểu mà cơ quan di trú đòi chứng minh không phải là con số đủ sống.
Vì sao bảo hiểm xe năm đầu ở nước ngoài đắt?
Công ty bảo hiểm tính phí theo lịch sử lái xe và bồi thường ở nước đó. Người mới đến chưa có lịch sử nên bị xếp vào nhóm rủi ro cao. Một số công ty chấp nhận thư xác nhận kinh nghiệm lái và không bồi thường từ công ty bảo hiểm ở Việt Nam để giảm phí; hãy xin thư này trước khi đi.
Có nên thuê nhà dài hạn ngay từ ngày đầu không?
Thường nên ở tạm hai đến bốn tuần để xem khu vực, đường đến trường của con và nơi làm việc trước khi ký hợp đồng dài. Ký hợp đồng một năm ở khu không hợp có thể tốn tiền phạt chấm dứt sớm. Tuyệt đối không chuyển cọc cho căn nhà chưa xem tận nơi.
Có cần chuyển hết tiền từ Việt Nam sang ngay không?
Không cần. Chuyển đủ cho vài tháng đầu và quỹ dự phòng, phần còn lại chuyển theo đợt khi đã có tài khoản ổn định và biết rõ nhu cầu. Mọi đợt chuyển đi qua ngân hàng có chứng từ, để sau này giải trình nguồn tiền khi mua nhà hay khai thuế được dễ dàng.
Người mới đến có những hỗ trợ miễn phí nào để đỡ chi phí?
Nhiều nước tài trợ chương trình cho người mới đến như lớp ngôn ngữ, tư vấn việc làm, hướng dẫn thủ tục, kết nối cố vấn ngành, thường miễn phí với thường trú nhân. Ngoài ra có trợ cấp nuôi con và các khoản hoàn thuế khi bạn nộp tờ khai. Đăng ký sớm giúp giảm áp lực tiền trong những tháng đầu.