Người mới nhập cư Canada trở thành cư dân thuế từ ngày thiết lập mối ràng buộc cư trú đáng kể — thường là ngày bạn sang ở hẳn cùng gia đình, có chỗ ở và bắt đầu cuộc sống ở đó — chứ không nhất thiết từ ngày được cấp thường trú. Năm đầu bạn khai như cư dân một phần năm: Canada đánh thuế thu nhập toàn cầu của bạn kể từ ngày đó, còn trước ngày đó chỉ đánh trên thu nhập có nguồn ở Canada.
Hai điểm có lợi mà nhiều người không biết: tài sản bạn đã có trước khi tới (trừ một số loại như bất động sản ở Canada) được coi như mua lại theo giá thị trường vào ngày bạn trở thành cư dân, nên phần lãi phát sinh trước đó không bị Canada đánh thuế; và năm đầu bạn được miễn nộp tờ khai tài sản nước ngoài T1135. Đổi lại, từ năm thứ hai mọi tài khoản, căn hộ cho thuê, cổ phiếu ở Việt Nam có thể phải khai đều đặn. Bài này đi qua từng bước của năm đầu.
Ngày trở thành cư dân thuế: Canada nhìn vào đâu
Cơ quan Thuế Canada (CRA) không xét tư cách thuế theo loại giấy tờ di trú mà theo mối ràng buộc cư trú. Ràng buộc chính gồm có nhà ở Canada (sở hữu hoặc thuê dài hạn), vợ chồng hoặc người phụ thuộc sống ở Canada. Ràng buộc phụ gồm tài khoản ngân hàng, thẻ bảo hiểm y tế tỉnh, bằng lái, xe, việc làm, thành viên hội đoàn. Khi các ràng buộc chính được thiết lập, CRA thường coi bạn là cư dân kể từ ngày đó.
Điều này dẫn tới một tình huống hay gặp với gia đình Việt: người vợ và con sang trước nhập học, người chồng ở lại Việt Nam điều hành công việc rồi qua lại. Người chồng có thể vẫn bị coi là cư dân Canada vì vợ con và nhà ở đó, dù mỗi năm ở Canada chưa nhiều. Ngược lại, người "landing" lấy thẻ thường trú rồi quay về Việt Nam ngay, không thuê nhà, không đưa gia đình sang, thường chưa là cư dân thuế trong giai đoạn đó.
Ngoài ra có quy tắc "cư dân được coi là": người ở Canada từ 183 ngày trở lên trong năm mà không có ràng buộc ở nước khác mạnh hơn. Canada và Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần, trong đó có quy tắc phân xử khi cả hai nước đều coi bạn là cư dân. Nếu bạn ở thế lưng chừng, có thể gửi mẫu xin CRA xác định tư cách cư trú, nhưng tốt nhất là tự sắp xếp đời sống sao cho tư cách rõ ràng.
Tài sản mang theo: quy tắc giá vốn mới khi nhập cư
Quy tắc chung. Khi trở thành cư dân, bạn được coi là đã bán rồi mua lại phần lớn tài sản của mình theo giá thị trường ngay ngày đó. Hệ quả: lãi vốn tích luỹ trước khi sang không bị Canada đánh thuế. Khi sau này bán, lãi chỉ tính từ giá trị ngày nhập cư.
Tài sản được áp dụng. Căn hộ ở Việt Nam, cổ phiếu niêm yết ở Việt Nam, vàng, phần vốn trong công ty ở Việt Nam đều thuộc diện này. Bất động sản nằm ở Canada và một số tài sản đặc thù khác thì không.
Việc phải làm ngay. Ghi lại giá trị thị trường của từng tài sản vào ngày nhập cư, kèm bằng chứng: chứng thư thẩm định giá căn hộ, sao kê chứng khoán ngày đó, giá vàng niêm yết của ngân hàng. Không ai yêu cầu nộp ngay, nhưng mười năm sau khi bán căn hộ, bạn sẽ cần chứng minh giá vốn. Thiếu bằng chứng, CRA có thể dùng giá thấp hơn và bạn đóng thuế trên phần lãi mà thật ra đã có trước khi sang.
Thuế ở Việt Nam vẫn còn. Quy tắc này chỉ nói về thuế Canada. Bán nhà ở Việt Nam vẫn phải nộp thuế chuyển nhượng ở Việt Nam theo quy định Việt Nam; phần thuế đã nộp ở Việt Nam có thể được xét khấu trừ khi khai ở Canada theo hiệp định và quy tắc tín dụng thuế nước ngoài.
Ví dụ giả định. Một căn hộ mua năm 2015 giá tương đương 80.000 CAD, ngày nhập cư được thẩm định 150.000 CAD, năm năm sau bán 170.000 CAD. Canada chỉ xét lãi 20.000 CAD, không phải 90.000 CAD. Con số chỉ để minh hoạ cơ chế.
Tờ khai năm đầu và các mẫu đi kèm
Năm đầu ở Canada thường có nhiều mẫu hơn các năm sau, vì ngoài tờ khai thuế bạn còn phải mở các khoản trợ cấp. Hạn nộp tờ khai cá nhân thông thường là 30 tháng 4 năm sau; người tự kinh doanh có hạn nộp muộn hơn nhưng hạn nộp tiền vẫn là 30 tháng 4.
| Việc | Mẫu hay dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khai thu nhập năm đầu | Tờ khai T1, ghi ngày nhập cư | Thu nhập toàn cầu từ ngày cư trú; các khoản tín dụng cá nhân được chia theo số ngày |
| Xin tín dụng GST/HST năm nhập cư | RC151 | Khai thu nhập toàn cầu của bạn và vợ chồng cho cả năm trước, kể cả thu nhập ở Việt Nam |
| Xin trợ cấp nuôi con CCB | RC66 kèm phụ lục cho người mới đến | Cả hai vợ chồng cần nộp tờ khai thuế hằng năm để tiếp tục nhận |
| Khai tài sản nước ngoài | T1135 | Miễn trong năm đầu trở thành cư dân; từ năm sau phải khai nếu tổng giá vốn vượt 100.000 CAD bất kỳ lúc nào trong năm |
| Khai công ty nước ngoài sở hữu | T1134 | Khi giữ tỷ lệ đáng kể trong công ty ở Việt Nam; điều kiện chi tiết cần kiểm |
| Xin tín dụng thuế đã nộp ở Việt Nam | Trong tờ khai T1 | Giữ biên lai, chứng từ khấu trừ thuế ở Việt Nam |
T1135 là mẫu gây phạt nhiều nhất cho người mới đến, vì ngưỡng 100.000 CAD tính theo tổng giá vốn của mọi tài sản nước ngoài thuộc diện khai (tài khoản ngân hàng, cổ phiếu, căn hộ cho thuê), không theo từng tài sản. Căn nhà ở Việt Nam mà bạn dùng để ở cho riêng mình thường không thuộc diện khai, nhưng căn cho thuê thì có. Mức ngưỡng và danh mục cần kiểm trên canada.ca mỗi năm.
Thu nhập từ Việt Nam sau khi đã là cư dân
Từ ngày cư trú, các khoản sau phải đưa vào tờ khai Canada: tiền cho thuê nhà ở Việt Nam (trừ chi phí hợp lệ), lãi tiền gửi tiết kiệm ở ngân hàng Việt Nam, cổ tức cổ phiếu Việt Nam, lãi khi bán cổ phiếu hoặc nhà, lương nếu bạn vẫn làm từ xa cho công ty ở Việt Nam, phần lợi nhuận được chia từ doanh nghiệp. Tất cả quy đổi sang đô Canada theo tỷ giá do Ngân hàng Trung ương Canada công bố, dùng tỷ giá ngày giao dịch hoặc tỷ giá bình quân năm theo hướng dẫn của CRA.
Thuế đã khấu trừ ở Việt Nam, như thuế thu nhập cá nhân trên tiền cho thuê hay thuế trên lãi chuyển nhượng, có thể được xét làm tín dụng thuế nước ngoài để giảm thuế Canada trên cùng khoản thu nhập. Muốn được xét, bạn cần chứng từ cho thấy đã nộp, chứ không chỉ hợp đồng. Nhiều chủ nhà cho thuê theo kiểu "ăn chia với người quản lý" không có biên lai thuế nào; khi đó bạn có thể phải đóng đủ thuế Canada mà không được trừ.
Lưu ý về tiền gửi tiết kiệm: lãi ở Việt Nam thường cao hơn lãi ở Canada, nhưng sau thuế Canada và rủi ro tỷ giá, khoảng chênh thực nhận nhỏ hơn nhiều so với cách nhiều gia đình tính.
Tài khoản tiết kiệm có ưu đãi thuế: năm đầu được gì
Hai loại tài khoản quen thuộc nhất ở Canada có cách tính hạn mức khác nhau, và người mới đến hay hiểu sai:
- TFSA (tài khoản tiết kiệm miễn thuế): hạn mức bắt đầu tích luỹ từ năm bạn trở thành cư dân và đủ 18 tuổi, có số an sinh xã hội (SIN). Theo hướng dẫn của CRA tính đến thời điểm viết, năm nhập cư bạn nhận trọn hạn mức của năm đó, không chia theo tháng; các năm trước khi tới thì không có hạn mức. Góp quá hạn mức bị phạt hằng tháng.
- RRSP (tài khoản tiết kiệm hưu trí): hạn mức dựa trên thu nhập lao động ở Canada của năm trước. Năm đầu bạn thường có hạn mức bằng không; phải có một năm làm việc ở Canada mới có hạn mức cho năm kế tiếp.
- FHSA (tài khoản tiết kiệm mua nhà đầu tiên): dành cho người chưa sở hữu nhà ở trong một khoảng thời gian nhất định. Người còn giữ căn nhà mình ở tại Việt Nam cần đọc kỹ điều kiện "người mua nhà lần đầu" trên canada.ca trước khi mở.
- RESP (tiết kiệm học vấn cho con): chính phủ góp thêm một phần theo tỷ lệ khoản bạn góp, trong giới hạn hằng năm và trọn đời. Con cần có SIN.
Thứ tự hợp lý cho nhiều gia đình mới đến: lập quỹ dự phòng bằng tiền mặt trước, sau đó dùng TFSA, rồi RESP cho con; RRSP đợi khi đã có thu nhập ổn định ở Canada.
Danh sách việc cần làm trong năm đầu
- Ghi ngày nhập cư và ngày đưa gia đình sang; giữ hợp đồng thuê nhà, vé máy bay làm bằng chứng ngày cư trú.
- Lập bảng giá trị thị trường của từng tài sản ở Việt Nam vào ngày nhập cư, kèm chứng từ.
- Xin SIN, mở tài khoản ngân hàng, đăng ký tài khoản trực tuyến với CRA sau khi nộp tờ khai đầu tiên.
- Nộp RC151 và RC66 (nếu có con) càng sớm càng tốt, không cần đợi tới mùa khai thuế.
- Liệt kê mọi thu nhập phát sinh ở Việt Nam từ ngày cư trú, giữ chứng từ thuế đã nộp ở Việt Nam.
- Từ năm thứ hai, xét lại ngưỡng T1135 vào cuối mỗi năm, nhất là khi vừa bán hay mua tài sản ở Việt Nam.
- Nếu còn công ty ở Việt Nam, hỏi người làm thuế về T1134 và về cách tính thu nhập từ công ty con nước ngoài.
Những bước này không thay cho tư vấn của người làm thuế có chuyên môn; quy định chi tiết thay đổi theo năm và nên kiểm trên canada.ca.
Năm sai lầm hay gặp ở gia đình Việt năm đầu
Không nộp tờ khai vì "năm đầu chưa có thu nhập". Không có lương ở Canada không có nghĩa là không cần khai. Tờ khai là cửa để nhận tín dụng GST/HST, trợ cấp nuôi con và các khoản hỗ trợ của tỉnh. Người vợ hoặc chồng ở nhà chăm con cũng nên nộp tờ khai riêng, vì nhiều khoản trợ cấp được tính trên thu nhập của cả hai người.
Khai thiếu thu nhập trước ngày nhập cư trên mẫu trợ cấp. Tờ khai thuế chỉ đánh thuế thu nhập sau ngày cư trú, nhưng mẫu xin trợ cấp lại hỏi thu nhập toàn cầu của năm trước để tính mức hưởng. Hai việc dùng hai cách tính khác nhau; khai thiếu ở mẫu trợ cấp dẫn tới bị đòi lại tiền.
Không lưu giá trị tài sản ngày nhập cư. Đến khi bán căn hộ ở Việt Nam mới đi tìm chứng thư thẩm định của mười năm trước là quá muộn. Một chứng thư thẩm định giá lập gần ngày nhập cư tốn ít hơn nhiều so với phần thuế có thể phải đóng thêm.
Góp TFSA trước khi có SIN và trước khi là cư dân. Nhiều người mở tài khoản ngay tuần đầu rồi chuyển một khoản lớn vào, trong khi hạn mức chỉ có từ khi đủ điều kiện. Phần góp vượt bị phạt theo tháng cho tới khi rút ra.
Dùng tỷ giá tuỳ ý. Quy đổi thu nhập ở Việt Nam theo tỷ giá chợ đen hay tỷ giá "cho dễ tính" làm sai số liệu. Dùng tỷ giá do Ngân hàng Trung ương Canada công bố và ghi rõ cách quy đổi.
Câu hỏi thường gặp
Có thường trú Canada nhưng sống ở Việt Nam thì có phải khai thuế Canada không?
Nếu bạn không có ràng buộc cư trú đáng kể với Canada, bạn thường là người không cư trú và chỉ khai khi có thu nhập nguồn Canada. Nhưng nhớ rằng giữ thường trú đòi 730 ngày có mặt trong 5 năm, nên việc sống chủ yếu ở Việt Nam ảnh hưởng thẻ thường trú nhiều hơn là thuế.
Canada có đánh thuế công dân sống ở nước ngoài như Mỹ không?
Không. Canada đánh thuế theo cư trú, không theo quốc tịch. Công dân Canada sống hẳn ở Việt Nam và cắt ràng buộc cư trú thì không khai thu nhập toàn cầu với Canada. Khi rời đi, có thể phát sinh thuế ra đi trên một số tài sản, gọi là quy tắc "coi như đã bán".
Tiền mang sang Canada có bị đánh thuế không?
Không. Tiền vốn của bạn chuyển sang không phải thu nhập. Chỉ phần lãi, cổ tức hay lãi vốn phát sinh sau ngày cư trú mới là thu nhập. Tiền mặt từ 10.000 CAD trở lên mang theo người khi nhập cảnh phải khai với cơ quan biên giới.
Căn nhà đang ở tại Việt Nam có thể được miễn thuế lãi vốn như nhà chính ở Canada không?
Quy định miễn thuế lãi vốn nhà ở chính của Canada có thể áp dụng cho nhà ở nước ngoài trong một số điều kiện, theo từng năm bạn chỉ định. Cách tính phức tạp khi bạn đã có nhà ở Canada, nên hỏi người làm thuế trước khi bán.
Năm đầu có phải nộp T1135 cho tài khoản ở Việt Nam không?
Theo quy định tính đến thời điểm viết, năm bạn lần đầu trở thành cư dân Canada được miễn nộp T1135. Từ năm sau, nếu tổng giá vốn tài sản nước ngoài thuộc diện khai vượt 100.000 CAD vào bất kỳ thời điểm nào trong năm thì phải nộp.
Khai trễ T1135 bị phạt thế nào?
CRA áp mức phạt theo ngày chậm nộp với trần cố định, và phạt nặng hơn nhiều nếu cố ý hoặc bất cẩn nghiêm trọng. Có chương trình khai báo tự nguyện cho người phát hiện sai sót trước khi bị CRA liên hệ; điều kiện của chương trình thay đổi theo thời kỳ.