Người Việt mới định cư thường quen một kiểu tiết kiệm: gửi ngân hàng, mua vàng, mua đất. Ở các nước định cư, có thêm một lớp mà người bản xứ dùng từ khi đi làm: các tài khoản tiết kiệm được Nhà nước ưu đãi thuế, mỗi loại cho một mục tiêu — hưu trí, mua nhà, học phí cho con. Dùng đúng, cùng một đồng tiết kiệm có thể sinh lời mà không bị đánh thuế hằng năm, hoặc được trừ thuế ngay lúc bỏ vào.
Vấn đề là các tài khoản này có hạn mức, điều kiện và bẫy riêng cho người mới đến: năm đầu hạn mức gần như bằng không với một số loại, một số loại đòi thu nhập từ lao động, và có loại trở thành gánh nặng thuế nếu sau này bạn chuyển sang nước khác hay về Việt Nam. Bài này đi qua Canada, Mỹ và Anh — ba nước có hệ thống rõ ràng nhất — cùng một thứ tự ưu tiên chung. Hưu bổng bắt buộc ở Úc và KiwiSaver ở New Zealand có bài riêng trên site.
Ba kiểu ưu đãi thuế: hiểu trước khi chọn
Gần như mọi tài khoản ưu đãi rơi vào một trong ba kiểu. Kiểu thứ nhất là trừ thuế khi bỏ vào, đánh thuế khi rút ra: tiền góp được trừ khỏi thu nhập chịu thuế năm đó, sinh lời không bị đánh thuế, tới khi rút thì cả gốc lẫn lãi bị tính là thu nhập. RRSP ở Canada và tài khoản hưu trí truyền thống ở Mỹ theo kiểu này. Nó có lợi khi bạn đang ở bậc thuế cao và dự kiến rút lúc thu nhập thấp hơn.
Kiểu thứ hai là không trừ khi bỏ vào, không đánh khi rút: bạn góp bằng tiền đã nộp thuế, nhưng lãi và tiền rút đúng quy định không chịu thuế. TFSA ở Canada, Roth IRA ở Mỹ, ISA ở Anh theo kiểu này. Nó hợp với người đang ở bậc thuế thấp, như năm đầu mới sang, hoặc người muốn linh hoạt rút tiền.
Kiểu thứ ba là tài khoản gắn mục tiêu kèm tiền Nhà nước góp thêm hoặc ưu đãi riêng: RESP ở Canada có trợ cấp giáo dục của chính phủ, tài khoản 529 ở Mỹ miễn thuế khi rút cho học phí, FHSA ở Canada vừa được trừ thuế khi góp vừa miễn thuế khi rút để mua nhà lần đầu. Hiểu kiểu nào là kiểu nào giúp bạn chọn theo hoàn cảnh, thay vì theo lời quảng cáo của ngân hàng.
Canada: TFSA, RRSP, FHSA và RESP cho người mới đến
TFSA tích hạn mức từ năm bạn là cư dân. Hạn mức góp TFSA chỉ bắt đầu tích từ năm bạn vừa là cư dân Canada vừa từ đủ 18 tuổi. Người mới đến không được cộng hạn mức của những năm trước khi sang. Hạn mức năm do chính phủ công bố; góp quá bị phạt theo tháng. Tiền rút ra được cộng lại hạn mức từ năm sau.
RRSP năm đầu gần như bằng không. Hạn mức RRSP tính theo phần trăm thu nhập kiếm được ở Canada năm trước, có trần. Năm đầu bạn chưa có thu nhập Canada năm trước nên hạn mức thường bằng không; từ năm thứ hai mới có. Thông báo đánh giá thuế hằng năm ghi hạn mức của bạn.
FHSA cho người chưa từng sở hữu nhà. Tài khoản tiết kiệm mua nhà lần đầu ra đời năm 2023, cho người chưa sở hữu nhà ở trong một khoảng thời gian nhất định — người mới nhập cư đã bán nhà ở Việt Nam trước đó nhiều năm có thể đủ điều kiện, nhưng cần kiểm định nghĩa trên canada.ca. Hạn mức năm và trọn đời có trần; tiền góp được trừ thuế, rút để mua nhà đủ điều kiện không chịu thuế.
RESP và trợ cấp giáo dục cho con. Chính phủ góp thêm một tỷ lệ trên khoản bạn góp vào RESP cho con, có trần theo năm và trọn đời; gia đình thu nhập thấp có thêm trợ cấp bổ sung. Với gia đình có con nhỏ, đây là tiền Nhà nước cho không nếu bạn góp đủ để nhận phần đối ứng. Con cần có số an sinh xã hội Canada.
Mỹ: hưu trí qua chủ lao động, IRA, Roth IRA và 529
401(k) và phần chủ lao động góp thêm. Nhiều chủ lao động ở Mỹ góp đối ứng một phần trên tiền lương bạn bỏ vào kế hoạch hưu trí của công ty. Không góp đủ để nhận phần đối ứng là bỏ tiền lương trên bàn. Đây thường là ưu tiên đầu tiên của người mới đi làm ở Mỹ.
IRA và Roth IRA đòi thu nhập từ lao động. Bạn chỉ góp được vào IRA hay Roth IRA tới mức thu nhập từ lao động trong năm, có trần năm. Người có thẻ xanh mà chưa đi làm, như cha mẹ mới sang, không góp được bằng tiền tiết kiệm mang theo. Roth IRA còn có ngưỡng thu nhập trên, vượt ngưỡng thì không góp trực tiếp được.
Tài khoản 529 cho học phí. Tiền góp không được trừ thuế liên bang, nhưng lãi không bị đánh thuế và rút cho chi phí giáo dục đủ điều kiện thì miễn thuế. Nhiều tiểu bang có ưu đãi thuế tiểu bang riêng. Phù hợp với gia đình có con sẽ học đại học ở Mỹ.
Tài khoản tiết kiệm y tế. Nếu bạn dùng bảo hiểm y tế có mức tự trả cao đủ điều kiện, tài khoản tiết kiệm y tế cho phép góp trước thuế, sinh lời và rút cho chi phí y tế không chịu thuế. Người mới sang hay bỏ qua vì không quen loại bảo hiểm này.
Anh và các nước khác: ISA và những thứ tương tự
Ở Anh, ISA là tài khoản tiết kiệm và đầu tư mà lãi, cổ tức, lãi vốn bên trong không chịu thuế, với một hạn mức góp mỗi năm thuế; tiền góp không được trừ thuế. Cư dân Anh từ 18 tuổi mở được ISA tiền gửi hoặc ISA cổ phiếu; có loại dành cho người mua nhà lần đầu và cho trẻ em. Hạn mức không dùng hết trong năm không được cộng dồn sang năm sau, khác với TFSA của Canada. Lương hưu nơi làm việc ở Anh có cơ chế tự động ghi danh, chủ lao động góp bắt buộc một phần — tương tự tinh thần của hưu bổng ở Úc.
Nếu bạn sau này chuyển nước, nhiều tài khoản ưu đãi không được nước mới công nhận. Ví dụ, Mỹ không coi TFSA hay ISA là tài khoản ưu đãi; người có TFSA rồi chuyển sang Mỹ có thể phải khai lãi trong TFSA hằng năm và có nghĩa vụ báo cáo riêng. Ngược lại, khi bạn về Việt Nam sống, các tài khoản hưu trí ở Mỹ, Canada vẫn giữ được, nhưng tiền rút khi đó có thể bị khấu trừ thuế ở nước nguồn, rồi phải xét thêm phía Việt Nam.
Kết luận thực tế: nếu khả năng cao bạn sẽ ở lại lâu dài ở nước đang sống, dùng tối đa tài khoản ưu đãi của nước đó. Nếu kế hoạch là vài năm rồi đi tiếp, ưu tiên loại linh hoạt, rút được mà không bị phạt, và hỏi người làm thuế trước khi góp số lớn.
Thứ tự ưu tiên chung cho năm đầu và năm thứ hai
Thứ tự dưới đây là khung tham khảo cho một gia đình mới định cư có thu nhập ổn định. Hoàn cảnh riêng — nợ, bệnh tật, kế hoạch về Việt Nam — có thể đổi thứ tự:
- Lập quỹ dự phòng bằng tiền mặt ở tài khoản thường, đủ trang trải vài tháng chi tiêu. Tài khoản ưu đãi không thay được quỹ này, nhất là loại rút ra bị phạt.
- Trả hết nợ thẻ tín dụng lãi cao nếu có. Không tài khoản ưu đãi nào sinh lời bằng lãi suất thẻ bạn đang phải trả.
- Nhận đủ phần chủ lao động góp đối ứng vào kế hoạch hưu trí của công ty, nếu có.
- Nếu có con nhỏ ở Canada, góp vào RESP đủ để nhận phần trợ cấp tối đa của năm.
- Nếu định mua nhà trong vài năm và đủ điều kiện, mở tài khoản mua nhà lần đầu (FHSA ở Canada, loại tương tự ở nước khác) càng sớm càng tốt vì hạn mức thường tích từ năm mở.
- Góp vào tài khoản kiểu miễn thuế khi rút (TFSA, Roth IRA, ISA) khi đang ở bậc thuế thấp; chuyển trọng tâm sang kiểu trừ thuế khi góp (RRSP, IRA truyền thống) khi thu nhập lên bậc cao.
Năm đầu thu nhập thường thấp và gián đoạn; đừng ép mình góp đủ mọi tài khoản. Mở tài khoản sớm để bắt đầu tích hạn mức và quen cơ chế quan trọng hơn số tiền góp ban đầu.
Ví dụ giả định: một gia đình bốn người ở Calgary năm thứ hai
Ví dụ giả định. Vợ chồng anh Quân sang Alberta theo diện tay nghề cùng hai con năm và chín tuổi. Năm đầu, anh Quân có việc từ tháng thứ tư, vợ làm bán thời gian. Họ để quỹ dự phòng bốn tháng chi tiêu ở tài khoản tiết kiệm thường, mở TFSA cho cả hai nhưng chỉ góp một phần nhỏ, và mở RESP cho hai con ngay khi các con có số an sinh xã hội. Mỗi năm họ góp vào RESP đủ để nhận phần trợ cấp tối đa của chính phủ cho từng con — khoản Nhà nước cho thêm mà họ không muốn bỏ lỡ.
Sang năm thứ hai, thông báo đánh giá thuế cho anh Quân một hạn mức RRSP dựa trên thu nhập năm đầu. Vì thu nhập năm hai cao hơn và anh đã lên bậc thuế cao hơn, họ góp một phần vào RRSP để giảm thuế năm đó, và dùng tiền hoàn thuế bỏ tiếp vào TFSA. Cả hai đều chưa từng sở hữu nhà ở Canada và đã bán căn hộ ở Việt Nam nhiều năm trước; sau khi kiểm định nghĩa người mua nhà lần đầu, họ mở FHSA để bắt đầu tích hạn mức cho kế hoạch mua nhà sau ba, bốn năm.
Điều đáng chú ý trong ví dụ không phải số tiền, mà là thứ tự: quỹ dự phòng trước, tiền Nhà nước cho không thứ hai, rồi mới tới các tài khoản giảm thuế. Gia đình không cố góp đủ mọi hạn mức, nhưng không để mất khoản trợ cấp nào và không góp quá hạn mức nào.
Sai lầm hay gặp
Người mới định cư hay vấp các lỗi sau, phần lớn do áp kinh nghiệm của người bản xứ vào hoàn cảnh của mình:
- Góp TFSA theo hạn mức cộng dồn từ năm 2009. Đó là hạn mức của người đã ở Canada từ đầu; người mới đến chỉ có hạn mức từ năm nhập cư. Góp quá bị phạt theo tháng tới khi rút phần dư.
- Dùng tiền mang từ Việt Nam góp vào IRA. Không được nếu không có thu nhập lao động tương ứng ở Mỹ; góp sai phải rút và có thể bị phạt.
- Coi tài khoản ưu đãi là một khoản đầu tư. TFSA hay ISA chỉ là cái vỏ; bên trong bạn có thể để tiền mặt lãi thấp hoặc quỹ đầu tư. Nhiều người mở xong để tiền mặt nhiều năm.
- Quên chuyện chuyển nước. Mở TFSA rồi chuyển sang Mỹ, hay mở ISA rồi chuyển sang Úc, có thể biến cái vỏ miễn thuế thành nghĩa vụ khai báo phức tạp ở nước mới.
- Không đăng ký số an sinh xã hội cho con kịp để mở RESP, làm mất phần trợ cấp của những năm đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mới sang Canada có được góp TFSA theo hạn mức của các năm trước không?
Không. Hạn mức TFSA chỉ tích từ năm bạn vừa là cư dân Canada vừa từ đủ 18 tuổi. Người mới đến chỉ có hạn mức của năm nhập cư trở đi. Góp quá hạn mức bị phạt theo tháng cho phần vượt.
Năm đầu ở Canada có góp RRSP được không?
Thường là không, vì hạn mức RRSP tính theo thu nhập kiếm được ở Canada năm trước. Năm đầu bạn chưa có thu nhập Canada năm trước nên hạn mức gần như bằng không. Từ năm thứ hai, thông báo đánh giá thuế sẽ ghi hạn mức của bạn.
Cha mẹ có thẻ xanh nhưng không đi làm có mở Roth IRA được không?
Mở được nhưng không góp được nếu không có thu nhập từ lao động. Tiền góp vào IRA hay Roth IRA không vượt quá thu nhập lao động trong năm. Trong một số trường hợp, vợ hoặc chồng có thu nhập có thể góp cho người không đi làm theo quy tắc riêng.
RESP có đáng mở nếu con sẽ học đại học ở nước khác không?
Có thể vẫn đáng, vì nhiều trường sau trung học ở nước ngoài được chấp nhận theo quy định RESP, nhưng cần kiểm danh sách cơ sở đủ điều kiện. Nếu con không học tiếp, phần trợ cấp của chính phủ phải trả lại và phần lãi bị đánh thuế theo quy tắc riêng.
Có nên giữ TFSA nếu sau này chuyển sang Mỹ sống không?
Cần cân nhắc. Mỹ không coi TFSA là tài khoản ưu đãi, nên lãi bên trong có thể phải khai thuế Mỹ hằng năm và có nghĩa vụ báo cáo riêng. Nhiều người rút TFSA trước khi trở thành cư dân thuế Mỹ. Hỏi người làm thuế quen cả hai nước trước khi quyết định.