Một lựa chọn ngày càng phổ biến của người mới định cư là giữ công việc cũ ở Việt Nam, làm qua mạng từ nhà mới. Lập trình viên, kế toán, thiết kế, quản lý dự án, giáo viên dạy trực tuyến — nhiều nghề làm được như vậy. Năm đầu ở nước mới, khi chưa có việc đúng nghề, một khoản lương quen thuộc từ Việt Nam là chỗ dựa thật.
Nhưng làm từ xa xuyên biên giới không phải là "làm như cũ, chỉ khác chỗ ngồi". Bạn đổi nước cư trú thuế, nên cách đánh thuế khoản lương đổi theo; quan hệ với công ty thường phải đổi từ hợp đồng lao động sang hợp đồng dịch vụ; và những quyền lợi như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế ở Việt Nam không còn đi theo bạn. Bài này đi qua từng phần để bạn và công ty sắp xếp đúng ngay từ đầu.
Loại hợp đồng: lao động hay dịch vụ
Khi bạn còn ở Việt Nam, quan hệ thường là hợp đồng lao động, công ty đóng bảo hiểm và khấu trừ thuế theo biểu luỹ tiến. Khi bạn đã sống hẳn ở nước khác, nhiều công ty chuyển sang hợp đồng dịch vụ hoặc hợp đồng tư vấn với bạn như một cá nhân độc lập. Lý do không chỉ là thủ tục: duy trì một nhân viên theo hợp đồng lao động đang sống và làm việc ở nước ngoài đặt ra câu hỏi về luật lao động và nghĩa vụ thuế của công ty ở nước đó.
Với bạn, hai loại hợp đồng dẫn tới hai cách sống khác nhau. Hợp đồng lao động gắn với giờ làm, quyền nghỉ phép, bảo hiểm, nhưng cũng gắn với việc công ty kiểm soát cách bạn làm. Hợp đồng dịch vụ cho bạn tự chủ hơn, tự chịu chi phí và tự lo thuế ở nước cư trú, không có nghỉ phép có lương hay bảo hiểm do công ty đóng.
Ở chiều ngược lại, nước cư trú cũng có tiêu chí riêng để phân biệt nhân viên và người tự doanh. Nếu trên thực tế bạn làm như nhân viên — giờ cố định, một khách hàng duy nhất, công ty điều khiển cách làm — một số nước có thể đặt câu hỏi về tư cách của bạn, nhất là khi bạn có thêm khách hàng ở nước đó. Chọn loại hợp đồng phản ánh đúng thực tế công việc, đừng chọn chỉ vì thuế.
Thuế ở phía Việt Nam: công ty khấu trừ những gì
Người không cư trú bị khấu trừ theo thuế suất cố định. Khi bạn không còn là cư dân thuế Việt Nam, thu nhập từ tiền lương, tiền công phát sinh tại Việt Nam bị khấu trừ theo thuế suất toàn phần, lâu nay là 20%, không được giảm trừ gia cảnh. Nhiều công ty tự động áp mức này khi biết nhân viên đã ra nước ngoài.
Câu hỏi "phát sinh tại Việt Nam". Công việc bạn thực hiện ở nước ngoài, cho một công ty Việt Nam trả, có được coi là thu nhập phát sinh tại Việt Nam hay không là câu hỏi có nhiều cách hiểu, và với các nước có hiệp định thuế, điều khoản về thu nhập từ lao động thường dành quyền đánh thuế cho nước nơi công việc thực sự được thực hiện. Nếu công ty khấu trừ, hãy hỏi cơ quan thuế hoặc người làm thuế về căn cứ, và về thủ tục theo hiệp định nếu có.
Hợp đồng dịch vụ với cá nhân. Công ty trả cho cá nhân theo hợp đồng dịch vụ cũng thường khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo tỷ lệ trên số tiền trả. Lấy chứng từ khấu trừ mỗi lần hoặc mỗi năm — đó là bằng chứng để xin trừ ở nước cư trú.
Thuế bị khấu trừ thừa không tự quay về. Nếu nước cư trú chỉ cho trừ tới mức hiệp định hoặc tới mức thuế của chính họ trên khoản đó, phần khấu trừ thừa ở Việt Nam phải tự đòi lại qua thủ tục hoàn thuế ở Việt Nam. Không làm thì phần đó coi như mất.
Thuế ở nước cư trú: lương nước ngoài và thuế tự doanh
Ở nước cư trú, khoản tiền nhận từ công ty Việt Nam là thu nhập toàn cầu phải khai. Nếu bạn làm theo hợp đồng dịch vụ, bạn thường được coi là người tự doanh: khai doanh thu, trừ chi phí hợp lý (thiết bị, một phần chi phí nhà nếu làm việc tại nhà theo quy tắc từng nước, phần mềm, internet), nộp thuế thu nhập trên lợi nhuận. Nhiều nước còn thu đóng góp an sinh xã hội của người tự doanh, thường ở mức cao hơn phần người lao động tự đóng vì bạn chịu cả phần lẽ ra chủ lao động đóng.
Ở Mỹ, người tự doanh nộp thuế tự doanh cho an sinh xã hội và Medicare, ngoài thuế thu nhập, và thường phải nộp thuế ước tính theo quý thay vì đợi cuối năm. Ở Canada, người tự doanh đóng cả hai phần của quỹ hưu trí Canada. Ở Úc, người làm hợp đồng cần mã số doanh nghiệp và phải đăng ký thuế hàng hoá dịch vụ khi doanh thu vượt ngưỡng. Ngưỡng và tỷ lệ cụ thể đổi theo năm; đọc trên trang của cơ quan thuế từng nước.
Năm đầu, thiếu sót hay gặp nhất là không nộp thuế ước tính: nhận lương đều từ Việt Nam, chi tiêu hết, đến kỳ khai thuế mới biết phải nộp một khoản lớn cộng tiền phạt nộp chậm. Nên tách riêng một phần mỗi khoản nhận được vào tài khoản dành cho thuế ngay từ tháng đầu.
Ví dụ giả định: cùng một khoản thù lao, nhìn từ hai phía
Ví dụ dưới đây là giả định, dùng để minh hoạ cơ chế, không phải tính thuế thật. Chị Hương là cư dân thuế New Zealand, làm kế toán theo hợp đồng dịch vụ cho một công ty ở Hà Nội, nhận thù lao hằng tháng.
| Bước | Phía Việt Nam | Phía New Zealand |
|---|---|---|
| Nhận thù lao | Công ty có thể khấu trừ một tỷ lệ thuế thu nhập cá nhân | Chị khai toàn bộ thù lao trước thuế, quy đổi sang đô la New Zealand |
| Chi phí | Không trừ | Trừ chi phí hợp lý của công việc tự doanh |
| Thuế | Đã khấu trừ tại nguồn | Thuế thu nhập trên lợi nhuận theo bậc |
| Tránh đánh thuế hai lần | Xem điều khoản hiệp định Việt Nam – New Zealand về thu nhập lao động, dịch vụ | Xin trừ thuế đã nộp ở Việt Nam trong giới hạn, nếu khoản đó đúng là thuế Việt Nam có quyền thu |
| Giấy tờ cần giữ | Hợp đồng, chứng từ khấu trừ | Hoá đơn chi phí, sổ thu nhập theo tháng, tỷ giá |
Nếu hiệp định dành quyền đánh thuế cho New Zealand vì công việc làm ở New Zealand, khoản Việt Nam đã khấu trừ có thể không được New Zealand cho trừ, và chị phải đòi lại ở Việt Nam. Đây là lý do nên thoả thuận cách xử lý thuế với công ty ngay khi ký hợp đồng, kèm giấy xác nhận cư trú thuế nếu cần.
Bảo hiểm xã hội, y tế và những quyền lợi bị mất
Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Khi chuyển sang hợp đồng dịch vụ, công ty không còn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc cho bạn. Thời gian đã đóng vẫn được ghi nhận; bạn có thể cân nhắc bảo hiểm xã hội tự nguyện, hoặc quyết định chuyện rút một lần — site có bài riêng về rút bảo hiểm xã hội một lần khi định cư.
Bảo hiểm y tế. Thẻ bảo hiểm y tế Việt Nam không giúp gì khi bạn ốm ở nước ngoài. Bạn dựa vào hệ thống y tế của nước cư trú; nếu ở nước chưa đủ điều kiện được hưởng y tế công, cần bảo hiểm tư nhân.
Lương hưu ở nước cư trú. Thu nhập tự doanh khai đúng ở nước cư trú thường được tính vào hệ thống hưu trí công của nước đó qua phần đóng góp của người tự doanh. Đây là mặt tốt ít người nghĩ tới: khai đầy đủ không chỉ là nghĩa vụ mà còn tích luỹ quyền lợi.
Nghỉ phép, thôi việc, tai nạn lao động. Hợp đồng dịch vụ thường không có nghỉ phép có lương, trợ cấp thôi việc hay bồi thường tai nạn lao động. Hãy tính các khoản này vào mức thù lao khi thương lượng, thay vì giữ nguyên con số lương cũ.
Tình trạng visa. Người có thường trú hoặc visa cho phép làm việc thì làm cho công ty nước ngoài nói chung không vướng. Người đang ở theo visa du lịch, thăm thân thì làm việc, kể cả làm từ xa cho công ty nước ngoài, có thể vi phạm điều kiện visa ở một số nước — kiểm điều kiện visa của bạn trước.
Nhận tiền và chuyển tiền: cách để giấy tờ sạch
Cách đơn giản nhất là công ty trả vào tài khoản ngân hàng Việt Nam của bạn, rồi bạn chuyển ra nước ngoài khi cần. Ngân hàng Việt Nam sẽ cần chứng minh nguồn cho việc chuyển ra: hợp đồng với công ty, chứng từ khấu trừ thuế, sao kê nhận tiền. Một số công ty có thể trả thẳng ra tài khoản nước ngoài của bạn bằng ngoại tệ theo hợp đồng dịch vụ, khi đó công ty cần bộ chứng từ thanh toán dịch vụ cho cá nhân nước ngoài hoặc người không cư trú theo quy định ngoại hối.
Dù chọn cách nào, đừng nhận qua tài khoản của người thân "cho tiện". Thu nhập vào tài khoản người khác làm rối nghĩa vụ thuế của cả hai người, và khiến bạn không chứng minh được thu nhập khi cần — xin thuê nhà, vay mua nhà, hay bảo lãnh người thân ở nước mới đều đòi chứng minh thu nhập rõ ràng.
Một mẹo nhỏ: giữ một bảng tính ghi từng khoản nhận, ngày, số tiền bằng tiền đồng, tỷ giá quy đổi, số thuế đã khấu trừ, và số tiền chuyển ra. Cuối năm, bảng này vừa là sổ để khai thuế ở nước cư trú, vừa là hồ sơ chứng minh thu nhập cho mọi việc khác.
Khi nào nên chuyển sang làm việc ở nước mới
Làm từ xa cho công ty Việt Nam là cầu nối tốt, nhưng ít khi là đích đến lâu dài. Vài dấu hiệu cho thấy đã tới lúc cân nhắc tìm việc ở nước cư trú:
- Mức thù lao sau thuế hai bên, sau khi tự đóng an sinh xã hội và mua bảo hiểm, thấp hơn mức lương tương đương ở nước mới.
- Lệch múi giờ làm bạn phải làm đêm thường xuyên, ảnh hưởng sức khoẻ và thời gian với con.
- Bạn cần lịch sử việc làm ở nước mới để vay mua nhà, để được công nhận nghề, hoặc để mở đường cho việc bảo lãnh người thân.
- Rủi ro tỷ giá: thu nhập bằng tiền đồng trong khi chi tiêu bằng ngoại tệ khiến mỗi lần đồng tiền biến động, thu nhập thật của bạn đổi theo.
- Bạn bị cô lập: làm việc một mình ở nhà, không có đồng nghiệp ở nước mới, khó học ngôn ngữ và văn hoá làm việc của nơi mình sống.
Nhiều người chọn cách lai: giữ một phần việc với công ty cũ, bắt đầu nhận việc ở nước mới, rồi chuyển dần. Cách này giữ được thu nhập trong giai đoạn chuyển tiếp mà không bị kẹt lâu trong một sắp xếp chỉ hợp cho năm đầu.
Câu hỏi thường gặp
Làm từ xa cho công ty Việt Nam có phải khai thuế ở nước định cư không?
Có. Khi đã là cư dân thuế của nước định cư, bạn khai thu nhập toàn cầu, kể cả thù lao từ công ty Việt Nam. Thuế đã khấu trừ ở Việt Nam có thể được trừ trong giới hạn, tuỳ quy tắc của nước cư trú và hiệp định thuế nếu có.
Vì sao công ty Việt Nam khấu trừ 20% lương khi bạn ra nước ngoài?
Vì khi bạn không còn là cư dân thuế Việt Nam, thu nhập tiền lương phát sinh tại Việt Nam bị khấu trừ theo thuế suất toàn phần, lâu nay là 20%, không có giảm trừ gia cảnh. Việc thu nhập từ công việc làm ở nước ngoài có phát sinh tại Việt Nam hay không cần hỏi cơ quan thuế.
Làm theo hợp đồng dịch vụ thì có còn bảo hiểm xã hội Việt Nam không?
Không còn bảo hiểm xã hội bắt buộc do công ty đóng. Thời gian đã đóng vẫn được ghi nhận. Bạn có thể tìm hiểu bảo hiểm xã hội tự nguyện, hoặc cân nhắc việc rút một lần theo quy định hiện hành nếu đủ điều kiện.
Ở Mỹ làm hợp đồng cho công ty Việt Nam thì phải nộp thêm thuế gì?
Ngoài thuế thu nhập liên bang và tiểu bang, người tự doanh ở Mỹ thường phải nộp thuế tự doanh cho an sinh xã hội và Medicare, và nộp thuế ước tính theo quý. Tỷ lệ và ngưỡng do cơ quan thuế Mỹ công bố hằng năm.
Đang ở visa thăm thân có được làm từ xa cho công ty Việt Nam không?
Cần kiểm điều kiện visa của nước bạn đang ở. Nhiều loại visa du lịch, thăm thân không cho phép làm việc, và một số nước coi làm từ xa cho công ty nước ngoài trong thời gian lưu trú dài là làm việc. Hỏi cơ quan di trú hoặc đọc điều kiện visa trước khi nhận việc.