Với nhiều gia đình Việt, vàng không chỉ là tài sản mà là ký ức: bộ trang sức cưới của mẹ, kiềng vàng ông bà cho cháu, mấy chỉ nhẫn tích góp. Khi đi định cư, câu hỏi "mang theo hay để lại" đến cùng nhiều lo lắng: có bị thu ở sân bay không, phải khai ở đâu, sang bên kia có bán được không.
Nguyên tắc chung rất đơn giản: mang được, nhưng phải khai đúng ở cả hai đầu, và nên coi vàng mang theo là đồ dùng cá nhân hoặc kỷ vật, không phải cách chuyển tài sản. Bài này đi qua quy định khai báo khi rời Việt Nam, khi đến Mỹ, Canada, Úc; giấy tờ nên mang kèm; và thực tế bán lại vàng ở nước ngoài — thứ thường làm người mới đến bất ngờ.
Rời Việt Nam: khai báo hải quan với vàng và ngoại tệ
Quy định quản lý ngoại hối của Việt Nam yêu cầu cá nhân khi xuất cảnh khai báo hải quan nếu mang theo vàng vượt một khối lượng nhất định, và ngoại tệ tiền mặt hoặc tiền đồng vượt mức quy định. Với vàng trang sức, mỹ nghệ, mốc khai báo áp dụng nhiều năm nay là khoảng 300 gram theo quy định của Ngân hàng Nhà nước; với tiền mặt là 5.000 USD hoặc tương đương, và 15 triệu đồng. Các mức này có thể được điều chỉnh, nên kiểm lại với hải quan cửa khẩu trước ngày bay.
Vàng miếng, vàng nguyên liệu được quản lý chặt hơn trang sức nhiều. Mang vàng miếng ra nước ngoài không đơn giản như mang nhẫn đeo tay; nếu gia đình bạn giữ tài sản dưới dạng vàng miếng, cách thông thường là bán trong nước và chuyển tiền qua ngân hàng với hồ sơ hợp lệ, thay vì tìm cách mang theo.
Khai báo không có nghĩa là bị đánh thuế hay bị giữ. Nó là bằng chứng bạn mang tài sản ra một cách hợp pháp. Không khai mà bị phát hiện, vàng có thể bị tạm giữ, bạn bị phạt hành chính, và lỡ chuyến bay. Trang sức đang đeo cũng được tính vào tổng khối lượng, không phải chỉ phần cất trong hành lý.
Đến nước định cư: khai báo khi nhập cảnh
Mỹ. Tiền mặt và công cụ tiền tệ trên 10.000 USD phải khai báo khi nhập cảnh. Vàng trang sức là hàng hoá, khai trên tờ khai hải quan theo câu hỏi về hàng mang vào. Người nhập cư lần đầu thường được miễn thuế với đồ dùng cá nhân và gia dụng đã sở hữu và sử dụng trước khi sang, nhưng trang sức giá trị cao vẫn nên khai rõ và hỏi nhân viên hải quan. Hướng dẫn chi tiết có trên trang của Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ.
Canada. Người đến định cư khai danh sách hàng hoá của người định cư, gồm cả đồ mang theo và đồ gửi sau. Trang sức nên ghi vào danh sách này kèm mô tả và giá trị ước tính; đồ có trong danh sách và đáp ứng điều kiện thường được miễn thuế. Tiền mặt và công cụ tiền tệ từ 10.000 đô la Canada trở lên phải khai.
Úc. Tiền mặt từ 10.000 đô la Úc trở lên phải khai. Hàng hoá giá trị cao vượt mức miễn thuế của khách cần khai trên tờ khai nhập cảnh; người đến định cư có thể được miễn thuế với đồ dùng cá nhân theo điều kiện. Đọc trang của Lực lượng Biên phòng Úc trước khi bay.
Điểm chung. Khai báo là bảo vệ bạn. Ở cả ba nước, hàng hoá không khai có thể bị tịch thu và bạn bị phạt, bất kể giá trị thật. Nếu không chắc một món có phải khai không, khai và hỏi.
Giấy tờ nên mang kèm
Giấy tờ chứng minh nguồn gốc giúp bạn ở ba thời điểm: khi khai báo ở hai đầu, khi bán lại ở nước mới, và khi ngân hàng hỏi về một khoản tiền lớn bạn gửi vào sau khi bán. Bộ giấy tờ tối thiểu gồm hoá đơn mua vàng nếu còn, giấy kiểm định tuổi vàng và khối lượng của tiệm uy tín, ảnh chụp từng món kèm cân, và tờ khai hải quan Việt Nam có xác nhận khi ra.
Với vàng cưới, quà tặng gia đình không có hoá đơn, một bản tự kê có chữ ký của người tặng, kèm ảnh cưới hay ảnh gia đình đeo trang sức đó, tuy không phải giấy tờ chính thức nhưng giúp bạn kể một câu chuyện nguồn gốc có cơ sở. Đừng làm hoá đơn mua bán không có thật — đó là giấy tờ giả, không phải cách làm cho đẹp hồ sơ.
Mang theo cả bản sao ở điện thoại và bản giấy trong hành lý xách tay. Giấy tờ ở trong vali ký gửi không giúp bạn khi đứng trước quầy hải quan, và nếu vali thất lạc thì bạn mất luôn cả bằng chứng.
Bán lại vàng ở nước ngoài: thực tế thường khác kỳ vọng
Vàng trang sức ở Việt Nam phổ biến loại 24K (vàng ta, vàng 9999) và 18K. Ở Mỹ, Canada, Úc, trang sức phổ biến là 10K, 14K, 18K; tiệm trang sức thông thường ít khi mua lại vàng 24K theo kiểu tiệm vàng ở Việt Nam. Nơi mua lại thường là tiệm thu mua vàng, tiệm cầm đồ, đại lý kim loại quý, hoặc tiệm vàng trong khu người Việt, người Hoa. Mỗi nơi trả một mức khác nhau, thường thấp hơn giá vàng thế giới tính theo khối lượng tinh khiết.
Chênh lệch giữa giá bạn nghĩ và giá được trả có thể đáng kể, vì người mua phải trừ chi phí nấu chảy, kiểm định và rủi ro. Trang sức có công chế tác cao gần như không được trả tiền công. Nếu mục tiêu là có tiền mặt ở nước mới, bán vàng ở Việt Nam rồi chuyển tiền qua ngân hàng thường được nhiều tiền hơn, ít rủi ro hơn, và để lại dấu vết giấy tờ sạch hơn.
Bán vàng ở nước mới cũng có thể phát sinh thuế lãi vốn nếu giá bán cao hơn giá gốc theo quy tắc nước đó. Một số nước có quy tắc riêng cho đồ sưu tầm, kim loại quý, đồ dùng cá nhân. Với khoản bán lớn, giữ giấy tờ bán và hỏi người làm thuế.
Vàng để lại ở Việt Nam: gửi ai, giữ thế nào
Không phải ai cũng mang hết vàng theo. Nhiều gia đình để lại một phần ở Việt Nam, vì kỷ niệm, vì dự phòng khi về, hoặc vì cha mẹ còn ở trong nước. Phần để lại cũng cần được sắp xếp, nhất là khi người giữ không phải chủ sở hữu.
Cách hay gặp là gửi người thân giữ hoặc thuê két sắt ngân hàng. Gửi người thân thì nên có một bản kê từng món, khối lượng, ảnh chụp, có chữ ký hai bên, để tránh hiểu lầm về sau khi người giữ ốm đau hay qua đời và tài sản bị nhầm vào di sản của họ. Thuê két ngân hàng thì cần tính chuyện ai được mở két khi bạn ở xa: két đứng tên một mình bạn thường chỉ mở được khi bạn có mặt hoặc có uỷ quyền theo mẫu của ngân hàng.
Về khai báo ở nước cư trú: vàng vật chất cất ở Việt Nam thường không thuộc diện báo cáo tài khoản nước ngoài như tài khoản ngân hàng, nhưng một số nước có quy tắc khai tài sản nước ngoài rộng hơn, và khi bán thì lãi vẫn có thể chịu thuế ở nước cư trú. Hỏi người làm thuế nếu lượng vàng để lại có giá trị lớn.
Tình huống giả định: một gia đình ba thế hệ đi Úc
Ví dụ giả định. Gia đình chị Thu đi Úc theo diện tay nghề, kèm mẹ chị sang theo visa thăm thân dài hạn trong lúc chờ diện cha mẹ. Gia đình có bộ trang sức cưới của chị, kiềng và lắc của hai con, một số nhẫn trơn mẹ chị tích luỹ. Tổng khối lượng vượt mốc khai báo khi xuất cảnh.
Họ chia làm hai phần. Phần kỷ niệm — trang sức cưới, kiềng của con — được cân, chụp ảnh, kê vào một bảng có mô tả từng món, mang trong hành lý xách tay của chị Thu, khai báo hải quan ở Tân Sơn Nhất và giữ tờ khai có xác nhận. Phần nhẫn trơn mang tính tích trữ, mẹ chị bán ở tiệm vàng có hoá đơn, tiền gửi vào tài khoản và chuyển sang Úc theo đường ngân hàng cùng hồ sơ nguồn tiền.
Khi đến Úc, chị Thu trả lời trung thực câu hỏi về hàng hoá giá trị cao trên tờ khai nhập cảnh và trình bày đây là đồ dùng cá nhân của người đến định cư. Sau đó, chị khai riêng bộ trang sức trong hợp đồng bảo hiểm người thuê nhà. Toàn bộ quá trình tốn thêm vài giờ giấy tờ, đổi lại không có món nào bị giữ, không ai lo lắng ở quầy hải quan, và khoản tiền tích trữ vào tài khoản ở Úc với giấy tờ sạch.
Sai lầm hay gặp và rủi ro trên đường
Phần lớn sự cố với vàng khi đi định cư không nằm ở luật, mà ở cách mang. Những lỗi sau gặp nhiều nhất:
- Để vàng trong hành lý ký gửi. Hãng bay thường loại trừ trách nhiệm với trang sức, tiền mặt, đồ giá trị trong hành lý ký gửi. Mất là mất, bảo hiểm du lịch thông thường cũng giới hạn mức bồi thường rất thấp. Luôn mang trong hành lý xách tay.
- Chia cho nhiều người trong đoàn mang để khỏi khai. Hải quan nhìn nhóm đi cùng nhau; chia nhỏ để né mức khai báo là hành vi bị xử lý, không phải mẹo.
- Nghĩ đeo trên người là không phải khai. Trang sức đang đeo vẫn tính vào khối lượng mang theo.
- Mang vàng để "chuyển tiền". Mang số lượng lớn như một cách chuyển tài sản ra nước ngoài vừa rủi ro, vừa bị bán lại với giá thấp, vừa dễ khiến ngân hàng ở nước mới hỏi về nguồn tiền khi bạn gửi tiền bán vào tài khoản.
- Không mua bảo hiểm cho đồ giá trị ở nhà mới. Bảo hiểm nhà hoặc bảo hiểm người thuê nhà ở nước mới thường giới hạn bồi thường cho trang sức trừ khi khai riêng. Nếu giữ trang sức giá trị, hỏi về điều khoản bổ sung.
Cách làm cân bằng mà nhiều gia đình chọn: mang theo những món có giá trị kỷ niệm, khai đầy đủ ở hai đầu; phần vàng mang tính tích trữ thì bán ở Việt Nam và chuyển tiền qua ngân hàng cùng hồ sơ nguồn tiền.
Câu hỏi thường gặp
Mang bao nhiêu vàng ra nước ngoài thì phải khai hải quan Việt Nam?
Theo quy định của Ngân hàng Nhà nước áp dụng nhiều năm nay, cá nhân xuất cảnh mang vàng trang sức, mỹ nghệ vượt khoảng 300 gram phải khai báo hải quan. Mức này có thể được điều chỉnh, nên kiểm lại với hải quan cửa khẩu hoặc trang của Cục Hải quan trước chuyến đi.
Trang sức đang đeo trên người có tính vào mức khai báo không?
Có. Khối lượng vàng mang theo khi xuất cảnh tính cả phần đeo trên người lẫn phần trong hành lý. Nếu tổng vượt mốc khai báo, bạn khai toàn bộ. Khai báo không đồng nghĩa với việc bị đánh thuế hay bị giữ lại.
Sang Canada định cư mang vàng cưới có bị đánh thuế không?
Thường không, nếu đó là đồ dùng cá nhân bạn đã sở hữu, được ghi vào danh sách hàng hoá của người định cư và đáp ứng điều kiện miễn thuế. Ghi mô tả và giá trị ước tính từng món, và khai trung thực khi nhập cảnh để được hưởng miễn thuế.
Bán vàng 24K ở Mỹ được giá không?
Thường thấp hơn kỳ vọng. Nhiều tiệm trang sức không mua lại vàng 24K; nơi mua là tiệm thu mua, đại lý kim loại quý hoặc tiệm vàng trong cộng đồng châu Á, trả theo khối lượng tinh khiết trừ chi phí. Tiền công chế tác gần như không được tính.
Có nên mang vàng thay vì chuyển tiền khi đi định cư không?
Thường không nên với số lượng lớn. Vàng mang theo có rủi ro mất, bán lại giá thấp và để lại câu hỏi về nguồn tiền khi gửi ngân hàng. Chuyển tiền qua ngân hàng với hồ sơ hợp lệ minh bạch hơn. Vàng nên mang là đồ kỷ niệm, khai đầy đủ ở cả hai đầu.