Ở Canada, quyền lợi cơ bản của người lao động do luật tiêu chuẩn việc làm của tỉnh quy định cho phần lớn công việc; chỉ một số ngành thuộc quản lý liên bang (ngân hàng, hàng không, viễn thông, vận tải liên tỉnh, cơ quan liên bang) theo Bộ luật Lao động Canada. Luật quy định lương tối thiểu, giờ làm thêm, nghỉ phép năm, ngày lễ được trả lương, báo trước khi cho thôi việc, và cấm giữ lương.
Khi mất việc không phải do lỗi của mình, người lao động có thể nhận bảo hiểm việc làm (EI) của liên bang nếu đủ số giờ làm có đóng bảo hiểm trong thời gian quy định. EI cũng trả trợ cấp nghỉ thai sản, nuôi con, chăm người ốm nặng.
Người Việt mới đến hay làm trong ngành có nhiều vi phạm: nhà hàng, tiệm nail, kho hàng, xây dựng nhỏ, việc trả tiền mặt. Bài này giúp bạn biết quyền của mình và cách đòi đúng kênh. Mức lương tối thiểu, ngưỡng giờ và số tuần trợ cấp đổi theo tỉnh và theo năm; bạn kiểm trên trang tiêu chuẩn việc làm của tỉnh và canada.ca.
Luật tỉnh hay luật liên bang: biết mình thuộc đâu trước
Câu hỏi đầu tiên khi có tranh chấp là công việc của bạn chịu luật nào. Một nhân viên kho của chuỗi siêu thị ở Ontario chịu luật tiêu chuẩn việc làm Ontario; một nhân viên ngân hàng ở cùng thành phố chịu Bộ luật Lao động Canada. Hai luật có quy định khác nhau về giờ làm thêm, nghỉ phép, báo trước khi cho thôi việc, và nơi nhận khiếu nại cũng khác.
Tiêu chuẩn trong luật là mức tối thiểu. Hợp đồng lao động hoặc thoả ước tập thể của công đoàn có thể cho nhiều hơn, nhưng không được cho ít hơn. Một điều khoản kiểu "nhân viên đồng ý không nhận tiền làm thêm giờ" hoặc "không có ngày nghỉ phép" là vô hiệu dù bạn đã ký.
Một số nghề có quy định riêng hoặc ngoại lệ: quản lý, nhân viên bán hàng hưởng hoa hồng, nông nghiệp, một số nghề chuyên môn có giấy phép. Ví dụ, ở nhiều tỉnh người quản lý không được hưởng tiền làm thêm giờ theo luật. Nếu chức danh của bạn là "quản lý" nhưng công việc thực tế là đứng quầy, cách gọi chức danh không quyết định; cơ quan tiêu chuẩn việc làm xét bản chất công việc.
Lương, phiếu lương và giờ làm thêm
Lương tối thiểu. Mỗi tỉnh có mức lương tối thiểu chung, một số tỉnh có mức riêng cho sinh viên hoặc người phục vụ có tiền tip; liên bang có mức riêng cho ngành thuộc liên bang. Mức điều chỉnh thường mỗi năm; kiểm trên trang của tỉnh.
Phiếu lương. Chủ phải đưa phiếu lương ghi số giờ, mức lương, các khoản khấu trừ (thuế thu nhập, đóng góp CPP hoặc QPP ở Quebec, phí bảo hiểm việc làm). Không có phiếu lương là dấu hiệu bạn đang bị trả "ngoài sổ": không đóng EI, không đóng CPP, không có ROE khi nghỉ việc.
Làm thêm giờ. Vượt ngưỡng giờ theo luật tỉnh (có tỉnh tính theo tuần, có tỉnh tính cả theo ngày) thì phần vượt được trả cao hơn lương thường, thường là gấp rưỡi. Một số tỉnh cho phép thoả thuận gộp giờ hoặc đổi thành giờ nghỉ, nhưng phải đúng thủ tục bằng văn bản.
Khấu trừ trái phép. Chủ không được trừ lương vì làm vỡ đồ, khách bỏ đi không trả tiền, thiếu tiền két, trừ khi luật tỉnh cho phép và có văn bản đồng ý cụ thể. Tiền tip nói chung thuộc về người lao động; nhiều tỉnh cấm chủ giữ tip.
Thời gian thử việc và đào tạo. Giờ đào tạo, họp bắt buộc, làm thử theo yêu cầu của chủ đều là giờ làm phải trả lương. "Làm thử ba ngày không lương" là trái luật ở hầu hết các tỉnh.
Nghỉ phép năm, ngày lễ và các loại nghỉ được bảo vệ
Bảng tóm tắt khung phổ biến; con số cụ thể theo luật từng tỉnh. Ví dụ ở Ontario, sau mỗi năm làm việc người lao động có ít nhất 2 tuần nghỉ phép và tiền phép 4% (từ năm thứ năm là 3 tuần và 6%); tỉnh khác có thể khác.
| Loại | Nội dung chung | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nghỉ phép năm | Sau một năm làm việc, có số tuần nghỉ tối thiểu và tiền phép tính theo % lương | Nhiều nơi trả tiền phép cộng vào mỗi kỳ lương; kiểm phiếu lương |
| Ngày lễ được trả lương | Mỗi tỉnh có danh sách ngày lễ; đi làm ngày lễ được trả thêm hoặc cho ngày nghỉ bù | Danh sách khác nhau giữa các tỉnh |
| Nghỉ ốm, nghỉ việc gia đình | Một số ngày nghỉ được bảo vệ việc làm mỗi năm; có tỉnh có ngày nghỉ ốm có lương | Liên bang có nghỉ ốm có lương cho ngành thuộc liên bang |
| Nghỉ thai sản, nghỉ nuôi con | Được giữ việc khi quay lại; tiền trợ cấp đến từ EI, không phải từ chủ | Phải báo chủ trước theo luật tỉnh |
| Nghỉ chăm người thân ốm nặng | Nghỉ dài được bảo vệ việc làm; có trợ cấp EI riêng | Cần giấy xác nhận của bác sĩ |
| Nghỉ do bạo lực gia đình | Nhiều tỉnh có ngày nghỉ được bảo vệ, một phần có lương | Được giữ bí mật |
"Được bảo vệ việc làm" nghĩa là chủ không được sa thải hoặc phạt bạn vì đã nghỉ đúng luật. Đây là quyền độc lập với việc nghỉ có được trả lương hay không.
Bị cho thôi việc: báo trước, tiền thay báo trước và ROE
Ở hầu hết các tỉnh, sau một thời gian làm việc tối thiểu (ví dụ ở Ontario là sau ba tháng), chủ muốn cho thôi việc mà không có lý do nghiêm trọng phải báo trước bằng văn bản hoặc trả tiền thay báo trước, tăng theo số năm làm việc. Một số tỉnh và doanh nghiệp đủ quy mô còn có trợ cấp thôi việc riêng. Lý do nghiêm trọng (như trộm cắp, bạo lực) là ngoại lệ hẹp, không phải bất kỳ lỗi nhỏ nào.
Ngoài mức tối thiểu theo luật tiêu chuẩn, toà án ở các tỉnh theo thông luật có thể công nhận thời gian báo trước hợp lý dài hơn, tuỳ tuổi, thâm niên, chức vụ và khả năng tìm việc mới, trừ khi hợp đồng giới hạn hợp lệ. Người làm lâu năm bị cho nghỉ nên hỏi luật sư lao động trước khi ký giấy "đồng ý nhận tiền và từ bỏ quyền khởi kiện" mà chủ đưa.
Khi nghỉ việc vì bất kỳ lý do nào, chủ phải lập Hồ sơ việc làm (ROE) gửi Service Canada, thường bằng điện tử, trong thời hạn luật định. ROE ghi số giờ có đóng bảo hiểm và lý do nghỉ — là căn cứ để xét EI. Lý do ghi sai (ví dụ "tự nghỉ" trong khi bạn bị cho thôi) có thể làm bạn bị từ chối EI; bạn có quyền giải trình với Service Canada và gửi bằng chứng như tin nhắn, email của chủ.
Bảo hiểm việc làm EI khi mất việc: điều kiện và các bước
EI thường trả khoảng 55% thu nhập bình quân có đóng bảo hiểm, có mức trần hằng năm, sau một tuần chờ. Điều kiện chung tính đến thời điểm viết:
- Mất việc không do lỗi của mình (bị cho nghỉ vì thiếu việc, công ty đóng cửa, hết hợp đồng). Tự nghỉ không có lý do chính đáng hoặc bị đuổi vì lỗi nghiêm trọng thường không được nhận.
- Đủ số giờ làm có đóng bảo hiểm trong khoảng 52 tuần gần nhất. Số giờ cần thiết dao động trong khoảng vài trăm giờ, tuỳ tỷ lệ thất nghiệp của vùng nơi bạn sống. Việc trả tiền mặt không qua sổ không được tính.
- Đã không có thu nhập ít nhất bảy ngày liên tiếp trong 52 tuần gần nhất.
- Nộp đơn trực tuyến với Service Canada càng sớm càng tốt, chậm nhất trong khoảng 4 tuần sau ngày làm cuối, kể cả khi chưa có ROE, để không mất quyền lợi.
- Sẵn sàng và tích cực tìm việc; khai báo định kỳ hai tuần một lần, khai đúng mọi thu nhập trong thời gian nhận.
- Đi khỏi Canada trong thời gian nhận EI thường làm mất trợ cấp cho những ngày đó, trừ một số ngoại lệ; báo trước nếu phải về Việt Nam đột xuất.
EI cũng chi trả trợ cấp đặc biệt: nghỉ thai sản (đến 15 tuần), nghỉ nuôi con (lựa chọn chuẩn hoặc kéo dài với mức hàng tuần thấp hơn, có thêm tuần khi cha mẹ chia nhau), nghỉ ốm, chăm người thân. Điều kiện số giờ cho trợ cấp đặc biệt khác trợ cấp thường. Ở Quebec, trợ cấp thai sản và nuôi con do chương trình riêng của tỉnh (QPIP) chi trả.
Tai nạn lao động, an toàn và khi bị đối xử sai
Bảo hiểm tai nạn lao động. Mỗi tỉnh có hội đồng bồi thường tai nạn lao động (ví dụ WSIB ở Ontario, WorkSafeBC, CNESST ở Quebec). Bị thương khi làm việc, báo chủ ngay, đi khám và nói rõ là tai nạn lao động. Chủ không được ép bạn "đừng báo" hoặc tự trả tiền riêng để tránh khai.
Quyền từ chối việc nguy hiểm. Luật an toàn lao động cho người lao động quyền biết rủi ro, quyền tham gia và quyền từ chối công việc mà họ có lý do tin là nguy hiểm, theo thủ tục của tỉnh. Không được trả đũa vì đã từ chối đúng thủ tục.
Quấy rối và phân biệt. Phân biệt đối xử vì chủng tộc, nguồn gốc, giới tính, tuổi, mang thai bị cấm theo luật nhân quyền. Khiếu nại đi qua cơ quan nhân quyền của tỉnh, khác kênh với tiêu chuẩn việc làm.
Người có giấy phép lao động gắn với chủ. Bạn có đầy đủ quyền theo luật lao động như người khác. Nếu bị lạm dụng (giữ hộ chiếu, ép làm không lương, đe doạ huỷ giấy phép), có loại giấy phép lao động mở cho người lao động dễ bị tổn thương để chuyển chủ; thông tin trên canada.ca.
Đòi lương bị nợ. Nộp khiếu nại cho cơ quan tiêu chuẩn việc làm của tỉnh, thường trực tuyến, có thời hạn tính từ ngày vi phạm. Giữ lịch làm, tin nhắn, ảnh chụp giờ chấm công. Khiếu nại không mất phí.
Hợp đồng, kiểm tra thực tế và giữ bằng chứng ngay từ ngày đầu
Phần lớn tranh chấp lao động mà người Việt mới đến gặp không thắng được vì thiếu bằng chứng, không phải vì luật không bảo vệ. Từ ngày đầu đi làm, hãy tự ghi lại giờ vào và ra mỗi ngày, mức lương đã thoả thuận, tên người quản lý, và chụp lịch làm việc được giao. Lưu tin nhắn, email về giờ làm, việc trả lương. Nếu nhận lương bằng chuyển khoản, sao kê ngân hàng là chứng cứ tốt.
Một thư mời làm việc hoặc hợp đồng bằng văn bản, dù ngắn, giúp tránh nhiều hiểu lầm: chức danh, giờ làm, lương theo giờ hay lương năm, thời gian thử việc, phúc lợi. Đọc kỹ các điều khoản về chấm dứt hợp đồng, cấm cạnh tranh, làm thêm giờ. Không ký giấy tờ bạn không hiểu; có thể xin mang về đọc hoặc nhờ tổ chức định cư, phòng trợ giúp pháp lý giải thích.
Cuối năm, chủ phải cấp phiếu thuế T4 ghi thu nhập và các khoản đã khấu trừ. Đối chiếu T4 với phiếu lương và với bảng đóng góp CPP, EI trong tài khoản trực tuyến của bạn. Nếu thấy chủ khấu trừ trên phiếu lương nhưng không nộp cho nhà nước, hãy báo cho Cơ quan Thuế Canada; đây là vi phạm của chủ, không phải lỗi của bạn, và quyền lợi của bạn có thể được bảo vệ khi có phiếu lương làm bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc nhận tiền mặt có được nhận EI không?
Thường không. EI tính trên số giờ có đóng phí bảo hiểm được chủ khai báo. Làm việc trả tiền mặt không qua sổ thì không có giờ được ghi nhận, cũng không có đóng góp CPP và không có ROE. Ngoài mất quyền lợi, thu nhập không khai còn gây rủi ro thuế cho chính người lao động.
Tự nghỉ việc có được nhận EI không?
Nói chung không, trừ khi có lý do chính đáng mà luật công nhận như bị quấy rối, điều kiện làm việc nguy hiểm, chủ không trả lương, theo vợ chồng chuyển nơi ở, chăm con. Bạn phải giải thích và chứng minh rằng nghỉ việc là lựa chọn hợp lý duy nhất. Service Canada xét từng trường hợp.
Chủ bắt làm thử không lương có đúng luật không?
Ở hầu hết các tỉnh, mọi giờ bạn làm theo yêu cầu của chủ, kể cả làm thử và đào tạo, đều phải được trả ít nhất lương tối thiểu. Phỏng vấn thông thường thì không phải trả lương, nhưng làm việc thật phục vụ khách thì có. Bạn có thể khiếu nại với cơ quan tiêu chuẩn việc làm của tỉnh.
Bị cho nghỉ khi đang mang thai có hợp pháp không?
Cho nghỉ vì mang thai hoặc vì sắp nghỉ thai sản là phân biệt đối xử và vi phạm luật tiêu chuẩn việc làm lẫn luật nhân quyền. Bạn nên lưu lại mọi trao đổi và liên hệ cơ quan tiêu chuẩn việc làm, cơ quan nhân quyền của tỉnh, hoặc luật sư lao động. Một số phòng trợ giúp pháp lý hỗ trợ miễn phí.
Nghỉ thai sản ở Canada được bao lâu?
Tính đến thời điểm viết, EI trả trợ cấp thai sản đến 15 tuần cho người mẹ sinh con, cộng trợ cấp nuôi con theo lựa chọn chuẩn hoặc kéo dài, cha mẹ có thể chia nhau. Thời gian nghỉ được giữ việc do luật tỉnh quy định. Ở Quebec có chương trình riêng với các lựa chọn khác.
Người có giấy phép lao động đóng EI có được nhận EI không?
Người có giấy phép lao động đóng phí EI và có thể nhận nếu đủ điều kiện, trong đó có điều kiện được phép làm việc và sẵn sàng làm việc ở Canada. Giấy phép gắn với một chủ hoặc sắp hết hạn có thể ảnh hưởng đến việc xét "sẵn sàng làm việc". Service Canada xét từng hồ sơ.