Ở Úc, người không thạo tiếng Anh có thể dùng thông dịch viên tiếng Việt miễn phí trong nhiều tình huống quan trọng: khi khám với bác sĩ gia đình và lấy thuốc ở nhà thuốc (qua TIS National), khi vào bệnh viện công (qua dịch vụ thông dịch y tế của bang), khi làm việc với Centrelink, Medicare, Bộ Nội vụ và nhiều cơ quan nhà nước khác. Ngoài ra, người mới có thường trú hoặc một số visa nhất định được dịch miễn phí một số giấy tờ cá nhân sang tiếng Anh trong thời gian đầu.
Nhiều gia đình người Việt không biết các dịch vụ này, nên để con nhỏ dịch cho cha mẹ khi đi khám, hoặc tự trả tiền dịch giấy khai sinh, bằng lái, bằng cấp. Bài này giải thích ai cung cấp dịch vụ nào, khi nào miễn phí, cách yêu cầu bằng một câu tiếng Anh ngắn, và vì sao không nên dùng trẻ em hay người quen làm thông dịch trong những việc hệ trọng. Điều kiện chi tiết có thể đổi; kiểm trên tisnational.gov.au và trang Bộ Nội vụ.
Ai lo thông dịch trong từng tình huống
Không có một đường dây chung cho mọi việc. Biết đúng kênh giúp bạn yêu cầu đúng người, đúng lúc.
| Tình huống | Ai sắp xếp thông dịch | Bạn có phải trả tiền |
|---|---|---|
| Khám bác sĩ gia đình, bác sĩ chuyên khoa tư có dịch vụ Medicare | Phòng khám gọi qua TIS National (dịch vụ thông dịch miễn phí cho bác sĩ) | Không |
| Nhà thuốc cấp thuốc theo đơn PBS | Nhà thuốc gọi qua TIS National | Không |
| Bệnh viện công, cấp cứu, sinh con | Dịch vụ thông dịch y tế của bang | Không |
| Centrelink, Medicare, myGov | Services Australia | Không |
| Bộ Nội vụ, phỏng vấn visa, quốc tịch | Bộ Nội vụ | Không (theo yêu cầu của cơ quan) |
| Cảnh sát, toà án hình sự | Cảnh sát, toà án | Thường không |
| Trường học của con (họp phụ huynh) | Trường hoặc sở giáo dục bang | Thường không ở trường công |
| Giao dịch tư: mua nhà, luật sư riêng, ngân hàng | Tuỳ đơn vị; có nơi dùng TIS và tự trả phí | Có thể có |
TIS National (Translating and Interpreting Service) do Bộ Nội vụ Úc vận hành, cung cấp thông dịch qua điện thoại và video cả ngày đêm, cho hơn một trăm năm mươi ngôn ngữ, cùng thông dịch trực tiếp theo lịch hẹn. Cá nhân cũng có thể tự gọi TIS để được nối với tổ chức mình cần nói chuyện; với nhiều cơ quan nhà nước và tổ chức đủ điều kiện, phí do tổ chức đó chịu.
Thông dịch khi đi khám bệnh: quyền của bạn và cách yêu cầu
Chương trình thông dịch miễn phí cho bác sĩ (Free Interpreting Service) cho phép bác sĩ gia đình, bác sĩ chuyên khoa tư cung cấp dịch vụ có Medicare, và nhà thuốc, gọi thông dịch viên mà không tính tiền cho bệnh nhân. Phần lớn là thông dịch qua điện thoại bằng loa ngoài; một số nơi có thông dịch trực tiếp nếu đặt trước.
Cách yêu cầu đơn giản nhất là nói khi đặt lịch: "I need a Vietnamese interpreter, please." Nếu đặt lịch trực tuyến, ghi vào phần ghi chú. Khi đặt trước, phòng khám có thể đặt thông dịch trực tiếp hoặc ít nhất dành thêm thời gian cho buổi khám có thông dịch.
Bạn có quyền chọn thông dịch viên nữ hay nam khi có thể, đặc biệt trong khám phụ khoa, sức khoẻ tâm thần, hay bạo lực gia đình. Bạn cũng được quyền nêu mong muốn người nói giọng Bắc hay giọng Nam; không phải lúc nào cũng đáp ứng được, nhưng đáng hỏi với người lớn tuổi khó nghe giọng khác vùng.
Ở bệnh viện công, thông dịch là quyền của bệnh nhân. Hồ sơ của bạn có thể được đánh dấu "cần thông dịch viên tiếng Việt" để những lần sau nhân viên tự sắp xếp. Với thủ thuật, phẫu thuật cần ký đồng ý, bệnh viện có trách nhiệm bảo đảm bạn hiểu rõ — đừng ký khi chưa hiểu chỉ vì ngại làm phiền.
Vì sao không nên để con cái hay người quen dịch
Sai một từ có thể sai cả phác đồ. Thuật ngữ y khoa, liều thuốc, tác dụng phụ là thứ ngay cả người song ngữ giỏi cũng dịch sai. Thông dịch viên được chứng nhận có đào tạo thuật ngữ và quy tắc dịch đủ, không thêm bớt.
Trẻ em không nên mang gánh nặng đó. Bắt con mười tuổi dịch chẩn đoán ung thư của bà hay chuyện nợ nần của bố mẹ là đặt lên vai trẻ thứ không thuộc về trẻ. Nhiều cơ quan ở Úc có chính sách không dùng trẻ em làm thông dịch, trừ tình huống khẩn cấp.
Chuyện riêng tư cần người ngoài cuộc. Người thân dịch có thể vô tình giấu bớt, nói giảm, hoặc chính người bệnh ngại nói thật trước mặt người nhà — nhất là chuyện sức khoẻ sinh sản, tâm thần, bạo lực gia đình. Thông dịch viên chuyên nghiệp chịu ràng buộc giữ bí mật theo quy tắc đạo đức nghề nghiệp.
Khi có tranh chấp, lời dịch của người thân không có giá trị. Trong hồ sơ pháp lý, bảo hiểm, khiếu nại y tế, lời dịch của thông dịch viên được chứng nhận có trọng lượng hơn nhiều so với lời kể của người nhà.
Dịch miễn phí giấy tờ cá nhân trong thời gian đầu
Bộ Nội vụ có chương trình dịch miễn phí (Free Translating Service) cho người mới định cư đủ điều kiện, giúp dịch một số giấy tờ cá nhân phục vụ việc ổn định cuộc sống. Những điểm chính tính đến thời điểm viết:
- Ai được dùng: công dân Úc, thường trú nhân và người giữ một số loại visa nhất định, thường trong một khoảng thời gian kể từ khi đến Úc hoặc khi được cấp thường trú (khoảng hai năm đầu). Kiểm điều kiện chính xác trên trang Bộ Nội vụ trước khi nộp.
- Giấy tờ thường được dịch: giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, ly hôn, bằng lái xe, bằng cấp, bảng điểm, giấy tờ đổi tên — những thứ cần cho việc đổi bằng lái, xin việc, công nhận bằng cấp, cho con đi học.
- Số lượng có giới hạn: chương trình giới hạn số giấy tờ mỗi người được dịch miễn phí (khoảng mười giấy tờ). Hãy ưu tiên những thứ cần ngay.
- Bản dịch do người dịch được NAATI chứng nhận thực hiện và được nhiều cơ quan Úc chấp nhận. Tuy vậy, một số tổ chức thẩm định bằng cấp hay cơ quan nước ngoài có yêu cầu riêng, nên hỏi nơi sẽ nộp trước.
- Không dùng cho hồ sơ visa đang nộp: chương trình dành cho việc ổn định cuộc sống sau khi đến, không thay cho bản dịch phải nộp kèm đơn xin visa.
Nếu đã hết điều kiện miễn phí, bạn có thể thuê người dịch được NAATI chứng nhận. Kiểm tên và chứng nhận của họ trên danh bạ trực tuyến của NAATI; bản dịch hợp lệ có dấu và số chứng nhận của người dịch.
Thông dịch với Centrelink, Bộ Nội vụ và cảnh sát
Services Australia có đường dây tiếng Việt và có thể sắp xếp thông dịch viên miễn phí khi bạn tới văn phòng hoặc khi có cuộc hẹn qua điện thoại. Nếu người cần giúp là cha mẹ lớn tuổi, có thể đăng ký một người đại diện (nominee) được phép trao đổi thay, nhưng bản thân người đó vẫn có quyền có thông dịch viên riêng.
Trong phỏng vấn visa, phỏng vấn quốc tịch hay làm việc với Bộ Nội vụ, nếu bạn không đủ tự tin bằng tiếng Anh thì yêu cầu thông dịch viên. Lưu ý: bài thi quốc tịch được thực hiện bằng tiếng Anh, nhưng các phần làm việc hành chính khác có thể có thông dịch.
Khi làm việc với cảnh sát — báo án, làm chứng, hay bị hỏi cung — bạn có quyền yêu cầu thông dịch viên trước khi trả lời. Đừng cố trả lời bằng tiếng Anh bập bẹ trong tình huống có hậu quả pháp lý. Ở toà án, đặc biệt là các vụ hình sự, toà thường sắp xếp thông dịch viên; với vụ dân sự, hỏi cán bộ toà án về cách sắp xếp và chi phí.
Nạn nhân bạo lực gia đình có thể yêu cầu thông dịch viên không quen biết với cộng đồng của mình, để tránh chuyện bị lộ thông tin trong cộng đồng nhỏ. Đây là yêu cầu chính đáng và nên nói rõ khi liên hệ.
Chuẩn bị cho một buổi làm việc có thông dịch
Buổi làm việc có thông dịch thường dài gấp đôi. Chuẩn bị tốt giúp không bị cắt ngang khi chưa hỏi xong:
- Khi đặt hẹn, nói rõ cần thông dịch tiếng Việt và xin thêm thời gian nếu có thể.
- Viết sẵn bằng tiếng Việt các câu muốn hỏi, các triệu chứng, các loại thuốc đang dùng (mang theo vỏ hộp thuốc).
- Khi bắt đầu, xác nhận thông dịch viên nghe rõ và hiểu giọng mình. Nếu không hiểu nhau, nói ngay để đổi người.
- Nói từng câu ngắn, nhìn và nói với bác sĩ hay cán bộ, không nói với thông dịch viên như người trung gian.
- Trước khi kết thúc, nhắc lại những điều cần làm tiếp: uống thuốc thế nào, hẹn lần sau khi nào, mang giấy tờ gì.
- Nếu chất lượng thông dịch kém hoặc thông dịch viên vi phạm quy tắc, phản hồi với tổ chức đã sắp xếp hoặc TIS National.
Thông dịch ở trường học, nhà trẻ và các dịch vụ cộng đồng
Trường công ở hầu hết các bang có quy trình mời thông dịch viên cho phụ huynh không thạo tiếng Anh trong các buổi họp phụ huynh, họp về học tập của con, về hành vi, kỷ luật hay nhu cầu hỗ trợ đặc biệt. Phụ huynh chỉ cần báo cho nhà trường khi ghi danh hoặc khi nhận thư mời họp. Nhiều sở giáo dục bang chi trả chi phí này, nên phụ huynh không phải trả tiền ở trường công.
Việc này quan trọng hơn nhiều phụ huynh nghĩ. Một cuộc họp về khả năng học tập, đánh giá chậm phát triển ngôn ngữ, hay chuyện con bị bắt nạt mà phụ huynh chỉ hiểu một nửa có thể dẫn tới quyết định sai cho con trong nhiều năm. Nhờ chính đứa con đang được bàn tới làm người dịch là tình huống nên tránh tuyệt đối.
Các dịch vụ định cư cho người mới đến, trung tâm cộng đồng, tổ chức hỗ trợ bạo lực gia đình, dịch vụ pháp lý cộng đồng (community legal centres) cũng thường dùng thông dịch miễn phí qua TIS. Nhiều tổ chức có nhân viên song ngữ người Việt. Khi gọi điện, câu đầu tiên có thể chỉ là "Vietnamese, please" để được giữ máy chờ nối thông dịch.
Thư từ của cơ quan nhà nước như Centrelink, ATO, Bộ Nội vụ thường bằng tiếng Anh. Đừng bỏ qua thư vì không đọc được — nhiều thư có hạn trả lời. Hãy gọi số trên thư, yêu cầu thông dịch, hoặc mang thư tới một dịch vụ định cư để được giải thích. Ứng dụng dịch tự động hữu ích để biết đại ý, nhưng không đủ tin cậy cho những thư liên quan tới tiền nợ, hạn chót hay quyết định pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Gọi TIS National thì có mất tiền không?
Cá nhân gọi TIS để được nối với một cơ quan nhà nước hoặc tổ chức đủ điều kiện thì thường không mất phí thông dịch; tổ chức đó chịu chi phí. Với giao dịch tư như công ty, cửa hàng, đơn vị có thể từ chối hoặc chuyển phí. Kiểm thông tin cụ thể trên tisnational.gov.au.
Bác sĩ nói không gọi được thông dịch thì làm sao?
Một số phòng khám chưa đăng ký sử dụng dịch vụ miễn phí hoặc chưa quen. Bạn có thể lịch sự cho biết bác sĩ được phép đăng ký với TIS National để dùng chương trình miễn phí. Nếu vẫn không được, cân nhắc đổi phòng khám, hoặc tìm phòng khám có bác sĩ nói tiếng Việt cho những lần khám thường xuyên.
Có bác sĩ người Việt rồi thì có cần thông dịch nữa không?
Với bác sĩ nói tiếng Việt thì không cần. Nhưng khi được chuyển tới chuyên khoa hay bệnh viện, bạn sẽ gặp nhân viên không nói tiếng Việt; lúc đó hãy chủ động yêu cầu thông dịch, đừng tự xoay xở.
Thông dịch viên có được kể lại chuyện của mình cho người khác không?
Không. Thông dịch viên được chứng nhận phải tuân thủ quy tắc đạo đức nghề nghiệp, trong đó có giữ bí mật thông tin. Nếu lo ngại vì cộng đồng nhỏ, bạn có thể yêu cầu thông dịch qua điện thoại từ bang khác.
Bản dịch giấy tờ ở Việt Nam có được dùng ở Úc không?
Tuỳ cơ quan nhận. Nhiều cơ quan Úc yêu cầu bản dịch của người dịch được NAATI chứng nhận hoặc bản dịch kèm xác nhận theo quy định của họ. Bản dịch công chứng ở Việt Nam có thể không được chấp nhận. Hỏi trước nơi sẽ nộp để khỏi dịch hai lần.
Muốn làm thông dịch viên tiếng Việt chuyên nghiệp ở Úc thì cần gì?
Ở Úc, người làm thông dịch, biên dịch chuyên nghiệp thường cần chứng nhận của NAATI, qua bài thi và yêu cầu đào tạo. Có nhiều khoá học nghề và đại học về biên phiên dịch. Đây là nghề có nhu cầu ổn định trong các ngôn ngữ cộng đồng như tiếng Việt.