Người Việt về hưu muốn sống ở nước ngoài thường hỏi "nước nào cho visa hưu trí". Câu trả lời đầu tiên hay làm người hỏi bất ngờ: Mỹ, Canada, Úc gần như không có diện riêng cho người về hưu tự đi. Úc đã đóng nhận mới visa hưu trí từ nhiều năm trước; Mỹ và Canada chưa bao giờ có diện kiểu này. Người lớn tuổi muốn sống lâu dài ở ba nước đó gần như chỉ đi qua con cái bảo lãnh hoặc đầu tư.
Diện ở dài hạn cho người hưu trí chủ yếu nằm ở Đông Nam Á (Thái Lan, Malaysia, Philippines) và một số nước Nam Âu (Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Ý). Những diện này cho quyền ở, không phải quốc tịch, và gắn với điều kiện tài chính phải duy trì. Bài so chúng theo những gì người về hưu thật sự cần: tiền, y tế, thuế, con cháu và đường quay về. Điều kiện cụ thể từng diện đổi khá thường xuyên trong mấy năm gần đây, nên mọi chi tiết cần kiểm trên cổng chính thức của nước đó trước khi bán tài sản ở Việt Nam.
Các nhóm diện ở dài hạn cho người hưu trí
Bảng ở mức nguyên lý; không ghi mức tiền vì các nước điều chỉnh liên tục, có nước đổi cả cấu trúc chương trình trong hai năm gần đây.
| Nhóm | Ví dụ | Điều kiện thường gặp | Dẫn tới quốc tịch? |
|---|---|---|---|
| Visa hưu trí Đông Nam Á | Thái Lan (visa cho người từ 50 tuổi, LTR cho người hưu trí có thu nhập), Philippines SRRV | Tuổi tối thiểu, tiền gửi ngân hàng tại chỗ hoặc lương hưu hằng tháng, bảo hiểm y tế | Gần như không |
| Chương trình ở dài hạn có hạng | Malaysia MM2H làm lại năm 2024 với nhiều hạng | Tiền gửi cố định, có hạng đòi mua nhà, số ngày có mặt tối thiểu | Không |
| Visa thu nhập thụ động Nam Âu | Bồ Đào Nha D7, Tây Ban Nha không lao động, Ý cư trú tự chọn | Thu nhập thụ động ổn định, chỗ ở, bảo hiểm y tế, không được làm việc tại chỗ (tuỳ nước) | Có thể, sau nhiều năm cư trú và thi ngôn ngữ |
| Con cái bảo lãnh | Mỹ, Canada, Úc, New Zealand | Con là công dân hoặc thường trú nhân đủ điều kiện, có khi kèm điều kiện thu nhập | Có, theo luật từng nước |
Nếu mục tiêu là sống thoải mái mười, hai mươi năm ở nơi khí hậu dễ chịu, chi phí vừa phải, hai nhóm đầu là lựa chọn thực tế. Nếu mục tiêu là ở gần con cháu đã định cư, chỉ nhóm cuối có ý nghĩa. Nhóm Nam Âu nằm giữa: xa, cần học ngôn ngữ, nhưng có đường tới thường trú dài hạn EU và quốc tịch.
Y tế tuổi già: khoản quyết định thật sự
Với người trên 60 tuổi, chi phí y tế thường lớn hơn mọi khoản khác cộng lại. Hầu hết diện hưu trí đòi bảo hiểm y tế tư nhân, và đây là chỗ người lớn tuổi gặp khó: nhiều hãng giới hạn tuổi tham gia mới, phí tăng mạnh theo tuổi, và bệnh có sẵn như tiểu đường, huyết áp, tim mạch thường bị loại trừ hoặc chờ một thời gian mới được chi trả. Người đã có bệnh mạn tính cần đọc kỹ điều khoản loại trừ trước khi chọn nước.
Ở Đông Nam Á, bệnh viện tư ở Bangkok, Kuala Lumpur, Penang, Manila có chất lượng tốt và giá thấp hơn phương Tây, nhiều người tự chi trả các ca nhỏ và chỉ dùng bảo hiểm cho ca lớn. Ở Nam Âu, người cư trú hợp pháp lâu dài có thể được vào hệ thống y tế công theo điều kiện từng nước, nhưng thường phải có bảo hiểm tư lúc xin visa và thời gian đầu.
Còn ở Mỹ, cha mẹ được con bảo lãnh sang thường không được hưởng Medicare ngay; ở Canada, cha mẹ sang theo diện bảo lãnh được vào bảo hiểm y tế tỉnh sau khi có thường trú, nhưng nếu sang bằng siêu thị thực thì phải mua bảo hiểm tư. Một phép thử đơn giản: lấy hồ sơ sức khoẻ hiện tại, hỏi báo giá bảo hiểm cho đúng tuổi ở nước định đến, nhân với số năm dự tính sống ở đó. Con số này thường làm nhiều kế hoạch đổi hướng.
Tiền và thuế: lương hưu Việt Nam, tiền gửi, tài sản ở nhà
Chứng minh tài chính. Các diện hưu trí đòi một trong hai: tiền gửi tại ngân hàng nước sở tại, hoặc thu nhập đều đặn như lương hưu, tiền thuê nhà, cổ tức. Lương hưu Việt Nam thường thấp so với ngưỡng của các nước này, nên phần lớn người Việt phải chứng minh bằng tiền gửi hoặc thu nhập cho thuê. Tiền chuyển ra nước ngoài phải đi đúng quy định quản lý ngoại hối của Việt Nam.
Cư trú thuế. Sống phần lớn thời gian trong năm ở một nước thường khiến bạn thành cư dân thuế của nước đó, có thể phải khai cả thu nhập từ Việt Nam như tiền thuê nhà, lãi tiết kiệm. Một số nước có chế độ ưu đãi cho người hưu trí nước ngoài, một số nước đã bỏ ưu đãi này trong các năm gần đây. Cần hỏi người làm thuế ở nước đến và kiểm hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam với nước đó.
Nhận lương hưu ở nước ngoài. Người đang hưởng lương hưu Việt Nam ra nước ngoài sinh sống cần làm thủ tục với cơ quan bảo hiểm xã hội về cách nhận lương hưu và xác nhận còn sống định kỳ. Quy định chi tiết theo luật bảo hiểm xã hội hiện hành; nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đang hưởng trước khi đi.
Tài sản ở Việt Nam. Nhiều người giữ nhà ở Việt Nam cho thuê để có thu nhập chứng minh. Cần có người tin cậy quản lý, uỷ quyền đúng thủ tục, và tính trước chuyện thừa kế nếu có bất trắc khi đang ở nước ngoài.
Con cháu, cô đơn và đường quay về
Nghỉ hưu ở Thái Lan hay Malaysia nghe hấp dẫn khi còn khoẻ: khí hậu ấm, chi phí vừa, bay về Việt Nam vài tiếng. Nhưng phần lớn người đã thử đều kể cùng một chuyện: năm đầu vui, năm thứ ba bắt đầu cô đơn nếu không có cộng đồng, không nói được tiếng địa phương, con cháu ở xa. Người hưu trí sống tốt ở nước ngoài thường là người có hoạt động thường xuyên: câu lạc bộ, lớp học, công việc tình nguyện, nhóm bạn cùng cảnh.
Nam Âu thì xa hơn nhiều và cần ngôn ngữ, nhưng hợp với người thích nhịp sống chậm, có con cháu ở châu Âu, hoặc muốn một ngày nào đó có quyền cư trú dài hạn trong EU. Còn nếu con cháu ở Mỹ, Canada, Úc, thì kế hoạch hợp lý hơn thường là con bảo lãnh, hoặc siêu thị thực, hoặc thăm dài theo visa du lịch, chứ không phải tìm một nước thứ ba.
Và luôn tính đường quay về. Tuổi càng cao, nhu cầu chăm sóc càng lớn: chăm sóc tại nhà, viện dưỡng lão, người thân bên cạnh. Ở các nước Đông Nam Á, dịch vụ chăm sóc dài hạn cho người nước ngoài còn hạn chế và tự chi trả. Nhiều người chọn kế hoạch hai chặng: sống ở nước ngoài khi còn tự đi lại được, quay về Việt Nam khi cần người chăm. Giữ một chỗ ở hoặc một kế hoạch rõ ở Việt Nam là phần không nên bỏ.
Ví dụ giả định và câu hỏi tự kiểm
Ví dụ giả định: vợ chồng ông Bình 63 và 60 tuổi, có một căn nhà cho thuê ở Hà Nội, con trai ở Melbourne. Họ cân giữa visa hưu trí Thái Lan và việc sang Úc gần con. Các câu hỏi dưới đây giúp họ, và bạn, thu hẹp lựa chọn.
- Muốn gần con cháu hay muốn nơi sống dễ chịu? Nếu là gần con, nước thứ ba không giải quyết được, nên tìm hiểu diện cha mẹ của nước con đang sống.
- Sức khoẻ hiện tại thế nào? Có bệnh mạn tính thì hỏi báo giá bảo hiểm trước, đừng chờ sau khi chọn nước.
- Thu nhập đều đặn đến từ đâu? Tiền thuê nhà có đủ đạt ngưỡng của diện hưu trí không, có ổn định nếu căn nhà trống vài tháng không.
- Có chịu học tiếng địa phương không? Ở Thái Lan hay Bồ Đào Nha, sống lâu mà không biết tiếng là sống bên lề.
- Khi không tự lo được nữa thì ai chăm? Câu trả lời quyết định có cần giữ đường quay về Việt Nam hay ở gần con.
Với ông bà Bình, câu đầu đã đủ trả lời: họ muốn gần cháu nội, nên Thái Lan chỉ hợp làm nơi nghỉ đông vài tháng, còn kế hoạch chính là tìm hiểu diện cha mẹ của Úc và các loại visa thăm thân dài hạn.
Những hiểu lầm về nghỉ hưu ở nước ngoài
"Có visa hưu trí rồi muốn làm gì cũng được." Phần lớn diện hưu trí cấm hoặc hạn chế làm việc tại chỗ. Mở cửa hàng, nhận việc tư vấn, hay làm thêm bán thời gian có thể vi phạm điều kiện visa. Người muốn vừa nghỉ hưu vừa làm ít việc nên chọn diện cho phép hoặc lập kế hoạch kinh doanh theo đúng diện khác.
"Visa hưu trí là lâu dài, khỏi lo." Visa hưu trí thường phải gia hạn định kỳ, phải duy trì tiền gửi hoặc thu nhập ở ngưỡng quy định, có diện còn đòi số ngày có mặt tối thiểu. Chính sách đổi thì người đang giữ visa có thể phải đáp ứng điều kiện mới khi gia hạn, như những người giữ MM2H đã trải qua khi Malaysia đổi chương trình.
"Sống nước ngoài thì hết nghĩa vụ ở Việt Nam." Bạn vẫn là công dân Việt Nam, vẫn có tài sản, có thể vẫn có thu nhập ở Việt Nam. Nghĩa vụ thuế, quản lý tài sản, thừa kế vẫn còn. Lập di chúc và uỷ quyền rõ ràng trước khi đi là việc đơn giản nhưng bảo vệ con cháu rất nhiều nếu có chuyện bất ngờ.
Tự lập dự toán chi phí hằng tháng
Không có con số chung cho "chi phí nghỉ hưu ở nước ngoài" vì nó phụ thuộc thành phố, kiểu nhà và sức khoẻ. Bảng dưới là khung để bạn tự điền giá thật tra được ở nơi định sống.
| Khoản | Cần tra gì | Hay bị tính thiếu |
|---|---|---|
| Nhà ở | Giá thuê căn hộ một hoặc hai phòng ngủ gần bệnh viện, chợ, phương tiện công cộng | Tiền cọc, phí quản lý toà nhà, tiền điện điều hoà mùa nóng |
| Y tế | Phí bảo hiểm theo đúng tuổi, mức tự chi trả, giá khám ngoại trú thường gặp | Thuốc điều trị bệnh mạn tính dài hạn, khám răng, mắt |
| Visa và gia hạn | Phí gia hạn định kỳ, phí báo cư trú, phí giấy tờ chứng minh | Chi phí dịch, công chứng, đi lại mỗi lần làm thủ tục |
| Sinh hoạt | Thực phẩm, đi lại, điện thoại, internet | Đồ ăn Việt nhập khẩu thường đắt hơn nhiều so với ở nhà |
| Về thăm nhà | Vé máy bay khứ hồi cho hai người, số lần mỗi năm | Những chuyến về đột xuất khi người thân ốm, đám hiếu hỉ |
Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng điền đủ bảng cho Penang và cho một thị trấn ven biển Bồ Đào Nha, thấy nhà ở Bồ Đào Nha đắt hơn nhưng y tế công về lâu dài rẻ hơn nếu đủ điều kiện, còn vé về Việt Nam thì gấp mấy lần. Không có bên nào rẻ tuyệt đối, chỉ có bên nào hợp với thứ tự ưu tiên của họ. Nhớ cộng thêm một khoản dự phòng cho tỷ giá, vì thu nhập của bạn tính bằng đồng Việt Nam còn chi tiêu tính bằng tiền nước khác.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ về hưu có sang Mỹ sống với con được không?
Được nếu con là công dân Mỹ từ 21 tuổi trở lên và bảo lãnh cha mẹ theo diện người thân trực hệ, không phải chờ hạn ngạch. Người bảo lãnh phải ký cam kết bảo trợ tài chính. Cha mẹ sang thường phải tự lo bảo hiểm y tế những năm đầu vì chưa đủ điều kiện Medicare.
Visa hưu trí Thái Lan có cho mua nhà không?
Người nước ngoài ở Thái Lan nhìn chung không được sở hữu đất, nhưng có thể sở hữu căn hộ chung cư trong giới hạn tỉ lệ sở hữu nước ngoài của toà nhà, hoặc thuê dài hạn. Điều này không phụ thuộc loại visa. Trước khi mua, cần kiểm quy định hiện hành và dùng luật sư độc lập.
Có nước nào cho người hưu trí lên quốc tịch không?
Các diện ở Nam Âu như D7 của Bồ Đào Nha có thể dẫn tới thường trú và quốc tịch nếu cư trú đủ số năm theo luật nước đó và qua yêu cầu ngôn ngữ. Luật quốc tịch của một số nước châu Âu đang được sửa theo hướng kéo dài thời gian, nên cần kiểm quy định ở thời điểm nộp.
Người 65 tuổi có mua được bảo hiểm y tế quốc tế không?
Một số hãng nhận người mới ở tuổi này, một số giới hạn tuổi tham gia thấp hơn. Phí cao và bệnh có sẵn thường bị loại trừ hoặc phải chờ. Nên xin báo giá ít nhất ba nơi, đọc kỹ điều khoản loại trừ và giới hạn chi trả hằng năm trước khi chọn nước.
Nghỉ hưu ở Malaysia hay Thái Lan thì gần Việt Nam hơn về thủ tục?
Cả hai đều có chuyến bay ngắn và nhiều tuyến từ Hà Nội, TP.HCM. Khác biệt nằm ở điều kiện chương trình: MM2H của Malaysia đòi tiền gửi theo hạng và có điều kiện riêng, Thái Lan có nhiều loại visa cho người lớn tuổi với điều kiện tiền và bảo hiểm khác nhau. So theo khả năng tài chính và sức khoẻ của gia đình.
Có nên bán hết tài sản ở Việt Nam trước khi đi nghỉ hưu ở nước ngoài?
Thường không nên bán hết ngay. Giữ một tài sản cho thuê vừa tạo thu nhập chứng minh, vừa là chỗ quay về nếu kế hoạch không như ý. Chỉ khi đã sống ở nước ngoài vài năm, chắc chắn ở lại, mới tính bán dần, có tính thuế và quy định chuyển tiền.