Người mới định cư là đối tượng ưa thích của kẻ lừa đảo vì ba lý do: chưa quen cách cơ quan nhà nước liên lạc, đang cần gấp nhà, việc và giấy tờ, và có tiền mặt vừa mang sang. Các kịch bản lặp đi lặp lại: giả cơ quan thuế hay di trú đòi nộp tiền ngay, nhà cho thuê không có thật đòi cọc trước, việc làm nhẹ lương cao thật ra là chuyển tiền hộ cho tội phạm.
Một quy tắc nhận diện chung: cơ quan nhà nước ở Mỹ, Canada, Úc không bao giờ đòi bạn trả tiền bằng thẻ quà tặng, tiền mã hoá hay chuyển khoản gấp qua điện thoại kèm doạ bắt, trục xuất. Bài này kể từng kịch bản điển hình để bạn và cha mẹ đi cùng nhận ra, kèm cách tự kiểm và nơi báo cáo.
Kịch bản 1: giả danh cơ quan thuế hoặc di trú
Kịch bản. Một cuộc gọi hoặc tin nhắn, đôi khi bằng tiếng Việt, xưng là cơ quan thuế (IRS ở Mỹ, CRA ở Canada, ATO ở Úc) hay cơ quan di trú, nói hồ sơ của bạn có lỗi, bạn nợ thuế, thẻ thường trú sắp bị huỷ. Muốn giải quyết phải nộp tiền ngay trong hôm nay, bằng thẻ quà tặng, tiền mã hoá, chuyển khoản tới một tài khoản cá nhân, hoặc nộp tiền mặt vào máy.
Vì sao người mới hay tin. Người mới đến vừa nộp nhiều giấy tờ, chưa biết cơ quan thật liên lạc thế nào, và sợ ảnh hưởng tình trạng cư trú. Kẻ gian biết tên, địa chỉ, đôi khi một phần số định danh, từ dữ liệu bị rò rỉ.
Thực tế. Cơ quan thuế thường liên lạc trước bằng thư qua bưu điện hoặc qua tài khoản trực tuyến chính thức của bạn. Không cơ quan nào đòi trả bằng thẻ quà tặng hay tiền mã hoá, và không doạ cảnh sát đến bắt nếu không trả trong một giờ.
Cách tự kiểm. Cúp máy. Tự đăng nhập tài khoản thuế hoặc tài khoản di trú trực tuyến của mình bằng địa chỉ bạn tự gõ, hoặc gọi số tổng đài in trên trang chính thức của cơ quan (không gọi số người lạ đưa). Nếu có nợ thật, thông tin sẽ có ở đó.
Kịch bản 2: nhà cho thuê không có thật
Tin đăng một căn hộ đẹp, giá thấp hơn mặt bằng khu đó, chủ nhà "đang ở nước ngoài" hoặc "đang bận" nên không cho xem trực tiếp, đề nghị gửi chìa khoá qua bưu điện sau khi bạn chuyển cọc và tháng đầu. Có khi kẻ gian dùng ảnh thật của một căn đang rao bán, hoặc thuê ngắn ngày một căn rồi "cho thuê" cùng lúc cho nhiều người.
Gia đình mới đến dễ mắc vì đang ở khách sạn tốn kém, cần chỗ ở gấp, thấy giá rẻ là muốn chốt. Một số còn được giới thiệu qua nhóm cộng đồng trên mạng xã hội, nên tin người cùng gốc Việt.
Nguyên tắc tự bảo vệ: không chuyển tiền cho căn nhà chưa xem tận nơi (hoặc nhờ người tin cậy xem giúp), kiểm người cho thuê có quyền cho thuê không (giấy tờ sở hữu, hợp đồng với công ty quản lý), ký hợp đồng thuê theo mẫu chuẩn của tỉnh hoặc bang nếu có, trả cọc bằng phương thức có dấu vết và đúng quy định nơi đó (ở một số nơi, tiền cọc phải gửi vào cơ quan quản lý tiền cọc chứ không giữ ở chủ nhà). Giá rẻ bất thường là tín hiệu cần kiểm kỹ hơn, không phải tín hiệu để chốt nhanh.
Kịch bản 3: việc làm nhẹ lương cao và "chuyển tiền hộ"
Lời mời làm "trợ lý tài chính", "nhân viên xử lý thanh toán" làm tại nhà: bạn nhận tiền vào tài khoản cá nhân, giữ lại một phần làm hoa hồng, chuyển phần còn lại đi tiếp theo hướng dẫn. Đây là cách tội phạm dùng tài khoản của người khác để rửa tiền lừa đảo, và người cho mượn tài khoản được gọi là "money mule".
Hậu quả cho người mới định cư rất nặng: tài khoản bị khoá, ngân hàng đóng quan hệ và có thể chia sẻ thông tin với các ngân hàng khác, bạn có thể bị điều tra hình sự và phải hoàn trả tiền cho nạn nhân. Với người có thẻ thường trú, dính vào tội phạm tài chính có thể ảnh hưởng tình trạng di trú và hồ sơ quốc tịch sau này.
Các biến thể khác: việc làm đòi đóng "phí đào tạo", "phí đồng phục", "phí kiểm tra lý lịch" trước khi bắt đầu; nhà tuyển dụng gửi séc cho bạn mua thiết bị rồi đề nghị chuyển lại phần thừa (séc sẽ bị trả về sau vài ngày, bạn mất phần đã chuyển). Việc làm thật không thu tiền của người được tuyển, và không bao giờ cần dùng tài khoản cá nhân của bạn để chuyển tiền cho họ.
Kịch bản 4: tư vấn di trú không phép
Ở cả ba nước, chỉ một số người được phép thu tiền để tư vấn và đại diện hồ sơ di trú: ở Canada là luật sư và chuyên viên tư vấn di trú được cấp phép bởi College of Immigration and Citizenship Consultants; ở Mỹ là luật sư hoặc đại diện được Bộ Tư pháp công nhận làm việc cho tổ chức được công nhận; ở Úc là đại lý di trú đã đăng ký (registered migration agent) hoặc luật sư hành nghề. Kẻ không có phép thường tự giới thiệu là "chuyên viên hồ sơ", "người có quan hệ", hứa xử lý nhanh hoặc bảo đảm đậu.
Hậu quả của việc dùng người không phép có thể nặng hơn mất tiền: điền sai mẫu đơn, nộp giấy tờ giả mà bạn không biết, bỏ lỡ hạn. Khai sai trong hồ sơ di trú là trách nhiệm của người đứng tên đơn, dù người khác điền giúp, và có thể dẫn tới bị cấm nộp hồ sơ một thời gian.
Cách tự kiểm: hỏi số đăng ký hành nghề, tự tra trên danh bạ chính thức của cơ quan quản lý nghề ở nước đó, đọc kỹ hợp đồng dịch vụ. Người tư vấn hợp pháp không bảo đảm kết quả và không đề nghị bạn khai khác sự thật. Ở Mỹ, cụm "notario" thường bị lợi dụng vì ở nhiều nước "notario" là luật sư, còn ở Mỹ công chứng viên không được tư vấn pháp lý.
Kịch bản 5: hụi, đầu tư trong cộng đồng và tình cảm qua mạng
Hụi. Nhiều cộng đồng người Việt ở nước ngoài vẫn chơi hụi như ở quê. Khi chủ hụi giữ tiền của nhiều người rồi mất khả năng chi trả hoặc bỏ đi, người chơi rất khó đòi lại: không có hợp đồng, không có bảo hiểm, và tuỳ nơi, hoạt động này có thể không được pháp luật bảo vệ như một khoản đầu tư. Người mới đến, muốn hoà nhập, dễ tham gia mà không biết lịch sử của chủ hụi.
Đầu tư lãi cao trong cộng đồng. Lời mời góp vốn mở tiệm, mua nhà chung, đầu tư "dự án ở Việt Nam" từ người quen mới, hứa lãi cố định cao. Dấu hiệu chung của lừa đảo đầu tư: lợi nhuận bảo đảm, áp lực quyết định nhanh, giấy tờ mơ hồ, khó rút tiền ra. Năm đầu ở nước mới, nguyên tắc an toàn là không góp vốn, không cho vay.
Tình cảm qua mạng rồi đầu tư tiền mã hoá. Người lạ làm quen qua mạng, trò chuyện nhiều tuần, rồi giới thiệu một "nền tảng đầu tư" có lãi cao. Ban đầu cho rút một khoản nhỏ để tạo lòng tin, sau đó tiền lớn không rút được, bị đòi thêm "phí" hay "thuế" để rút. Người lớn tuổi sống một mình hay bị nhắm tới.
Câu nói dùng cho cả nhà. "Ai đòi tiền gấp, đòi giữ bí mật, đòi trả bằng cách lạ thì dừng lại và hỏi người nhà trước." Dán câu này cạnh điện thoại của cha mẹ.
Nếu đã lỡ chuyển tiền: làm gì ngay
Tốc độ quyết định khả năng lấy lại tiền. Thứ tự nên làm:
- Gọi ngay ngân hàng hoặc dịch vụ chuyển tiền bạn đã dùng, báo giao dịch lừa đảo, yêu cầu dừng hoặc thu hồi. Với chuyển khoản trong nước, có khi chặn kịp trong vài giờ.
- Đổi mật khẩu tài khoản ngân hàng, email, tài khoản cơ quan thuế nếu bạn đã cung cấp thông tin; bật xác thực hai lớp.
- Báo cảnh sát địa phương và lấy số biên bản; ngân hàng, công ty bảo hiểm thường cần số này.
- Báo cơ quan chống lừa đảo quốc gia: Trung tâm Chống lừa đảo Canada (Canadian Anti-Fraud Centre), Uỷ ban Thương mại Liên bang (FTC) ở Mỹ, Scamwatch ở Úc. Báo cáo giúp cảnh báo người khác và đôi khi giúp điều tra.
- Nếu bị lộ số định danh (SIN, SSN, TFN): báo cơ quan cấp, đặt cảnh báo gian lận với các công ty báo cáo tín dụng, theo dõi báo cáo tín dụng.
- Cẩn thận với "dịch vụ lấy lại tiền" liên lạc sau đó, hứa thu hồi tiền nếu bạn trả phí trước: đây thường là đợt lừa thứ hai.
Ghi lại mọi thông tin: số điện thoại, tên tài khoản nhận tiền, ảnh chụp tin nhắn, biên lai. Đừng xoá tin nhắn vì xấu hổ; chúng là bằng chứng duy nhất.
Vì sao người mới đến bị nhắm và cách cả nhà cùng phòng
Kẻ lừa đảo không chọn ngẫu nhiên. Người mới đến có những điểm khiến họ dễ bị tác động: chưa quen giọng nói, cách viết thư của cơ quan nhà nước; vừa khai rất nhiều thông tin cá nhân ở nhiều nơi; lo lắng về tình trạng cư trú; và thường giao tiếp chủ yếu trong một nhóm cộng đồng nhỏ nơi tin đồn lan nhanh. Cha mẹ lớn tuổi đi theo con, ở nhà một mình ban ngày, ít tiếng Anh, là nhóm dễ bị gọi nhất.
Phòng vệ hiệu quả nhất là thói quen chung của cả nhà chứ không phải kiến thức của một người. Một số quy ước nhiều gia đình áp dụng: mọi khoản chuyển tiền trên một mức nhất định phải hỏi một người khác trong nhà trước; không ai đọc mã xác thực gửi về điện thoại cho người gọi đến, dù họ xưng là ngân hàng; số điện thoại của cơ quan thuế, ngân hàng, di trú được lưu sẵn từ trang chính thức để gọi lại khi nghi ngờ.
Với cha mẹ, hãy tập dượt: đóng vai một cuộc gọi giả danh cơ quan thuế và để cha mẹ tập trả lời rằng sẽ tự gọi lại số chính thức. Nghe có vẻ thừa, nhưng trong lúc hoảng sợ, người ta làm theo phản xạ đã quen. Cũng nên hạn chế đăng thông tin chuyến đi, địa chỉ nhà mới, giấy tờ vừa nhận lên mạng xã hội công khai, vì đó là nguyên liệu để kẻ gian dựng kịch bản đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan thuế Canada, Mỹ, Úc có gọi điện đòi nộp tiền ngay không?
Cơ quan thuế có thể gọi điện trong một số trường hợp, nhưng không đòi trả ngay bằng thẻ quà tặng, tiền mã hoá hay chuyển khoản tới tài khoản cá nhân, và không doạ bắt giữ hay trục xuất nếu không trả trong ngày. Khi nghi ngờ, cúp máy và tự đăng nhập tài khoản chính thức hoặc gọi số tổng đài in trên trang của cơ quan.
Làm sao biết người tư vấn di trú có giấy phép?
Hỏi số đăng ký hành nghề và tự tra trên danh bạ chính thức: ở Canada là danh bạ của College of Immigration and Citizenship Consultants hoặc hội luật sư tỉnh; ở Úc là danh bạ đại lý di trú đã đăng ký; ở Mỹ là luật sư có giấy phép bang hoặc đại diện được Bộ Tư pháp công nhận.
Cho người lạ mượn tài khoản nhận và chuyển tiền có sao không?
Có, rất nghiêm trọng. Đây là cách tội phạm rửa tiền lừa đảo. Người cho mượn tài khoản có thể bị khoá tài khoản, bị ngân hàng từ chối phục vụ, bị điều tra hình sự và buộc hoàn trả tiền. Với người có thẻ thường trú, dính vào tội phạm tài chính có thể ảnh hưởng tình trạng di trú.
Chơi hụi ở nước ngoài có được pháp luật bảo vệ không?
Tuỳ nơi, nhưng nhìn chung hụi là thoả thuận không chính thức, không có bảo hiểm và rất khó đòi lại khi chủ hụi mất khả năng chi trả. Nếu vẫn tham gia, chỉ góp số tiền bạn chấp nhận mất, và tìm hiểu kỹ lịch sử của chủ hụi trong cộng đồng.
Đã chuyển tiền cho kẻ lừa đảo thì có lấy lại được không?
Đôi khi được nếu báo ngân hàng thật nhanh, nhất là chuyển khoản trong nước chưa được rút. Tiền đã chuyển qua tiền mã hoá, thẻ quà tặng hay ra nước ngoài thì rất khó lấy lại. Báo ngân hàng, cảnh sát và cơ quan chống lừa đảo ngay, và cảnh giác với dịch vụ hứa lấy lại tiền có thu phí trước.