Gần như mọi mẫu đơn định cư lớn đều có một phần hỏi về quá trình phục vụ trong lực lượng vũ trang và vị trí trong bộ máy nhà nước. Mẫu DS-260 của Mỹ hỏi về quân ngũ. Mẫu IMM 5669 của Canada hỏi về quân đội, dân quân, phòng vệ dân sự, các chức vụ nhà nước và tư cách thành viên các tổ chức. Mẫu Form 80 của Úc hỏi kỹ về huấn luyện quân sự, vũ khí và lịch sử công tác. Người Việt đọc các câu này thường có một trong hai phản ứng: lo rằng từng đi nghĩa vụ hay làm công chức sẽ bị trượt, hoặc nghĩ chuyện đó không liên quan nên bỏ trống.
Cả hai phản ứng đều dẫn tới sai. Từng đi nghĩa vụ quân sự hay làm việc cho cơ quan nhà nước, tự nó, không phải lý do từ chối ở các nước này; hàng chục nghìn người Việt từng là bộ đội, công an, giáo viên, cán bộ đã định cư hợp pháp. Điều làm hồ sơ gặp chuyện là khai thiếu, khai lệch so với hồ sơ khác, hay để cán bộ tự phát hiện điều bạn không nói. Bài này đi qua từng nhóm câu hỏi, giải thích mục đích, và chỉ ra những trường hợp người Việt hay bỏ sót.
Các nước hỏi để làm gì
Mục đích của phần này là thẩm tra an ninh và nhân quyền, không phải đánh giá quan điểm hay nghề nghiệp của bạn. Luật di trú của Mỹ, Canada, Úc, Anh đều có điều khoản không cho nhập cư với người từng tham gia vi phạm nhân quyền nghiêm trọng, tội ác chiến tranh, hoạt động khủng bố, gián điệp. Cán bộ không thể biết ai thuộc nhóm đó nếu không hỏi tất cả mọi người về quá khứ trong lực lượng vũ trang, an ninh và bộ máy công quyền.
Vì hỏi tất cả, phần lớn câu trả lời là bình thường: một người đi nghĩa vụ hai năm ở đơn vị bộ binh, một cô giáo trường công, một kỹ sư làm cho doanh nghiệp nhà nước. Những câu trả lời đó được ghi nhận rồi đi tiếp. Câu trả lời chỉ dẫn tới thẩm tra sâu hơn khi vị trí có liên quan tới tình báo, thẩm vấn, giam giữ, xét xử, hay đơn vị từng được ghi nhận trong báo cáo nhân quyền quốc tế. Ngay cả khi đó, thẩm tra sâu hơn không đồng nghĩa với từ chối; nó có nghĩa là hồ sơ chờ lâu hơn và có thể có thêm câu hỏi.
Hiểu mục đích giúp bạn trả lời đúng tinh thần: khai đầy đủ, mô tả công việc thực tế bằng ngôn ngữ trung tính, không thêm thắt cũng không làm nhẹ đi. Người đọc cần biết bạn đã làm gì, ở đâu, bao lâu, trong vai trò nào.
Mỗi nước hỏi những gì
Bảng tóm tắt theo nguyên lý các nhóm câu hỏi chính. Câu chữ và phạm vi từng mẫu đơn được điều chỉnh theo phiên bản; đọc kỹ đúng phiên bản mẫu bạn đang điền trên trang chính thức của cơ quan di trú.
| Nước / mẫu | Lực lượng vũ trang | Bộ máy nhà nước, tổ chức | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Mỹ — DS-260 (thị thực định cư) | Có phục vụ quân đội không; nước, binh chủng, cấp bậc, chuyên môn, thời gian | Các câu hỏi về tư cách thành viên một số tổ chức và hoạt động liên quan an ninh | Câu trả lời đối chiếu với DS-160 cũ nếu từng xin visa |
| Canada — IMM 5669 (Schedule A) | Quân đội, dân quân, đơn vị phòng vệ dân sự, lực lượng an ninh, cảnh sát | Chức vụ nhà nước như công chức, thẩm phán, cảnh sát; thành viên tổ chức chính trị, xã hội, thanh niên, sinh viên | Phạm vi rộng nhất, hỏi từ năm 18 tuổi, không để trống khoảng thời gian |
| Úc — Form 80 | Phục vụ và huấn luyện quân sự, kể cả huấn luyện vũ khí | Lịch sử việc làm chi tiết, tổ chức tham gia | Thường được yêu cầu thêm trong quá trình xét, không phải ai cũng phải nộp |
| Anh — đơn định cư và nhập tịch | Phục vụ quân đội, lực lượng vũ trang | Làm việc cho chính phủ, ngành tư pháp, an ninh, truyền thông | Có câu hỏi riêng về nhân quyền và tội ác chiến tranh |
Điểm cần nhớ: Canada và Úc hỏi rộng hơn những gì người Việt thường hiểu là "đi lính". Dân quân tự vệ, công an nghĩa vụ, đơn vị tự vệ cơ quan đều có thể rơi vào phạm vi câu hỏi.
Những trường hợp người Việt hay bỏ sót
Dân quân tự vệ. Nhiều người từng tham gia dân quân ở xã, hoặc tự vệ ở cơ quan, nhà máy, và không coi đó là "quân sự". Nhưng mẫu của Canada hỏi rõ về dân quân và phòng vệ dân sự. Nếu bạn từng có tên trong lực lượng này, khai, kèm mô tả ngắn: thời gian, nơi, tính chất công việc như trực, huấn luyện định kỳ.
Công an nghĩa vụ. Từ khi luật nghĩa vụ quân sự cho phép thực hiện nghĩa vụ trong công an nhân dân, một số thanh niên đã phục vụ trong công an thay vì quân đội. Đây là phục vụ trong lực lượng an ninh và cần khai ở mục tương ứng, kèm đơn vị và công việc cụ thể.
Học quân sự ở trường. Sinh viên đại học ở Việt Nam học giáo dục quốc phòng và an ninh. Đây là môn học bắt buộc, không phải phục vụ quân ngũ. Thường không phải khai như thời gian phục vụ, nhưng nếu mẫu hỏi về "huấn luyện quân sự hay vũ khí" như Form 80, có thể ghi ngắn rằng bạn học chương trình bắt buộc ở trường, kèm thời gian. Khai thừa một dòng có giải thích an toàn hơn để trống rồi bị hỏi.
Hội đoàn. Canada hỏi về tổ chức thanh niên, sinh viên, xã hội. Đoàn thanh niên, hội sinh viên, công đoàn, hội phụ nữ, hội cựu chiến binh đều là tổ chức theo nghĩa của câu hỏi. Người từng là cán bộ đoàn ở trường, ở cơ quan, nên khai tên tổ chức, thời gian và vai trò. Tham gia những tổ chức này rất phổ biến và không phải điều cần giấu; giấu mới là vấn đề.
Công chức, viên chức và người làm cho nhà nước
Câu hỏi về chức vụ nhà nước không chỉ nhắm tới quan chức cấp cao. Mẫu Canada liệt kê công chức, thẩm phán, cảnh sát, thị trưởng và nhiều vị trí khác; trên thực tế, giáo viên trường công, bác sĩ bệnh viện công, cán bộ thuế, hải quan, cán bộ xã phường đều nên cân nhắc khai. Nguyên tắc an toàn là nếu lương của bạn do ngân sách nhà nước trả hoặc bạn có quyền hành chính đối với người dân, hãy khai và mô tả công việc.
Mô tả là phần quan trọng nhất. "Cán bộ Sở Tài nguyên" là một dòng gây thắc mắc; "chuyên viên phòng đăng ký đất đai, tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ cấp giấy chứng nhận, không có thẩm quyền ký quyết định" là một dòng tự giải thích. Với người từng làm công an, viện kiểm sát, toà án, trại giam, mô tả cần cụ thể hơn: bộ phận, nhiệm vụ hằng ngày, có trực tiếp tham gia bắt giữ, thẩm vấn, giam giữ hay không. Những vị trí này thường được thẩm tra kỹ hơn, và thời gian chờ có thể dài hơn đáng kể.
Riêng hồ sơ Mỹ, đơn có thêm một số câu hỏi về tư cách thành viên tổ chức, mỗi câu đi kèm ngoại lệ riêng. Câu nào bạn không chắc mình có thuộc phạm vi hỏi hay không thì nên nhờ luật sư di trú đọc trước khi nộp; đây là việc cần người có chuyên môn đọc đúng hồ sơ của bạn, không nên tự suy từ trường hợp người quen.
Chuẩn bị phần khai này cho đúng
Phần khai quân sự và công tác nên được soạn như một bản lý lịch thu nhỏ, đối chiếu được với các giấy tờ khác trong hồ sơ. Trình tự gợi ý:
- Gom giấy tờ gốc: quyết định nhập ngũ, xuất ngũ, giấy chứng nhận hoàn thành nghĩa vụ, quyết định tuyển dụng, bổ nhiệm, nghỉ việc. Ai thất lạc thì xin xác nhận của đơn vị cũ hoặc cơ quan quân sự địa phương nếu được.
- Lập bảng mốc thời gian liên tục từ năm 18 tuổi (hoặc theo phạm vi mẫu hỏi): mỗi dòng ghi thời gian, đơn vị, vị trí, nhiệm vụ. Không để khoảng trống — tháng nào chờ việc thì ghi chờ việc.
- So bảng này với phần khai việc làm trong đơn chính, lý lịch tư pháp, sơ yếu lý lịch đã nộp cho nơi làm việc, và các đơn visa cũ. Mọi thứ phải khớp về thời gian và tên đơn vị.
- Viết mô tả nhiệm vụ bằng ngôn ngữ trung tính, cụ thể, không dùng từ viết tắt nội bộ. Tên đơn vị có thể ghi theo cách công khai được, kèm cấp đơn vị như trung đoàn, sư đoàn, công an quận.
- Nếu có thông tin bạn không được phép tiết lộ chi tiết, ghi mức tổng quát nhất có thể và nói rõ lý do; đừng bịa một vị trí khác.
- Lưu bản sao toàn bộ phần đã khai. Khi xin nhập tịch nhiều năm sau, các nước sẽ hỏi lại câu tương tự và đối chiếu với lần khai đầu.
Nếu bạn từng khai khác trong một đơn visa trước đây, ví dụ bỏ trống phần quân sự khi xin visa du lịch, lần này hãy khai đúng và cân nhắc giải thích chỗ khác biệt thay vì tiếp tục lặp lại câu trả lời cũ.
Khai thiếu, khai lệch: hậu quả thật
Bị coi là khai sai thông tin. Ở Canada, khai sai hoặc bỏ sót thông tin quan trọng có thể dẫn tới quyết định không chấp nhận vì khai man và lệnh cấm nộp lại trong một thời gian. Ở Mỹ và Úc cũng có chế tài tương tự. Hậu quả của việc giấu một thời gian phục vụ thường nặng hơn nhiều so với bản thân thời gian phục vụ đó.
Hồ sơ chậm vì phải hỏi lại. Khoảng trống không giải thích trong lịch sử công tác là lý do phổ biến khiến cán bộ gửi yêu cầu bổ sung. Mỗi vòng hỏi lại có thể kéo dài nhiều tháng.
Mâu thuẫn với người đi cùng hồ sơ. Vợ chồng khai về nhau, cha mẹ khai về con. Nếu bạn khai không đi nghĩa vụ nhưng vợ bạn khai trong phần thông tin gia đình rằng bạn từng ở quân đội, mâu thuẫn đó sẽ bị hỏi.
Rủi ro kéo dài tới nhập tịch. Thông tin khai lúc định cư được lưu. Khi nộp nhập tịch, câu hỏi tương tự xuất hiện lại. Một chỗ giấu ở bước đầu có thể bị phát hiện ở bước cuối, khi bạn đã sống ở nước mới nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Từng đi nghĩa vụ quân sự có ảnh hưởng tới khả năng được định cư không?
Với đa số người Việt, không. Phục vụ nghĩa vụ ở đơn vị thông thường là chuyện phổ biến và cán bộ di trú hiểu điều đó. Thứ ảnh hưởng là khai thiếu hoặc khai lệch. Chỉ một số vị trí liên quan tới an ninh, giam giữ, thẩm vấn mới dẫn tới thẩm tra kỹ hơn và thời gian chờ dài hơn.
Học giáo dục quốc phòng ở đại học có phải khai là đã phục vụ quân đội không?
Thường không phải khai là phục vụ quân đội, vì đây là môn học bắt buộc. Nhưng nếu mẫu đơn hỏi rộng về huấn luyện quân sự hoặc huấn luyện vũ khí, như mẫu Form 80 của Úc, nên ghi ngắn rằng bạn học chương trình bắt buộc ở trường, kèm thời gian, để không bị hiểu là giấu.
Mất giấy xuất ngũ thì khai bằng gì?
Bạn vẫn khai theo trí nhớ chính xác nhất có thể về thời gian, đơn vị và cấp bậc, rồi tìm cách xin xác nhận từ cơ quan quân sự địa phương hoặc đơn vị cũ. Nếu không xin được, ghi chú trong thư giải thích. Mẫu đơn thường không bắt buộc kèm giấy xuất ngũ, nhưng cán bộ có thể hỏi.
Người thân làm công an hay quân đội có phải khai không?
Thường các mẫu hỏi về chính người nộp và người đi kèm, không hỏi về nghề của cha mẹ, anh chị em. Tuy vậy, một số câu hỏi bổ sung hoặc phỏng vấn có thể đề cập tới gia đình. Khi được hỏi, trả lời trung thực; nghề của người thân không phải là lỗi của bạn.
Đang là công chức có cần nghỉ việc trước khi nộp hồ sơ định cư không?
Không cần theo luật di trú của các nước nhận. Việc có phải xin phép hay báo cáo cơ quan khi làm thủ tục đi nước ngoài là chuyện quy định nội bộ ở Việt Nam, bạn cần tự tìm hiểu ở nơi làm việc. Trong đơn định cư, chỉ cần khai đúng vị trí hiện tại và mô tả công việc.
Đã khai thiếu trong đơn đã nộp thì sửa thế nào?
Chủ động gửi thông tin bổ sung qua kênh chính thức của cơ quan đang xét, kèm giải thích ngắn vì sao lần đầu bỏ sót. Tự sửa trước khi bị phát hiện được nhìn nhận khác hẳn so với để cán bộ tìm ra. Trường hợp phức tạp nên nhờ đại diện có giấy phép hành nghề di trú.