Trẻ em người Việt lớn lên ở Úc có thể học tiếng Việt qua bốn kênh chính: nói và đọc ở nhà, lớp cộng đồng cuối tuần do hội đoàn, chùa, nhà thờ hay trung tâm tổ chức, các trường ngôn ngữ do chính quyền bang lập (như Victorian School of Languages ở Victoria hay trường ngôn ngữ trung học của New South Wales), và môn tiếng Việt chính thức trong chương trình cuối cấp, được tính vào điểm xét tuyển đại học.
Khó khăn thật không nằm ở chỗ thiếu lớp, mà ở chỗ trẻ chuyển sang tiếng Anh rất nhanh sau khi đi học, thường chỉ trong một hai năm. Nhiều phụ huynh nhận ra con chỉ còn hiểu mà không còn nói, rồi không còn muốn nói. Bài này đi qua các lựa chọn theo độ tuổi, những gì nghiên cứu về trẻ song ngữ cho thấy, cách chọn lớp, và lộ trình nếu muốn con thi môn tiếng Việt lớp 12. Tên chương trình và môn thi khác nhau giữa các bang; kiểm với cơ quan giáo dục và cơ quan khảo thí của bang mình.
Vì sao trẻ ở Úc mất tiếng Việt nhanh đến vậy
Ngôn ngữ của trẻ đi theo nơi trẻ dành nhiều thời gian và cảm xúc nhất. Khi vào nhà trẻ hay trường tiểu học, trẻ nghe tiếng Anh tám tiếng mỗi ngày, chơi với bạn bằng tiếng Anh, xem nội dung giải trí bằng tiếng Anh. Tiếng Việt thu hẹp lại thành ngôn ngữ của bữa tối và của ông bà. Các nghiên cứu về song ngữ ở nhóm di dân nhiều nước mô tả hiện tượng này là sự chuyển dịch ngôn ngữ qua các thế hệ: thế hệ thứ hai thường còn hiểu, thế hệ thứ ba thường mất hẳn nếu gia đình không có chủ đích.
Một hiểu lầm phổ biến là "nói tiếng Việt ở nhà làm con chậm tiếng Anh". Bằng chứng nghiên cứu về trẻ song ngữ không ủng hộ lo ngại này: trẻ có thể có vốn từ mỗi ngôn ngữ ít hơn bạn đơn ngữ ở giai đoạn đầu, nhưng tổng vốn từ hai ngôn ngữ thường tương đương, và tiếng Anh bắt kịp khi trẻ đi học trong môi trường tiếng Anh. Lời khuyên bỏ tiếng mẹ đẻ để "tập trung tiếng Anh" thường khiến trẻ mất tiếng Việt mà tiếng Anh cũng không vì thế mà tốt hơn.
Điều quyết định không phải là trẻ có "năng khiếu" hay không, mà là trẻ có nhu cầu thật để dùng tiếng Việt: một người trong nhà chỉ nói tiếng Việt, bạn bè cùng tuổi nói tiếng Việt, chuyến về Việt Nam, nội dung trẻ thích bằng tiếng Việt. Không có nhu cầu đó, lớp học cuối tuần một mình khó giữ được.
Các lựa chọn theo độ tuổi
Không cần chọn một cách duy nhất. Phần lớn gia đình kết hợp hai ba kênh, thay đổi theo tuổi của con.
| Độ tuổi | Kênh phù hợp | Mục tiêu thực tế | Chỗ hay vấp |
|---|---|---|---|
| 0–4 tuổi | Nói ở nhà, đọc truyện, hát, nhóm chơi với trẻ Việt | Hiểu và nói tự nhiên | Cha mẹ chuyển sang tiếng Anh khi con bắt đầu đáp lại bằng tiếng Anh |
| 5–8 tuổi | Lớp cộng đồng cuối tuần, đọc sách thiếu nhi, nói ở nhà | Đọc, viết chữ cái và vần, giữ nói | Trẻ mệt vì học cả tuần, không muốn đi thêm thứ Bảy |
| 9–12 tuổi | Lớp cuối tuần hoặc trường ngôn ngữ của bang, sách truyện dài hơn | Đọc hiểu, viết đoạn ngắn | Áp lực các môn chính, hoạt động thể thao trùng giờ |
| 13–18 tuổi | Trường ngôn ngữ của bang, môn tiếng Việt cuối cấp | Viết và nói về chủ đề xã hội, thi lấy điểm | Chọn sai cấp độ môn thi, bỏ dở giữa chừng |
Mục tiêu nên đặt vừa sức. Một đứa trẻ 15 tuổi sinh ra ở Úc nói tiếng Việt lưu loát với ông bà và đọc được truyện ngắn đã là thành công lớn; không cần so với bạn cùng tuổi ở Việt Nam.
Lớp cộng đồng và trường ngôn ngữ của bang khác nhau thế nào
Lớp cộng đồng cuối tuần. Do hội đoàn, cơ sở văn hoá, trung tâm tư hoặc nhóm phụ huynh tổ chức, thường học sáng thứ Bảy hoặc Chủ nhật vài giờ, phí thấp. Nhiều trường cộng đồng được chính quyền bang công nhận và tài trợ một phần nếu đạt tiêu chuẩn về chương trình, an toàn trẻ em và giáo viên. Chất lượng phụ thuộc nhiều vào người dạy và ban điều hành.
Trường ngôn ngữ của bang. Một số bang có trường công dạy ngôn ngữ ngoài giờ cho học sinh mà trường chính không dạy ngôn ngữ đó: Victorian School of Languages ở Victoria, Secondary College of Languages ở New South Wales, và các mô hình tương tự ở bang khác. Học sinh học vào cuối tuần hoặc trực tuyến, chương trình bám sát chuẩn của bang, có thể dẫn thẳng tới môn thi cuối cấp.
Tiếng Việt trong trường chính. Một số trường công lập ở khu đông người Việt có dạy tiếng Việt như một môn ngoại ngữ hoặc có chương trình song ngữ ở tiểu học. Đây là lựa chọn tốt nhất nếu nhà bạn ở đúng khu, vì tiếng Việt trở thành một phần của ngày học bình thường.
Học trực tuyến. Phù hợp với gia đình ở vùng regional hoặc lịch bận. Hiệu quả với trẻ lớn tự giác; với trẻ nhỏ, cần cha mẹ ngồi cùng.
Môn tiếng Việt cuối cấp: lợi ích và cách chọn đúng cấp độ
Tiếng Việt là môn có thể chọn thi trong chứng chỉ cuối cấp ở một số bang, như VCE ở Victoria hay HSC ở New South Wales, và kết quả được tính vào điểm xếp hạng ATAR như các môn khác. Với học sinh dùng tiếng Việt thường xuyên ở nhà, đây có thể là một môn mạnh, đồng thời giữ được ngôn ngữ ở trình độ cao — đọc báo, viết bài luận, thảo luận chủ đề xã hội.
Điểm cần lưu ý là các bang thường có nhiều cấp độ môn tiếng Việt dành cho nhóm học sinh có nền khác nhau: người học như ngoại ngữ, người có nền tiếng Việt ở nhà, người đã học ở Việt Nam đến một bậc nhất định. Điều kiện để được chọn mỗi cấp độ do cơ quan khảo thí của bang quy định (VCAA ở Victoria, NESA ở New South Wales…). Chọn sai cấp độ có thể bị chuyển môn hoặc không được công nhận; hãy hỏi trường từ năm lớp 10.
Về điểm, các môn ngôn ngữ được điều chỉnh (scaling) khi tính ATAR theo cách riêng của từng bang và từng năm. Đừng chọn môn chỉ vì nghe nói "được cộng điểm" hay "bị trừ điểm"; hãy chọn vì con thật sự dùng được tiếng Việt và muốn học đến cùng. Kết quả tốt ở một môn học sinh yêu thích thường có lợi hơn mọi tính toán scaling.
Ngoài điểm số, nhiều trường đại học có học phần tiếng Việt hoặc nghiên cứu Việt Nam; học sinh giữ được tiếng Việt tốt còn có lợi thế trong những ngành cần ngôn ngữ cộng đồng như y tế, công tác xã hội, biên phiên dịch, thương mại với Việt Nam.
Giữ tiếng Việt ở nhà: những việc làm được ngay
Lớp học chỉ là phần bổ trợ; phần lớn việc giữ tiếng nằm ở nhà. Những thói quen các gia đình thành công thường duy trì:
- Thống nhất trong nhà ai nói ngôn ngữ nào. Một mô hình phổ biến là ở nhà nói tiếng Việt, ra ngoài nói tiếng Anh; mô hình khác là mẹ nói tiếng Việt, bố nói tiếng Anh. Quan trọng là đều đặn.
- Khi con trả lời bằng tiếng Anh, đáp lại bằng tiếng Việt và nhắc lại câu của con bằng tiếng Việt, không trách mắng. Mục tiêu là để tiếng Việt tiếp tục là ngôn ngữ của tình cảm, không của áp lực.
- Đọc sách tiếng Việt mỗi tối cho trẻ nhỏ; với trẻ lớn, chọn truyện theo sở thích của con — truyện tranh, khoa học, thể thao — thay vì chỉ sách giáo khoa.
- Tạo bạn bè nói tiếng Việt: nhóm chơi cuối tuần với gia đình người Việt khác, trại hè, hoạt động văn nghệ Tết, Trung thu.
- Gọi video với ông bà, họ hàng ở Việt Nam đều đặn. Đây là động lực mạnh vì trẻ cần tiếng Việt để nói chuyện với người mình thương.
- Về Việt Nam dài ngày khi điều kiện cho phép. Vài tuần sống trong môi trường toàn tiếng Việt thường kéo khả năng nói của trẻ lên rõ rệt.
Đừng bỏ cuộc khi con bước vào tuổi thiếu niên và từ chối tiếng Việt. Nhiều người trẻ quay lại với tiếng Việt ở cuối trung học hoặc đại học, khi họ tự tìm hiểu về gốc gác; nền tảng được giữ từ nhỏ giúp họ quay lại dễ hơn nhiều.
Những hiểu lầm về trẻ song ngữ
"Trẻ trộn hai thứ tiếng là đang bị rối." Trộn từ tiếng Anh vào câu tiếng Việt là hiện tượng bình thường ở trẻ song ngữ, các nhà ngôn ngữ học gọi là chuyển mã. Trẻ dùng từ nào có sẵn nhất trong đầu để diễn đạt cho nhanh. Cách đáp tốt nhất là nhắc lại câu của trẻ hoàn toàn bằng tiếng Việt, không chê trách.
"Trẻ chậm nói là do nghe hai thứ tiếng." Song ngữ không gây chậm nói. Nếu trẻ chậm nói rõ rệt so với mốc phát triển ở cả hai ngôn ngữ, cần đi khám và đánh giá ngôn ngữ, không phải bỏ tiếng Việt. Khi được đánh giá, nói rõ với chuyên viên rằng trẻ lớn lên trong gia đình song ngữ, và có thể yêu cầu thông dịch.
"Cứ cho con học lớp cuối tuần là đủ." Hai ba giờ mỗi tuần không thể bù cho cả tuần không dùng tiếng Việt ở nhà. Lớp học giúp đọc và viết; còn nói và hiểu cần được nuôi bằng những cuộc trò chuyện thật mỗi ngày.
"Bố mẹ nói tiếng Anh không chuẩn thì nên nói tiếng Việt với con để con khỏi học sai." Nói tiếng Việt với con là lựa chọn tốt, nhưng lý do nên là giữ tiếng mẹ đẻ, không phải sợ tiếng Anh của mình. Cha mẹ vẫn có thể đọc sách tiếng Anh cùng con, hỏi chuyện trường lớp bằng tiếng Anh khi cần; trẻ học phát âm chủ yếu từ trường và bạn bè.
"Lớn rồi con tự học lại cũng được." Người lớn vẫn học được tiếng Việt, nhưng mất nhiều công sức hơn hẳn so với giữ từ nhỏ. Nền tảng nghe hiểu và phát âm có từ thời thơ ấu là thứ khó bù nhất.
Chọn lớp tiếng Việt: những câu nên hỏi
Trước khi ghi danh, đến xem một buổi học và hỏi:
- Lớp được chia theo trình độ hay chỉ theo tuổi? Trẻ hiểu tốt nhưng chưa biết đọc nên được xếp khác trẻ đã học ở Việt Nam.
- Giáo viên có kinh nghiệm dạy trẻ lớn lên ở nước ngoài không, hay dạy giống như ở Việt Nam? Trẻ ở Úc cần phương pháp gần với cách học ở trường Úc — nhiều hoạt động, ít chép bài.
- Trường có được bang công nhận, có chính sách an toàn trẻ em, giáo viên có kiểm tra lý lịch làm việc với trẻ (Working with Children Check) không?
- Chương trình có dẫn tới môn tiếng Việt cuối cấp không, hay chỉ dừng ở mức sinh hoạt văn hoá?
- Lớp dạy chữ Quốc ngữ chuẩn, có kết hợp tìm hiểu văn hoá, lịch sử, ca dao, truyện cổ tích không — những thứ giúp trẻ thích học hơn là chỉ chính tả.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ nói tiếng Việt giọng địa phương có ảnh hưởng tới con không?
Không đáng lo. Trẻ học giọng của người xung quanh, và giọng nói vùng miền là một phần di sản của gia đình. Khi đi học tiếng Việt chính thức, trẻ sẽ làm quen với cách viết chuẩn. Quan trọng hơn là con được nghe tiếng Việt phong phú, nhiều từ vựng.
Con đã mất gần hết tiếng Việt ở tuổi 10 thì có lấy lại được không?
Có thể, đặc biệt nếu con từng nói được khi nhỏ. Khả năng hiểu thường còn lại lâu hơn khả năng nói. Bắt đầu bằng những hoạt động con thích có dùng tiếng Việt, một lớp học vừa trình độ, và một chuyến về Việt Nam nếu có thể. Tránh biến việc học thành hình phạt.
Có nên dạy con chữ trước hay chỉ cần nói?
Với trẻ nhỏ, nói và nghe là nền tảng. Từ khoảng năm sáu tuổi, khi trẻ học đọc tiếng Anh, có thể học chữ Quốc ngữ song song vì chữ tiếng Việt dùng bảng chữ cái Latinh và khá nhất quán giữa cách viết và cách đọc. Đọc được giúp trẻ tự tiếp cận sách, truyện, và giữ tiếng lâu hơn.
Học môn tiếng Việt cuối cấp có bắt buộc phải học ở trường ngôn ngữ của bang không?
Tuỳ bang và tuỳ trường chính của con. Nếu trường chính không dạy tiếng Việt, học sinh thường học qua trường ngôn ngữ của bang hoặc một trường cộng đồng được công nhận để có kết quả tính vào chứng chỉ. Hỏi điều phối viên ngôn ngữ của trường chính từ năm lớp 9 hoặc 10.
Cho con học thêm tiếng Trung hay tiếng Nhật có làm mất tiếng Việt không?
Học thêm một ngoại ngữ ở trường không làm trẻ mất tiếng Việt; việc mất tiếng Việt đến từ việc không dùng. Nếu thời gian có hạn, hãy cân nhắc ưu tiên: tiếng Việt có lợi thế là đã có nền ở nhà và gắn với gia đình.
Ông bà ở cùng có nên chỉ nói tiếng Việt với cháu?
Nên. Ông bà nói tiếng Việt là một trong những nguồn giữ tiếng tốt nhất, vì trẻ cần tiếng Việt để giao tiếp thật. Nếu ông bà cố nói tiếng Anh với cháu, trẻ sẽ mất lý do dùng tiếng Việt, còn ông bà thì mệt mà cuộc trò chuyện lại nghèo đi.