Người đã định cư nhưng vẫn có thu nhập ở Việt Nam — tiền cho thuê nhà, cổ tức, lãi chia từ công ty gia đình, lương từ hợp đồng tư vấn — đều gặp cùng một câu hỏi: khoản này bị đánh thuế ở đâu, và có bị đánh hai lần không. Câu trả lời phụ thuộc vào hai thứ: luật thuế nội địa của từng nước, và hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam với nước bạn đang sống, nếu có.
Việt Nam đã ký hiệp định thuế với nhiều nước, trong đó có Canada, Úc, Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và New Zealand. Với Mỹ, hai nước đã ký một hiệp định năm 2015 nhưng tính tới thời điểm viết bài, hiệp định này chưa có hiệu lực. Bài này giải thích hiệp định làm được gì và không làm được gì, cách xác định bạn là cư dân thuế của nước nào, và các bước thực tế để không bị đánh thuế chồng.
Hiệp định thuế làm được gì, và không làm được gì
Hiệp định tránh đánh thuế hai lần là thoả thuận giữa hai chính phủ, chia quyền đánh thuế với từng loại thu nhập. Nó không tạo ra thuế mới, cũng không xoá thuế. Việc chính của nó là trả lời ba câu hỏi: một người được coi là cư dân thuế của nước nào khi cả hai nước cùng nhận; với từng loại thu nhập, nước nào được đánh và đánh tới mức nào; và nước cư trú phải trừ lại phần thuế đã nộp ở nước kia ra sao.
Cái hiệp định không làm cũng quan trọng không kém. Nó không miễn nghĩa vụ khai báo: bạn vẫn phải khai thu nhập ở Việt Nam trong tờ khai của nước cư trú, kể cả khi cuối cùng không phải nộp thêm đồng nào. Nó cũng không tự động áp dụng. Ở phía Việt Nam, muốn hưởng thuế suất ưu đãi theo hiệp định thường phải làm thủ tục thông báo kèm giấy xác nhận cư trú thuế; ở nước cư trú, muốn được trừ thuế đã nộp phải có chứng từ nộp thuế ở Việt Nam.
Nhiều người hiểu nhầm hiệp định là "đã đóng thuế ở Việt Nam thì thôi". Thực tế thường ngược lại: nước nơi bạn sống vẫn đánh thuế trên thu nhập toàn cầu, chỉ cho trừ phần đã nộp ở Việt Nam, và nếu thuế suất ở nước cư trú cao hơn thì bạn nộp phần chênh lệch.
Bạn là cư dân thuế của nước nào: quy tắc phân định
Mỗi nước tự định nghĩa cư trú. Việt Nam coi một cá nhân là cư trú nếu có mặt từ 183 ngày trở lên trong năm dương lịch hoặc trong 12 tháng liên tục kể từ ngày đầu tiên có mặt, hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam theo luật thuế. Canada, Úc, Anh mỗi nước có bộ tiêu chí riêng, thường dựa trên nơi ở, gia đình, công việc và số ngày. Người sống hai nơi rất dễ bị cả hai nước cùng coi là cư dân.
Khi cả hai cùng nhận, hiệp định phân định theo thứ tự. Gần như mọi hiệp định theo mẫu quốc tế đều xét lần lượt: nước nào bạn có nhà ở thường trú; nếu có nhà ở cả hai, nước nào là trung tâm quyền lợi sống còn (gia đình, công việc, tài sản chính); nếu vẫn không rõ, nước nào bạn thường xuyên sống; tiếp theo là quốc tịch; cuối cùng là hai cơ quan thuế thoả thuận với nhau.
Ví dụ giả định. Anh Phúc có thường trú Canada, vợ con sống ở Toronto, nhưng mỗi năm về Việt Nam điều hành xưởng sáu tháng và giữ căn nhà ở Bình Dương. Cả hai nước đều có cơ sở coi anh là cư dân. Theo hiệp định Việt Nam – Canada, xét lần lượt, gia đình và nhà chính ở Toronto thường kéo trung tâm quyền lợi về Canada. Nhưng kết luận thật phải dựa trên hồ sơ cụ thể, và anh Phúc cần giấy tờ chứng minh nếu cơ quan thuế Việt Nam hỏi.
Cư trú thuế khác tình trạng di trú. Có thẻ thường trú không tự làm bạn thành cư dân thuế, và chưa có thẻ cũng không có nghĩa là chưa phải nộp thuế. Hai khái niệm này đi theo hai bộ luật khác nhau.
Từng loại thu nhập thường được chia quyền đánh thuế ra sao
Bảng dưới mô tả cách chia phổ biến trong các hiệp định theo mẫu quốc tế. Mức thuế suất giới hạn và điều kiện chi tiết khác nhau giữa từng hiệp định — đọc nguyên văn hiệp định với nước bạn đang sống, hoặc hỏi cơ quan thuế.
| Loại thu nhập | Nước nguồn (Việt Nam) đánh được không | Nước cư trú xử lý |
|---|---|---|
| Tiền cho thuê nhà, đất ở Việt Nam | Được, theo luật Việt Nam | Khai vào thu nhập toàn cầu, trừ thuế đã nộp ở Việt Nam |
| Lãi bán nhà đất ở Việt Nam | Được | Khai lãi vốn, trừ thuế đã nộp ở Việt Nam |
| Cổ tức từ công ty Việt Nam | Được, thường có mức trần theo hiệp định | Khai, trừ phần thuế đã khấu trừ |
| Lãi tiền gửi | Được theo mức trần; trong luật nội địa Việt Nam lãi tiền gửi ngân hàng của cá nhân hiện được miễn | Khai đầy đủ, không có thuế Việt Nam để trừ |
| Lương do làm việc thực tế ở Việt Nam | Được, trừ một số trường hợp lưu trú ngắn | Khai, trừ thuế đã nộp |
| Lương làm từ xa ở nước cư trú | Thường không thuộc quyền đánh của Việt Nam theo hiệp định | Nước cư trú đánh thuế |
Dòng lãi tiền gửi đáng chú ý: lãi tiết kiệm ở Việt Nam không bị thu thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam, nên khi khai ở Canada hay Úc, bạn nộp đủ thuế ở mức của nước cư trú, không có gì để trừ. Nhiều người ngạc nhiên vì "lãi ở Việt Nam đâu có thuế".
Trường hợp Mỹ: không có hiệp định đang hiệu lực thì sao
Mỹ đánh thuế theo quốc tịch và tình trạng thường trú: công dân và người có thẻ xanh khai thuế trên thu nhập toàn cầu dù sống ở đâu. Vì hiệp định Việt – Mỹ ký năm 2015 chưa có hiệu lực tại thời điểm viết, quan hệ thuế giữa hai nước dựa hoàn toàn vào luật nội địa. Điều này không có nghĩa là bạn chắc chắn bị đánh thuế hai lần.
Luật Mỹ có cơ chế tín thuế nước ngoài áp dụng đơn phương: thuế thu nhập bạn đã thật sự nộp ở Việt Nam trên thu nhập nguồn Việt Nam thường được trừ vào thuế Mỹ phải nộp trên chính khoản đó, trong giới hạn theo công thức. Với người có lương ở nước ngoài, còn có lựa chọn loại trừ thu nhập kiếm được ở nước ngoài nếu đáp ứng điều kiện cư trú hoặc có mặt ở nước ngoài. Hai cơ chế này có điều kiện riêng và không dùng chồng lên cùng một khoản thu nhập.
Cái thiếu khi không có hiệp định là các mức trần thuế khấu trừ ưu đãi và quy tắc phân định cư trú. Người có thẻ xanh mà sống phần lớn ở Việt Nam cần cẩn thận: Việt Nam có thể coi họ là cư dân thuế trên thu nhập toàn cầu, trong khi Mỹ vẫn đòi khai toàn cầu. Trường hợp này nên làm việc với người làm thuế quen cả hai hệ thống, và theo dõi tình trạng hiệp định trên trang của Bộ Tài chính Mỹ và Tổng cục Thuế (nay là Cục Thuế) Việt Nam.
Các bước thực tế để không bị đánh thuế chồng
Dưới đây là trình tự gọn cho người đã định cư và có một nguồn thu đều đặn ở Việt Nam. Thứ tự này áp dụng được cho hầu hết các nước có hiệp định với Việt Nam:
- Xác định cư trú thuế của bạn ở cả hai nước trong từng năm, ghi lại số ngày có mặt ở Việt Nam và nơi gia đình sống. Năm chuyển đi thường là năm khó nhất vì có thể bị chia đôi.
- Liệt kê từng nguồn thu ở Việt Nam theo loại (cho thuê, cổ tức, lãi vốn, lương, lãi tiền gửi), vì mỗi loại theo một điều khoản khác nhau trong hiệp định.
- Xin giấy xác nhận cư trú thuế từ cơ quan thuế nước bạn đang sống nếu muốn hưởng mức ưu đãi theo hiệp định ở Việt Nam. Giấy này thường có giá trị theo năm, cần hợp pháp hoá hoặc Apostille tuỳ yêu cầu của cơ quan thuế Việt Nam.
- Nộp thủ tục thông báo miễn, giảm thuế theo hiệp định ở Việt Nam qua bên chi trả (công ty trả cổ tức, người thuê là doanh nghiệp) hoặc trực tiếp với cơ quan thuế, tuỳ loại thu nhập.
- Giữ đủ chứng từ nộp thuế ở Việt Nam: biên lai, chứng từ khấu trừ, bản dịch. Không có chứng từ thì nước cư trú không cho trừ.
- Khai ở nước cư trú, quy đổi tỷ giá theo hướng dẫn của cơ quan thuế nơi đó, và yêu cầu tín thuế nước ngoài cho phần đã nộp ở Việt Nam.
Nếu Việt Nam lỡ thu cao hơn mức hiệp định cho phép, nước cư trú thường chỉ cho trừ tới mức hiệp định, phần thu dư phải đòi lại ở Việt Nam. Vì vậy làm đúng thủ tục ở đầu Việt Nam có giá trị thật, không phải hình thức.
Hai tình huống giả định: cổ tức và tiền bán đất
Tình huống giả định 1. Chị Mai là cư dân thuế Úc, giữ cổ phần trong công ty gia đình ở Đà Nẵng. Công ty chia cổ tức và khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo mức của Việt Nam trước khi trả. Ở Úc, chị khai khoản cổ tức gộp (trước thuế), rồi xin trừ phần đã khấu trừ ở Việt Nam. Nếu mức Việt Nam đã khấu trừ không vượt mức trần trong hiệp định Việt Nam – Úc, chị không cần làm gì thêm ở đầu Việt Nam; điều chị cần là chứng từ khấu trừ do công ty cấp, ghi rõ tên, số tiền, kỳ chia.
Tình huống giả định 2. Anh Hoà là cư dân thuế Canada, bán một lô đất ở Long An đứng tên mình. Ở Việt Nam, thuế chuyển nhượng bất động sản tính trên giá chuyển nhượng, nộp khi sang tên. Ở Canada, anh khai lãi vốn: giá bán trừ giá gốc theo quy tắc Canada, mà với người nhập cư, giá gốc của tài sản có trước khi thành cư dân thường được coi là giá trị thị trường vào ngày trở thành cư dân. Thuế đã nộp ở Việt Nam được trừ trong giới hạn phần thuế Canada tính trên khoản lãi đó.
Cả hai tình huống có chung một bài học: giấy tờ ở phía Việt Nam quyết định số tiền bạn được trừ ở phía nước ngoài. Lấy chứng từ ngay khi giao dịch xảy ra dễ hơn nhiều so với đi xin lại sau hai năm, khi kế toán công ty đã đổi người hay văn phòng công chứng không còn lưu bản sao.
Sai lầm hay gặp
Những lỗi sau làm nhiều người định cư nộp thuế cao hơn mức phải nộp, hoặc bị truy thu sau vài năm:
- Không khai thu nhập Việt Nam ở nước cư trú vì đã nộp thuế ở Việt Nam. Nghĩa vụ khai vẫn còn; không khai là thiếu sót, kể cả khi số thuế phải nộp thêm bằng không.
- Không giữ chứng từ. Người thuê nhà khai thay mà không đưa bản sao chứng từ, công ty chia cổ tức mà không cấp chứng từ khấu trừ — tới lúc khai ở nước ngoài thì không có gì để chứng minh.
- Nhầm năm thuế. Việt Nam, Canada, Mỹ dùng năm dương lịch; Úc và New Zealand dùng năm tài chính lệch. Khoản thu tháng 3 có thể rơi vào năm thuế khác nhau ở hai nước, phải ghép đúng.
- Không tính năm chuyển đi. Năm bạn rời Việt Nam, bạn có thể là cư dân Việt Nam một phần năm và cư dân nước mới phần còn lại; mỗi nước chỉ đánh trên phần thuộc quyền của mình, nhưng phải khai đúng ngày.
- Dựa vào kinh nghiệm của người ở nước khác. Hiệp định Việt Nam – Úc khác hiệp định Việt Nam – Canada; cách người quen ở Sydney làm không áp nguyên cho bạn ở Vancouver.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam và Mỹ đã có hiệp định tránh đánh thuế hai lần chưa?
Hai nước đã ký hiệp định năm 2015, nhưng tính tới thời điểm viết bài, hiệp định chưa có hiệu lực. Người có thẻ xanh hoặc quốc tịch Mỹ vẫn có thể dùng cơ chế tín thuế nước ngoài theo luật Mỹ để trừ thuế đã nộp ở Việt Nam. Kiểm lại tình trạng hiệp định trước mỗi mùa khai thuế.
Đã nộp thuế cho thuê nhà ở Việt Nam thì ở Canada có phải khai nữa không?
Có. Cư dân thuế Canada khai thu nhập toàn cầu, kể cả tiền cho thuê ở Việt Nam. Canada cho trừ phần thuế đã nộp ở Việt Nam trên khoản đó trong giới hạn cho phép. Nếu thuế Canada trên khoản đó cao hơn, bạn nộp phần chênh lệch.
Giấy xác nhận cư trú thuế xin ở đâu?
Xin ở cơ quan thuế của nước bạn đang là cư dân thuế, ví dụ cơ quan thuế Canada hay Úc. Giấy thường cấp theo năm. Khi nộp cho cơ quan thuế hoặc bên chi trả ở Việt Nam, kiểm xem có cần hợp pháp hoá lãnh sự hay Apostille và bản dịch không.
Lãi tiết kiệm ở Việt Nam có bị đánh thuế ở nước định cư không?
Thường có. Lãi tiền gửi ngân hàng của cá nhân hiện được miễn thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam, nhưng nước cư trú như Canada, Úc, Mỹ vẫn coi đó là thu nhập chịu thuế. Vì không có thuế Việt Nam để trừ, bạn nộp đủ theo mức của nước cư trú.
Sống mỗi nơi sáu tháng thì là cư dân thuế của nước nào?
Có thể cả hai nước cùng coi bạn là cư dân theo luật nội địa. Khi đó, nếu có hiệp định, các quy tắc phân định sẽ xét lần lượt nhà ở thường trú, trung tâm quyền lợi sống còn, nơi thường xuyên sống và quốc tịch. Kết luận phụ thuộc hồ sơ cụ thể, nên giữ giấy tờ về nơi ở, gia đình và công việc.