Bạn có thể giữ quyền sở hữu doanh nghiệp ở Việt Nam khi làm diện doanh nhân Canada, nhưng không thể tiếp tục điều hành nó như trước. Diện doanh nhân tỉnh bang đòi bạn quản lý trực tiếp, hằng ngày doanh nghiệp ở Canada và sống tại tỉnh; Luật Doanh nghiệp Việt Nam đòi công ty có người đại diện theo pháp luật cư trú tại Việt Nam; và khi trở thành cư dân thuế Canada, thu nhập toàn cầu của bạn, kể cả cổ tức từ công ty ở Việt Nam, phải khai ở Canada.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "giữ hay bán" mà là "giữ ở vai trò nào, ai điều hành, và tiền đi về thế nào cho hợp pháp ở cả hai nơi". Bài này giúp bạn sắp xếp trước khi sang, ở mức nguyên lý. Quy định thuế và khai báo của Canada và Việt Nam thay đổi theo năm và tuỳ hoàn cảnh; mọi quyết định cụ thể nên làm cùng kế toán hoặc luật sư thuế ở cả hai nước, kiểm thêm trên canada.ca.
Mâu thuẫn cốt lõi: điều hành ở Canada và điều hành ở Việt Nam
Thoả thuận thực hiện của diện doanh nhân tỉnh bang gần như luôn có điều khoản về vai trò quản lý trực tiếp, liên tục của bạn ở doanh nghiệp Canada, và cam kết sống tại tỉnh. Người xét báo cáo sẽ xem lịch xuất nhập cảnh, ai ký hợp đồng, ai quyết định tuyển dụng, ai làm việc với ngân hàng. Một người chủ dành nửa năm ở Việt Nam để lo công ty cũ khó chứng minh được vai trò đó.
Ở phía Việt Nam, công ty vẫn cần người điều hành thật: ký hợp đồng, quyết định chi tiêu, làm việc với cơ quan thuế. Luật Doanh nghiệp quy định công ty phải có ít nhất một người đại diện theo pháp luật cư trú tại Việt Nam, và khi người đại diện duy nhất xuất cảnh phải uỷ quyền cho người khác theo quy định. Giữ chức giám đốc trên giấy trong khi sống ở Canada dễ tạo ra những khoảng trống pháp lý ở cả hai nơi.
Giải pháp hợp lý thường là tách vai trò từ trước khi sang: bạn giữ vai trò chủ sở hữu, thành viên hội đồng hoặc chủ tịch không điều hành; một người khác giữ vai trò giám đốc và đại diện theo pháp luật tại Việt Nam, được trao quyền rõ ràng bằng văn bản. Bạn chuyển từ người làm sang người giám sát.
Các phương án với doanh nghiệp ở Việt Nam
So sánh ở mức nguyên lý. Phương án phù hợp tuỳ quy mô doanh nghiệp, người kế nhiệm và nhu cầu dòng tiền của gia đình.
| Phương án | Bạn còn giữ gì | Ưu điểm | Điểm cần lường trước |
|---|---|---|---|
| Giữ sở hữu, thuê giám đốc điều hành | Cổ phần, quyền giám sát | Giữ tài sản và dòng cổ tức | Cần người tin được; cổ tức chịu thuế ở Canada |
| Chuyển dần cho người thân | Có thể một phần cổ phần | Doanh nghiệp tiếp tục trong gia đình | Thủ tục tặng cho, thuế, và tranh chấp gia đình nếu không rõ ràng |
| Bán toàn bộ trước khi sang | Tiền mặt | Đơn giản hoá thuế và khai báo ở Canada, có vốn đầu tư | Giá bán có thể thấp nếu bán vội |
| Bán một phần, giữ phần nhỏ | Cổ phần thiểu số | Có vốn và vẫn hưởng một phần lợi nhuận | Mất quyền kiểm soát, cần thoả thuận cổ đông chặt |
| Dùng làm nguồn hàng cho doanh nghiệp ở Canada | Cổ phần và quan hệ thương mại | Câu chuyện kinh doanh thuyết phục cho hồ sơ | Giá giao dịch giữa hai bên liên quan bị soi về thuế |
Phương án cuối hay được chủ doanh nghiệp sản xuất cân nhắc: doanh nghiệp ở Canada nhập hàng từ công ty ở Việt Nam. Điều này có thể làm kế hoạch kinh doanh mạnh hơn, nhưng tỉnh sẽ xem doanh nghiệp Canada có hoạt động thật và tạo việc làm tại chỗ không, hay chỉ là kênh bán hàng của công ty mẹ.
Trở thành cư dân thuế Canada: thu nhập từ Việt Nam được tính thế nào
Canada đánh thuế cư dân trên thu nhập toàn cầu. Bạn thường trở thành cư dân thuế khi đã thiết lập các mối ràng buộc cư trú chính ở Canada như nhà ở, vợ hoặc chồng và con sống ở đó, chứ không chỉ khi có thẻ thường trú. Từ thời điểm đó, cổ tức nhận từ công ty ở Việt Nam, lãi tiền gửi, tiền cho thuê nhà ở Việt Nam, lãi khi bán tài sản ở Việt Nam đều phải khai ở Canada.
Canada và Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần. Về nguyên lý, thuế đã nộp ở Việt Nam trên một khoản thu nhập có thể được tính để giảm thuế phải nộp ở Canada cho cùng khoản đó, theo cơ chế khấu trừ thuế nước ngoài, với những giới hạn cụ thể. Thuế không biến mất: bạn thường nộp phần chênh lệch nếu thuế suất ở Canada cao hơn. Cách tính chi tiết cần kế toán.
Một điểm có lợi ít người biết: khi trở thành cư dân Canada, nhiều loại tài sản bạn đang có thường được coi như mua lại theo giá thị trường tại thời điểm đó cho mục đích thuế Canada. Nghĩa là phần tăng giá trước khi bạn thành cư dân thường không bị Canada đánh thuế khi bán sau này. Muốn dùng được, bạn cần bằng chứng giá trị tại thời điểm đó, như định giá doanh nghiệp hoặc định giá bất động sản. Làm việc này trước khi sang dễ hơn nhiều so với dựng lại sau nhiều năm.
Khai báo tài sản và quyền lợi ở nước ngoài
Ngoài thuế, Canada có các mẫu khai thông tin về tài sản nước ngoài, phạt riêng nếu không nộp dù không phát sinh thuế. Các nghĩa vụ thường gặp với chủ doanh nghiệp Việt:
- Khai tài sản nước ngoài được chỉ định khi tổng giá gốc vượt khoảng 100.000 đô la Canada vào bất kỳ thời điểm nào trong năm (mẫu T1135 theo CRA ở thời điểm viết): tài khoản ngân hàng, cổ phần, bất động sản cho thuê ở nước ngoài.
- Khai về công ty liên kết nước ngoài nếu bạn sở hữu tỷ lệ cổ phần đáng kể trong công ty ở Việt Nam; loại tài sản này thường khai theo mẫu riêng thay vì mẫu tài sản nước ngoài thông thường.
- Khai thu nhập từ cổ tức, lãi, tiền thuê, lãi vốn ở Việt Nam trên tờ khai thuế cá nhân hằng năm.
- Nhà ở cá nhân ở Việt Nam dùng cho bản thân thường không thuộc diện khai tài sản nước ngoài; nhưng nếu cho thuê thì thuộc.
- Chuẩn mực trao đổi thông tin tài chính tự động giữa các nước có tham gia khiến tài khoản ở nhiều nơi có thể được báo cho cơ quan thuế nơi bạn cư trú. Kiểm tình trạng tham gia của từng nước với kế toán.
Các ngưỡng và mẫu khai do CRA quy định và có thể đổi. Phạt nộp muộn các mẫu khai thông tin có thể đáng kể dù không có thuế phải nộp, nên đây không phải chỗ để tiết kiệm phí kế toán.
Chuyển tiền và tài sản sang Canada: làm sạch đường đi
Diện doanh nhân đòi bạn chứng minh nguồn gốc tài sản và vốn đầu tư. Nếu tiền đến từ công ty ở Việt Nam, đường đi phải rõ: lợi nhuận được ghi nhận, nộp thuế thu nhập doanh nghiệp, chia cổ tức theo quyết định của công ty, nộp thuế thu nhập cá nhân trên cổ tức, chuyển vào tài khoản cá nhân, rồi chuyển ra nước ngoài qua ngân hàng theo quy định ngoại hối. Mỗi bước có chứng từ.
Những cách làm tắt như rút tiền mặt từ công ty không chứng từ, cho công ty vay rồi không trả, hay để công ty trả hộ chi phí cá nhân sẽ làm đứt chuỗi nguồn tiền. Đứt chuỗi không chỉ là vấn đề với tỉnh khi xét tài sản ròng; ngân hàng Canada cũng hỏi khi nhận khoản tiền lớn, và về sau cơ quan thuế Việt Nam có thể truy thu nếu khoản rút không được khai.
Ví dụ giả định: chủ một công ty may ở Long An cần chuyển một khoản vốn sang Canada. Công ty có lợi nhuận tích luỹ từ nhiều năm nhưng chưa từng chia cổ tức. Cách sạch là họp quyết định chia cổ tức, khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo quy định, nhận vào tài khoản, rồi chuyển ra nước ngoài với hồ sơ ngân hàng yêu cầu. Toàn bộ chứng từ đó cũng là bằng chứng nguồn tiền nộp cho tỉnh. Lên lịch việc này sớm, vì chia cổ tức lớn đột ngột sát ngày nộp hồ sơ thường bị hỏi kỹ.
Sau khi có thường trú: những điều vẫn cần canh
Nghĩa vụ cư trú. Giữ thẻ thường trú cần đủ số ngày có mặt ở Canada trong mỗi chu kỳ năm năm, hiện là 730 ngày. Chủ doanh nghiệp hay đi về Việt Nam nên đếm ngày bằng sổ riêng, không ước chừng.
Cư trú thuế hai nơi. Ở Việt Nam quá lâu trong năm có thể làm bạn đồng thời là cư dân thuế Việt Nam theo luật Việt Nam. Hiệp định có quy tắc phân xử, nhưng cần hồ sơ rõ ràng.
Quyết định lớn của công ty Việt Nam. Ký hợp đồng lớn, vay ngân hàng, thế chấp tài sản ở Việt Nam có thể cần bạn có mặt hoặc uỷ quyền hợp lệ. Uỷ quyền lập ở Canada cần chứng thực theo quy định để dùng ở Việt Nam.
Kế hoạch kế nhiệm. Nếu con cái lớn lên ở Canada và không về điều hành, doanh nghiệp ở Việt Nam cần người kế nhiệm hoặc kế hoạch bán. Nghĩ trước giúp giá trị doanh nghiệp không giảm vì không người trông.
Việc nên làm với công ty ở Việt Nam trước khi sang
Danh sách dưới giúp bạn chuyển từ người điều hành sang người giám sát mà không làm gián đoạn công ty và không để lại khoảng trống pháp lý:
- Chọn và đào tạo người giám đốc điều hành, chuyển dần quyền ký và quyền quyết định trong vài tháng trước khi đi.
- Đăng ký thay đổi người đại diện theo pháp luật nếu cần, bảo đảm có người cư trú tại Việt Nam giữ vai trò này.
- Lập văn bản uỷ quyền rõ phạm vi, thời hạn; quy định những quyết định nào vẫn cần bạn duyệt.
- Rà soát sổ sách, nộp đủ thuế, chia cổ tức tích luỹ nếu định dùng làm vốn, để nguồn tiền sạch trước khi nộp hồ sơ.
- Định giá doanh nghiệp và các tài sản lớn ở thời điểm sắp sang, lưu báo cáo định giá cho mục đích thuế Canada về sau.
- Thoả thuận bằng văn bản với các cổ đông khác về quyền của bạn khi ở xa: quyền thông tin, quyền biểu quyết, cách giải quyết bất đồng.
- Thiết lập kênh báo cáo định kỳ từ công ty: báo cáo tài chính hằng tháng, sao kê, danh sách hợp đồng lớn.
Những việc này tốn vài tháng và chi phí chuyên môn ở Việt Nam. Bù lại, chúng giúp bạn yên tâm điều hành doanh nghiệp ở Canada đúng cam kết, và giữ được giá trị công ty ở quê nhà.
Câu hỏi thường gặp
Làm diện doanh nhân Canada có bắt buộc bán công ty ở Việt Nam không?
Thường không bắt buộc. Điều bắt buộc là bạn điều hành trực tiếp doanh nghiệp ở Canada và sống tại tỉnh theo thoả thuận. Giữ công ty ở Việt Nam được, miễn là việc điều hành ở đó do người khác đảm nhận và không làm mâu thuẫn với cam kết ở Canada.
Cổ tức từ công ty ở Việt Nam có bị đánh thuế hai lần không?
Canada và Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần. Thuế đã nộp ở Việt Nam thường được tính để giảm thuế Canada trên cùng khoản thu nhập, trong giới hạn. Bạn vẫn có thể phải nộp phần chênh lệch ở Canada. Cách tính cụ thể cần kế toán.
Có nên đứng tên giám đốc công ty Việt Nam khi đã sống ở Canada không?
Không khuyến khích nếu bạn là người đại diện duy nhất, vì luật Việt Nam đòi người đại diện cư trú tại Việt Nam hoặc uỷ quyền khi vắng mặt. Nó cũng làm khó việc chứng minh bạn điều hành toàn thời gian ở Canada. Tách vai trò từ trước là cách an toàn hơn.
Không khai tài sản ở Việt Nam với Canada có sao không?
Không nộp các mẫu khai thông tin về tài sản nước ngoài khi thuộc diện phải nộp có thể bị phạt, kể cả khi không có thuế phải nộp. Thu nhập không khai có thể bị truy thu kèm phạt và lãi. Khai đúng từ năm đầu dễ hơn sửa về sau.
Bán công ty ở Việt Nam sau khi đã là cư dân Canada thì sao?
Lãi từ việc bán thường phải khai ở Canada, và có thể chịu thuế ở Việt Nam theo luật Việt Nam. Phần tăng giá trước khi bạn thành cư dân Canada thường không bị Canada đánh thuế nếu bạn có bằng chứng giá trị tại thời điểm thành cư dân. Định giá doanh nghiệp trước khi sang giúp ích ở đây.
Vợ hoặc chồng ở lại Việt Nam điều hành công ty có được không?
Về pháp lý được, nhưng diện doanh nhân thường đòi gia đình sống tại tỉnh, và việc vợ hoặc chồng ở lại lâu dài có thể bị hỏi về ý định cư trú. Nó cũng ảnh hưởng tới việc ai là cư dân thuế ở đâu. Cân nhắc kỹ trước khi chọn cách này.