Khi nghe tới định cư Úc diện tay nghề, nhiều người nghĩ ngay tới kỹ sư, kế toán, công nghệ thông tin. Thực tế, Úc thiếu lâu dài nhiều nghề thợ: thợ điện, thợ ống nước, thợ mộc, thợ hàn, thợ cơ khí ô tô, thợ lắp đặt điều hoà. Các nghề này thường có mặt trong danh sách nghề dùng cho visa tay nghề và visa chủ lao động bảo lãnh, và nhiều bang, nhiều vùng đặt nghề thợ vào nhóm ưu tiên.
Nhưng con đường cho thợ Việt có ba chỗ khó riêng. Thứ nhất, thẩm định tay nghề của TRA (Trades Recognition Australia) không chỉ xem giấy tờ mà còn phỏng vấn kỹ thuật và thường có bài thực hành. Thứ hai, nhiều nghề như điện, ống nước đòi giấy phép hành nghề của bang, tách khỏi thẩm định. Thứ ba, thợ ở Việt Nam thường làm không hợp đồng, không bảo hiểm xã hội, nên chứng minh kinh nghiệm khó hơn nhân viên văn phòng. Bài này đi qua cả ba, kèm một ví dụ giả định.
TRA thẩm định thợ như thế nào
TRA là cơ quan thẩm định cho phần lớn nghề thợ trong hệ di trú Úc. Khác với các nghề chuyên môn, nơi cơ quan thẩm định chủ yếu đọc bằng cấp và hồ sơ, TRA muốn thấy bạn làm được việc theo chuẩn Úc. Vì vậy thẩm định thợ thường có ba lớp: xem xét hồ sơ giấy tờ và bằng chứng công việc, phỏng vấn kỹ thuật với người đánh giá có chuyên môn trong nghề, và bài kiểm tra thực hành tại một cơ sở được chấp thuận.
TRA không tự làm tất cả các bước mà ủy quyền cho các tổ chức đào tạo đăng ký (RTO) được duyệt. Bạn nộp qua một RTO, người đánh giá của RTO làm việc với bạn, và RTO trả kết quả. Tuỳ quốc tịch, loại visa và nghề, TRA có các chương trình thẩm định khác nhau. Với thợ đến từ một số nước, trong đó có các nghề cần giấy phép như điện và ống nước, chương trình thường được nhắc tới là Offshore Skills Assessment Program (OSAP), thực hiện được ngoài nước Úc. Chương trình nào áp dụng cho bạn phải kiểm trên trang của TRA theo đúng quốc tịch, nghề và visa, vì danh sách nước và nghề có thay đổi.
Kết quả thẩm định thường có thời hạn hiệu lực nhất định cho mục đích visa. Với nghề cần giấy phép, kết quả đạt có thể đi kèm một bản ghi kỹ năng kỹ thuật (thường gọi là OTSR) — giấy tờ bạn cần khi xin giấy phép tạm thời ở bang sau khi sang Úc. Nói cách khác, thẩm định đạt là mở cửa cho visa, còn OTSR là mở cửa cho bước giấy phép.
Phỏng vấn kỹ thuật và bài thực hành: thợ Việt hay vấp ở đâu
Phỏng vấn kỹ thuật không phải bài thi tiếng Anh, nhưng diễn ra bằng tiếng Anh hoặc qua phiên dịch tuỳ chương trình và tuỳ trường hợp. Người đánh giá hỏi về công việc bạn đã làm, cách bạn xử lý một tình huống cụ thể, quy trình an toàn, dụng cụ, vật liệu. Câu hỏi thường đi sâu: không chỉ "anh có lắp tủ điện không" mà "tủ điện đó cấp cho tải gì, anh chọn thiết bị bảo vệ thế nào, đo kiểm gì trước khi đóng điện".
Chỗ thợ Việt hay vấp là chuẩn an toàn và quy chuẩn kỹ thuật. Ở nhiều công trình trong nước, việc khoá cắt điện, thử cách điện, nối đất, dùng thiết bị bảo hộ làm theo thói quen chứ không theo quy trình. Ở Úc, đó là phần cốt lõi của nghề, và người đánh giá sẽ hỏi kỹ. Thợ điện cần làm quen với khái niệm, thuật ngữ trong tiêu chuẩn lắp đặt điện của Úc và New Zealand; thợ ống nước cần làm quen với quy chuẩn cấp thoát nước, gas của Úc.
Bài thực hành thường mô phỏng công việc thật trong thời gian giới hạn. Người có tay nghề vững nhưng chưa từng làm theo chuẩn Úc có thể trượt chỉ vì làm theo thói quen cũ: đi dây không đúng màu, thiếu bước kiểm tra, dọn dẹp và an toàn khu vực làm việc không đạt. Nhiều người chọn học một khoá ngắn về quy chuẩn Úc, hoặc thực hành theo bài mẫu của RTO, trước khi đăng ký thi. Chuẩn bị kỹ phần này rẻ hơn nhiều so với trượt rồi thi lại.
Thẩm định, giấy phép và đăng ký: ba thứ khác nhau
Nhiều thợ nghĩ rằng thẩm định đạt là được hành nghề ở Úc. Bảng dưới tách ba khái niệm hay bị lẫn. Quy định cụ thể khác nhau giữa các bang và vùng lãnh thổ.
| Thứ | Do ai cấp | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Kết quả thẩm định tay nghề | TRA thông qua RTO được duyệt | Đáp ứng điều kiện tay nghề của visa |
| Giấy phép hành nghề tạm thời hoặc có điều kiện | Cơ quan cấp phép nghề của từng bang | Được làm một số việc dưới giám sát trong khi hoàn tất yêu cầu còn thiếu |
| Giấy phép đầy đủ | Cơ quan cấp phép của bang | Được tự làm, tự ký nghiệm thu các việc thuộc phạm vi giấy phép |
| Đào tạo bổ sung (gap training) | RTO, theo yêu cầu của cơ quan cấp phép | Bù phần kiến thức quy chuẩn Úc còn thiếu trước khi có giấy phép đầy đủ |
Thợ điện là ví dụ rõ nhất: bạn có thể có visa nhờ thẩm định đạt, sang Úc với OTSR, xin giấy phép tạm thời ở bang, làm việc dưới giám sát của thợ có giấy phép đầy đủ, học bổ sung, thi các phần yêu cầu, rồi mới có giấy phép đầy đủ. Khoảng thời gian chuyển tiếp này thu nhập thường thấp hơn thợ đã có giấy phép, và gia đình nên tính vào ngân sách.
Nghề không cần giấy phép như thợ mộc, thợ hàn, thợ cơ khí thường vào làm nhanh hơn sau khi có visa, nhưng một số việc trong ngành xây dựng vẫn đòi chứng chỉ an toàn công trường hoặc giấy phép riêng của bang.
Chứng minh kinh nghiệm khi làm thợ ở Việt Nam
Đây là chỗ hồ sơ thợ Việt yếu nhất. Phần lớn thợ học nghề theo kiểu kèm cặp, làm cho chủ thầu nhỏ, nhận công nhật hoặc khoán, không có hợp đồng, không đóng bảo hiểm xã hội. TRA thì cần bằng chứng bạn đã làm đúng nghề trong khoảng thời gian yêu cầu, ở mức độ của thợ lành nghề.
Những gì có thể dùng: thư xác nhận của chủ thầu hay doanh nghiệp ghi rõ thời gian, công việc, số giờ mỗi tuần, kèm thông tin liên hệ để xác minh; bảng lương hoặc sao kê chuyển khoản tiền công; hợp đồng thi công có tên bạn; ảnh, video công việc tại công trình có mốc thời gian; chứng chỉ nghề, bằng trung cấp, cao đẳng nghề. Nếu bạn từng tự làm chủ, giấy đăng ký hộ kinh doanh, hoá đơn, hợp đồng với khách và chứng từ thuế là bằng chứng quan trọng.
Hai nguyên tắc: thật và khớp. Ảnh công trình phải là việc của bạn — người đánh giá sẽ hỏi chi tiết từng ảnh, và câu trả lời ấp úng làm mất độ tin cậy của cả hồ sơ. Thời gian khai trong thư xác nhận phải khớp với lý lịch, với khai báo trong các hồ sơ visa khác, và với những gì bạn nói khi phỏng vấn. Mua chứng chỉ nghề hay xin thư xác nhận khống từ nơi chưa từng làm là gian dối, có thể dẫn tới từ chối và bị cấm nộp nhiều năm theo quy định về thông tin sai của Úc.
Visa nào hợp với thợ: điểm số thường là chỗ thiếu
Thợ có thể đi visa tay nghề tính điểm 189, 190, 491 nếu nghề có trong danh sách. Nhưng nhìn bảng điểm, thợ thường thiệt ở hai mục: bằng cấp (bằng nghề được cơ quan thẩm định công nhận thường được ít điểm hơn bằng đại học) và tiếng Anh (nhiều thợ chỉ đạt mức tối thiểu). Vì vậy với thợ, đường có bang đề cử hoặc vùng 491 thường thực tế hơn 189, và bang nào đang ưu tiên nghề thợ nào thì phải xem từng năm.
Đường thứ hai, nhiều khi khả thi hơn, là chủ lao động bảo lãnh: visa 482 hay 494 cho vùng, hoặc qua thoả thuận lao động vùng DAMA ở những nơi có thoả thuận. Các doanh nghiệp xây dựng, cơ khí, nông nghiệp ở vùng thường cần thợ hơn các văn phòng ở thành phố lớn. Đường này đòi bạn tìm được chủ lao động thật, có nhu cầu thật — và cẩn thận với lời chào "mua việc", vì trả tiền để được bảo lãnh là hành vi bị luật Úc cấm, cả người trả lẫn người nhận đều có rủi ro.
Một số người chọn đường du học nghề ở Úc, học chứng chỉ nghề rồi tìm việc. Đường này cần tính kỹ: bằng nghề học ở Úc giúp phần quy chuẩn, nhưng visa sau tốt nghiệp, điều kiện kinh nghiệm để thẩm định và cơ hội được bảo lãnh vẫn là các cửa riêng. Bài về du học nghề định cư trên site so sánh đường này giữa các nước.
Ví dụ giả định: thợ điện 30 tuổi ở Bình Dương
Anh Phong, ví dụ giả định, 30 tuổi, tốt nghiệp trung cấp điện công nghiệp, có chín năm làm thợ điện: bốn năm ở một công ty lắp đặt điện nhà xưởng có hợp đồng và bảo hiểm xã hội, năm năm tự nhận công trình dân dụng và nhà xưởng nhỏ. Tiếng Anh cơ bản, chưa thi.
Bước đầu tiên của anh là kiểm chương trình thẩm định áp dụng cho thợ điện mang quốc tịch Việt Nam trên trang TRA và chọn một RTO được duyệt. Bốn năm ở công ty có bằng chứng rõ. Năm năm tự làm cần gom hợp đồng với chủ nhà, chủ xưởng, chứng từ thanh toán, giấy đăng ký hộ kinh doanh nếu có, và ảnh công trình theo thời gian. Song song, anh học thuật ngữ và quy chuẩn lắp đặt điện của Úc, vì phỏng vấn kỹ thuật sẽ hỏi theo chuẩn đó chứ không theo thói quen ở công trình trong nước.
Về điểm, với tuổi 30, bằng trung cấp được công nhận và tiếng Anh ở mức tối thiểu, anh khó cạnh tranh ở 189. Kịch bản thực tế hơn là nâng tiếng Anh lên mức cao hơn để cộng điểm, rồi nhắm bang hoặc vùng đang ưu tiên thợ điện; hoặc tìm chủ lao động ở vùng cần thợ điện bảo lãnh visa 494. Trong mọi kịch bản, anh nên tính trước giai đoạn làm việc với giấy phép tạm thời dưới giám sát khi mới sang, kéo dài tuỳ yêu cầu đào tạo bổ sung của bang.
Câu hỏi thường gặp
Thợ không có bằng nghề, chỉ học việc thực tế thì thẩm định được không?
Tuỳ chương trình thẩm định và nghề. Một số chương trình của TRA chấp nhận kinh nghiệm thực tế dài kèm bằng chứng tốt thay cho bằng cấp chính quy, nhưng người không có bằng thường phải chứng minh nhiều năm hơn. Đọc điều kiện chương trình áp dụng cho bạn trên trang TRA trước khi nộp.
Phỏng vấn kỹ thuật của TRA có dùng phiên dịch tiếng Việt được không?
Điều này tuỳ chương trình, nghề và quy định của RTO tại thời điểm bạn nộp. Ngay cả khi được dùng phiên dịch, bạn vẫn nên học thuật ngữ nghề bằng tiếng Anh, vì sau khi sang Úc mọi việc trên công trường, tài liệu an toàn và kỳ thi giấy phép đều bằng tiếng Anh.
Thẩm định đạt rồi có được làm thợ điện ngay ở Úc không?
Thường không. Thợ điện cần giấy phép của bang nơi làm việc; người mới sang thường được cấp giấy phép tạm thời, làm dưới giám sát và học bổ sung trước khi có giấy phép đầy đủ. Mỗi bang có quy trình và thời hạn riêng, cần kiểm với cơ quan cấp phép của bang.
Có nên trả tiền cho người hứa tìm chủ bảo lãnh visa 482 không?
Không nên. Luật Úc cấm đòi hoặc nhận tiền để đổi lấy việc bảo lãnh visa, và cả người trả lẫn người nhận có thể bị xử lý, visa có thể bị huỷ. Bạn có thể trả phí dịch vụ hợp pháp cho đại lý di trú có đăng ký, nhưng không trả tiền để mua vị trí bảo lãnh.
Thợ trên 45 tuổi còn đường sang Úc làm việc không?
Visa tay nghề tính điểm và visa 494 có mốc dưới 45 tuổi. Visa 482 không đặt mốc tuổi như vậy, nên thợ lớn tuổi vẫn có thể được chủ lao động bảo lãnh tạm trú, nhưng lên thường trú qua 186 sẽ gặp mốc tuổi trừ khi thuộc diện miễn trừ hoặc thoả thuận lao động có nới.