Diện tự doanh liên bang (Self-employed Persons Program) là con đường thường trú của Canada dành cho người có kinh nghiệm tự làm chủ hoặc tham gia ở trình độ cao trong hoạt động văn hoá hoặc thể thao, có ý định và khả năng tự tạo việc làm cho mình ở Canada, đóng góp đáng kể vào đời sống văn hoá hoặc thể thao của Canada. Nó không phải diện cho chủ doanh nghiệp thương mại thông thường như nhiều người hiểu nhầm qua chữ "tự doanh".
Từ năm 2024, IRCC đã tạm dừng nhận hồ sơ mới của diện này để xử lý hồ sơ tồn đọng, với thời gian chờ đã rất dài. Hồ sơ nộp trước khi tạm dừng vẫn được xét. Trước khi tính tới diện này, kiểm trên canada.ca xem IRCC đã mở lại, thay đổi điều kiện hay đóng hẳn. Bài này giải thích diện dành cho ai, vì sao nó từng phù hợp với một số nghệ sĩ và huấn luyện viên Việt, và có những đường nào thay thế trong lúc tạm dừng.
Diện tự doanh dành cho ai, theo đúng nghĩa
Chữ "tự doanh" trong tiếng Việt dễ làm người đọc nghĩ đến chủ cửa hàng, chủ xưởng nhỏ. Ở diện liên bang này, phạm vi hẹp hơn nhiều: người làm trong hoạt động văn hoá như âm nhạc, mỹ thuật, nhiếp ảnh, thiết kế, viết, biểu diễn, dàn dựng, làm nghề thủ công mỹ nghệ có tính nghệ thuật, hoặc trong thể thao như vận động viên, huấn luyện viên, trọng tài, người tổ chức thi đấu. Người nộp phải chứng minh được kinh nghiệm phù hợp trong một khoảng thời gian gần đây theo quy định.
Kinh nghiệm phù hợp có hai dạng: tự làm chủ trong lĩnh vực đó, như một hoạ sĩ tự bán tranh, một nhạc công tự nhận show, một huấn luyện viên mở lớp riêng; hoặc tham gia ở trình độ đẳng cấp thế giới, như thi đấu quốc tế, biểu diễn ở sân khấu quốc tế. Cùng với kinh nghiệm, bạn phải cho thấy ý định và khả năng tự tạo việc làm cho mình ở Canada, và đóng góp vào đời sống văn hoá hoặc thể thao ở đó.
Người có kinh nghiệm kinh doanh thương mại thuần tuý không thuộc diện này; đường của họ là các luồng doanh nhân tỉnh bang hoặc các chương trình khởi nghiệp.
Hồ sơ diện tự doanh được đánh giá trên những gì
Diện tự doanh dùng một bảng chấm điểm riêng cùng với điều kiện chung. Các yếu tố thường gồm:
- Kinh nghiệm trong lĩnh vực văn hoá hoặc thể thao, theo số năm trong khoảng thời gian gần đây.
- Học vấn, tính theo bằng cấp.
- Tuổi, với mức điểm cao nhất ở nhóm tuổi lao động chính.
- Ngôn ngữ tiếng Anh, tiếng Pháp.
- Khả năng thích nghi, như từng học hoặc làm việc ở Canada, có người thân ở Canada, trình độ ngôn ngữ của vợ hoặc chồng.
- Tài chính: đủ tiền để tự lập nghiệp và nuôi gia đình trong thời gian đầu, cùng với bằng chứng nguồn gốc.
- Kế hoạch tự tạo việc làm ở Canada: làm gì, cho ai, có nguồn thu nào.
Đạt điểm tối thiểu chưa đủ. Cán bộ xét hồ sơ có quyền đánh giá bạn có thật sự tự nuôi được mình bằng hoạt động văn hoá hoặc thể thao ở Canada không. Một danh sách giải thưởng dài không thay được kế hoạch thu nhập cụ thể.
Vì sao IRCC tạm dừng và điều đó có nghĩa gì với bạn
IRCC tạm dừng nhận hồ sơ mới diện tự doanh từ năm 2024 với lý do chính là lượng hồ sơ tồn đọng lớn và thời gian xử lý kéo dài nhiều năm. Khi đó IRCC nói mức tạm dừng dự kiến kéo dài tới hết năm 2026. Tạm dừng nghĩa là bạn không thể nộp hồ sơ mới; hồ sơ đã nộp trước vẫn trong hàng chờ xét.
Hệ quả thực tế là ba nhóm người cần tính khác nhau. Nhóm đã nộp từ trước: tiếp tục theo dõi hồ sơ, cập nhật thay đổi về gia đình, địa chỉ, và chuẩn bị bằng chứng hoạt động mới nhất vì cán bộ có thể hỏi tình hình hiện tại. Nhóm đang chuẩn bị: không nên dừng mọi kế hoạch chờ diện mở lại, vì không ai biết điều kiện sau khi mở có giữ nguyên hay không. Nhóm mới tìm hiểu: dùng thời gian này để so với các đường thay thế bên dưới.
Với người làm nghề có lịch biểu diễn, thi đấu hay hợp đồng huấn luyện ở Canada, thời gian tạm dừng không phải thời gian chết. Mỗi hợp đồng hợp pháp ở Canada là thêm bằng chứng về khả năng tự lập và quan hệ nghề nghiệp tại chỗ, có ích cho diện tự doanh nếu mở lại và cho các đường khác nếu không.
Hãy cảnh giác với lời chào "nộp hồ sơ giữ chỗ" hoặc "có đường riêng vào diện tự doanh đang tạm dừng". Khi IRCC tạm dừng nhận hồ sơ, không có kênh nào mở riêng cho một người. Thông tin chính thức về tình trạng của diện luôn được đăng trên canada.ca.
Đường thay thế cho người làm văn hoá, thể thao
So sánh ở mức nguyên lý để bạn biết nên đọc tiếp đường nào. Điều kiện chi tiết và trạng thái của từng chương trình phải kiểm trên trang chính thức.
| Đường | Ai hợp | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Express Entry diện tay nghề | Người có việc làm chuyên môn có lương, ngôn ngữ tốt, bằng cấp | Kinh nghiệm tự làm chủ thường không được tính như việc làm có lương ở một số luồng |
| Đề cử tỉnh bang | Người có lời mời làm việc hoặc nghề tỉnh cần | Một số tỉnh có luồng cho nghề sáng tạo hoặc doanh nhân |
| Diện tự doanh của Quebec | Người tự làm chủ muốn sống ở Quebec | Chương trình riêng của Quebec, cần tiếng Pháp và có trạng thái nhận hồ sơ riêng |
| Giấy phép lao động cho nghệ sĩ, vận động viên | Người có hợp đồng biểu diễn, thi đấu, huấn luyện cụ thể | Là đường tạm trú, có thể tạo kinh nghiệm Canada cho các diện khác |
| Du học ngành nghệ thuật, thể thao | Người trẻ muốn xây nghề ở Canada | Giấy phép sau tốt nghiệp có điều kiện riêng, không chắc dẫn tới thường trú |
Với nhiều nghệ sĩ và huấn luyện viên Việt, đường thực tế là tạo chỗ đứng ở Canada qua hợp đồng có thời hạn, xây kinh nghiệm và quan hệ, rồi chuyển sang một diện thường trú phù hợp. Đi đường này cần kiên nhẫn và kế hoạch tài chính dài hơi.
Kế hoạch tự tạo việc làm: phần mà nghệ sĩ hay viết yếu
Người làm nghệ thuật và thể thao thường giỏi trình bày thành tích nhưng yếu ở phần chứng minh sẽ sống được bằng nghề ở Canada. Cán bộ xét hồ sơ không cần biết bạn đã đoạt bao nhiêu giải, mà cần biết sau khi sang bạn sẽ có thu nhập từ đâu: dạy học ở trường tư hay mở lớp riêng, biểu diễn ở đâu, bán tác phẩm qua kênh nào, ký hợp đồng với câu lạc bộ nào, và thu nhập đó có đủ nuôi gia đình không.
Ví dụ giả định: một nghệ nhân đàn tranh ở Huế có hai mươi năm biểu diễn và dạy học. Hồ sơ mạnh không chỉ liệt kê buổi diễn, mà cho thấy đã liên hệ với tổ chức cộng đồng và trường nhạc ở thành phố định sống, có kế hoạch mở lớp cho trẻ em gốc Việt và người Canada quan tâm, đã từng biểu diễn theo lời mời ở Canada, và có khoản tiền đủ sống trong thời gian xây lớp. Hồ sơ yếu chỉ có tập ảnh biểu diễn và bằng khen.
Nguồn tiền dùng để chứng minh khả năng tự lập cũng phải rõ ràng. Thu nhập nghệ thuật ở Việt Nam thường bằng tiền mặt, ít hoá đơn, khó chứng minh. Bắt đầu lưu hợp đồng biểu diễn, chứng từ chuyển khoản, tờ khai thuế thu nhập cá nhân từ sớm sẽ giúp ích cho bất kỳ đường nào bạn chọn sau này.
Những hiểu lầm thường gặp về diện tự doanh
"Chủ cửa hàng là tự doanh nên nộp được". Không. Diện liên bang chỉ dành cho văn hoá và thể thao. Chủ doanh nghiệp thương mại xem các diện doanh nhân tỉnh bang.
"Diện tự doanh không cần ngoại ngữ". Ngôn ngữ là một mục trong bảng điểm và quan trọng cho khả năng tự lập nghiệp. Thiếu ngoại ngữ làm cả điểm lẫn kế hoạch yếu đi.
"Tạm dừng thì vài tháng sẽ mở lại". Không có cam kết nào về thời điểm hay điều kiện mở lại. Lên kế hoạch dựa trên những đường đang mở.
"Có giải thưởng quốc tế là chắc đậu". Giải thưởng giúp chứng minh trình độ nhưng không thay được kế hoạch thu nhập và tài chính ở Canada.
"Giáo viên mỹ thuật, âm nhạc ở trường công là kinh nghiệm tự doanh". Làm công ăn lương ở trường không phải tự làm chủ. Nó chỉ được tính nếu chứng minh được tham gia ở trình độ cao theo cách chương trình định nghĩa, nên cần xem kỹ hồ sơ của mình thuộc dạng nào.
"Diện tự doanh không cần chứng minh tài chính". Bạn phải có đủ tiền để tự lập nghiệp và nuôi gia đình thời gian đầu, cùng với chứng minh nguồn gốc. Ngoài ra còn yêu cầu chung về khả năng tự nuôi bản thân khi nhập cư.
Hồ sơ đang chờ: giữ cho hồ sơ không hỏng trong lúc đợi
Với những người đã nộp trước thời điểm tạm dừng, thời gian chờ dài tạo ra những rủi ro riêng. Hộ chiếu có thể hết hạn, con có thể quá tuổi phụ thuộc theo cách tính của IRCC, gia đình có thể có thêm thành viên, giấy khám sức khoẻ và lý lịch tư pháp đã nộp có thể hết hiệu lực. Mỗi thay đổi về gia đình như kết hôn, ly hôn, sinh con cần được báo cho IRCC; không báo có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng về sau, kể cả với người không được khai.
Một điểm thường bị quên là hoạt động nghề nghiệp của bạn trong lúc chờ. Cán bộ xét hồ sơ có thể hỏi bạn đang làm gì ở thời điểm xét, không chỉ thời điểm nộp. Nếu bạn đã chuyển sang nghề khác, ngừng biểu diễn hoặc ngừng huấn luyện, khả năng tự tạo việc làm ở Canada trong lĩnh vực đã khai trở nên khó thuyết phục. Duy trì hoạt động và lưu bằng chứng mới là cách giữ hồ sơ sống.
Tài chính cũng vậy. Khoản tiền chứng minh lúc nộp có thể đã được dùng vào việc khác. Khi được yêu cầu cập nhật, bạn cần cho thấy vẫn đủ khả năng tự lập. Theo dõi hồ sơ qua tài khoản trực tuyến của IRCC, trả lời yêu cầu bổ sung trong thời hạn, và giữ địa chỉ liên lạc luôn đúng.
Câu hỏi thường gặp
Diện tự doanh Canada hiện có nhận hồ sơ mới không?
IRCC đã tạm dừng nhận hồ sơ mới từ năm 2024 để giải quyết hồ sơ tồn đọng. Trạng thái có thể thay đổi; kiểm trang chương trình trên canada.ca trước khi chuẩn bị hồ sơ.
Đầu bếp, thợ làm bánh có thuộc diện tự doanh văn hoá không?
Thường không, vì ẩm thực thương mại không được xếp vào hoạt động văn hoá theo nghĩa của chương trình. Người làm nghề ẩm thực nên xem các diện tay nghề, đề cử tỉnh bang hoặc doanh nhân tỉnh bang.
Diện tự doanh có cần lời mời làm việc ở Canada không?
Không, vì bản chất là tự tạo việc làm cho mình. Nhưng bạn cần chứng minh kế hoạch tự lập nghiệp có cơ sở, và có đủ tiền để sống trong thời gian đầu.
Vợ chồng và con có được đi cùng trong diện tự doanh không?
Có, vợ hoặc chồng và con phụ thuộc được ghi trong cùng hồ sơ thường trú. Mỗi người phải qua kiểm tra lý lịch, sức khoẻ và an ninh. Định nghĩa con phụ thuộc theo quy định hiện hành của IRCC.
Diện tự doanh Quebec khác diện liên bang thế nào?
Quebec tự chọn người nhập cư kinh tế của mình, nên có chương trình người lao động tự doanh riêng với điều kiện, vốn và yêu cầu ngôn ngữ riêng, và người nộp phải có ý định sống ở Quebec. Trạng thái nhận hồ sơ do Quebec công bố.
Đã nộp diện tự doanh nhiều năm chưa có kết quả thì làm gì?
Kiểm thời gian xử lý trên canada.ca, cập nhật mọi thay đổi về gia đình và địa chỉ, giữ hộ chiếu còn hạn, và chuẩn bị bằng chứng hoạt động mới nhất. Song song, đánh giá xem có diện nào khác phù hợp hơn để không đặt hết hy vọng vào một hồ sơ.