Điểm tín dụng khi mới định cư bắt đầu gần như từ con số không: lịch sử vay và thẻ tín dụng của bạn ở Việt Nam không được các công ty thông tin tín dụng ở Mỹ, Canada hay Úc ghi nhận. Cách xây nhanh và an toàn nhất là mở một thẻ tín dụng nhỏ (thường là thẻ có bảo đảm bằng tiền ký quỹ), dùng ít, trả đúng hạn đủ số mỗi tháng, và kiên nhẫn sáu đến mười hai tháng.
Điểm tín dụng quyết định nhiều thứ hơn người mới sang nghĩ: thuê nhà, mua xe trả góp, lãi suất vay mua nhà, đôi khi cả tiền đặt cọc khi lắp điện, điện thoại. Bài này giải thích hệ thống tín dụng ở ba nước định cư phổ biến, các công cụ để bắt đầu, những yếu tố làm điểm lên xuống, và các lỗi khiến người mới đến tự kéo điểm xuống.
Vì sao lịch sử ở Việt Nam không theo bạn sang
Điểm tín dụng được tính từ dữ liệu mà các công ty thông tin tín dụng trong nước thu thập: ngân hàng, công ty thẻ, bên cho vay báo cáo việc bạn mở tài khoản tín dụng nào, hạn mức bao nhiêu, trả có đúng hạn không. Ở Mỹ, ba công ty chính là Equifax, Experian và TransUnion; ở Canada là Equifax và TransUnion; ở Úc có Equifax, Experian và illion. Dữ liệu của Trung tâm Thông tin tín dụng (CIC) ở Việt Nam không nằm trong các hệ thống này.
Vì vậy, một người có hai mươi năm vay và trả nợ tốt ở Việt Nam, khi sang Mỹ vẫn là "hồ sơ mỏng" — không đủ dữ liệu để có điểm. Đây không phải điểm xấu; đó là không có điểm. Nhưng với bên cho vay, không có điểm cũng gần như rủi ro không đo được, nên họ hoặc từ chối, hoặc đòi đặt cọc, hoặc cho lãi suất cao.
Một số ngân hàng và dịch vụ có cách bù: chấp nhận thư tham chiếu từ ngân hàng ở Việt Nam, hoặc chương trình cho người mới đến với hạn mức nhỏ ban đầu. Nhưng cách chắc chắn nhất vẫn là bắt đầu tạo dữ liệu trong hệ thống của nước mới càng sớm càng tốt, ngay trong tháng đầu.
Hệ thống tín dụng ở ba nước: so sánh nhanh
Bảng dưới tóm tắt khác biệt chính. Thang điểm và cách tính là của từng công ty; con số trong bảng là thang phổ biến, không phải ngưỡng "điểm tốt".
| Mỹ | Canada | Úc | |
|---|---|---|---|
| Công ty thông tin tín dụng chính | Equifax, Experian, TransUnion | Equifax, TransUnion | Equifax, Experian, illion |
| Thang điểm phổ biến | FICO 300–850; VantageScore cũng dùng 300–850 | 300–900 | Khác nhau theo công ty (ví dụ 0–1000 hoặc 0–1200) |
| Giấy tờ gắn hồ sơ | Số an sinh xã hội (SSN) | Thường dùng tên, ngày sinh, địa chỉ; SIN không bắt buộc cho kiểm tra tín dụng | Tên, ngày sinh, địa chỉ, bằng lái |
| Xem báo cáo miễn phí | Có quyền xem báo cáo miễn phí định kỳ qua annualcreditreport.com | Có, yêu cầu trực tiếp từ hai công ty | Có, yêu cầu trực tiếp từ các công ty |
| Ghi nhận thông tin trả nợ | Đầy đủ, cả đúng hạn và trễ hạn | Đầy đủ | Ghi nhận toàn diện hơn từ khi áp dụng báo cáo tín dụng toàn diện |
Điểm khác quan trọng nhất cho người mới sang Mỹ là số an sinh xã hội: không có SSN, rất khó bắt đầu hồ sơ tín dụng chuẩn. Người định cư diện visa thường nhận SSN trong vài tuần đầu nếu đã chọn trong hồ sơ DS-260; hãy kiểm hộp thư và giữ thẻ cẩn thận.
Các bước xây tín dụng trong năm đầu
Thứ tự dưới đây áp dụng được cho cả ba nước, với khác biệt nhỏ về sản phẩm:
- Mở tài khoản ngân hàng ngay khi đến. Tài khoản thanh toán tự nó không tạo điểm, nhưng là nền để ngân hàng biết bạn, và nhiều ngân hàng ưu tiên cấp thẻ cho khách đã có tài khoản.
- Mở một thẻ tín dụng nhỏ. Nếu không được duyệt thẻ thường, xin thẻ bảo đảm: bạn ký quỹ một khoản, hạn mức bằng khoản ký quỹ. Thẻ này được báo cáo như thẻ tín dụng thường.
- Dùng ít, trả đủ. Mỗi tháng dùng một khoản nhỏ (ví dụ tiền điện thoại), và trả đủ số dư trước hạn. Cài thanh toán tự động để không quên.
- Giữ tỷ lệ sử dụng thấp. Số dư so với hạn mức càng thấp càng tốt; dùng gần hết hạn mức mỗi tháng làm điểm giảm dù bạn trả đủ.
- Kiên nhẫn. Thường cần ít nhất vài tháng dữ liệu để có điểm, và sáu đến mười hai tháng để điểm đủ dùng cho thuê nhà, vay mua xe.
- Thêm một loại tín dụng sau khi ổn định. Sau khoảng một năm, có thể xin thẻ thường, hoặc chuyển thẻ bảo đảm sang thẻ thường. Vay mua xe trả góp đúng hạn cũng làm phong phú hồ sơ.
- Kiểm báo cáo tín dụng định kỳ. Đọc báo cáo để phát hiện sai sót, tài khoản lạ — dấu hiệu bị đánh cắp danh tính.
Một số gia đình dùng cách để người thân có lịch sử tốt thêm mình làm người dùng phụ trên thẻ của họ. Ở Mỹ, cách này có thể giúp hồ sơ có dữ liệu sớm hơn, nhưng mức ghi nhận tuỳ từng mô hình chấm điểm, và nếu người chủ thẻ trả trễ thì bạn bị ảnh hưởng theo.
Những yếu tố làm điểm lên và xuống
Lịch sử thanh toán. Theo cách FICO công bố, đây là nhóm yếu tố nặng nhất (khoảng 35% điểm). Một lần trễ hạn được báo cáo có thể làm điểm giảm mạnh và ở lại trên báo cáo nhiều năm (ở Mỹ, thông tin trễ hạn thường ở lại khoảng bảy năm).
Mức nợ đang dùng. Nhóm yếu tố nặng thứ hai, chủ yếu là tỷ lệ số dư trên hạn mức. Người trả đủ nhưng dùng sát hạn mức vẫn bị ảnh hưởng, vì số dư được báo cáo thường là số dư ngày chốt sao kê.
Độ dài lịch sử. Tuổi trung bình của các tài khoản tín dụng. Người mới đến yếu ở mục này một cách tự nhiên; vì vậy không nên đóng thẻ đầu tiên khi đã có thẻ tốt hơn, trừ khi thẻ đó có phí năm cao.
Tín dụng mới. Mỗi lần xin tín dụng thường tạo một lượt kiểm tra chính thức trên báo cáo. Xin nhiều thẻ trong thời gian ngắn làm điểm giảm và khiến bên cho vay nghi ngại.
Đa dạng loại tín dụng. Có cả thẻ và khoản vay trả góp giúp hồ sơ đầy đủ hơn, nhưng đây là yếu tố nhẹ; không nên vay chỉ để "đủ loại".
Lỗi người mới đến hay mắc
Những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên trong câu chuyện của người Việt mới sang, và đều có thể tránh:
- Coi thẻ tín dụng như thẻ ghi nợ, chỉ trả mức tối thiểu. Trả tối thiểu không làm điểm xấu ngay, nhưng phần còn lại chịu lãi suất thẻ rất cao. Thói quen đúng là trả đủ số dư mỗi tháng.
- Xin nhiều thẻ một lúc vì sợ bị từ chối. Mỗi lần bị từ chối vẫn để lại dấu kiểm tra; xin một thẻ, chờ kết quả rồi mới tính tiếp.
- Đi Việt Nam vài tháng mà quên hoá đơn. Hoá đơn điện thoại, thẻ tín dụng vẫn chạy trong lúc bạn về quê; một lần trễ hạn vì quên có thể tốn nhiều tháng để phục hồi. Thanh toán tự động là cách đơn giản nhất.
- Cho người khác mượn tên mở tín dụng. Đứng tên hộ khoản vay xe, hợp đồng điện thoại cho người quen là gánh nợ của họ vào hồ sơ của mình.
- Bỏ qua thư từ của bên thu nợ. Một hoá đơn y tế nhỏ chưa trả có thể bị chuyển cho bên thu nợ và hiện lên báo cáo tín dụng. Mở mọi thư, giải quyết hoặc khiếu nại sớm.
- Tin các dịch vụ hứa "sửa điểm nhanh". Không ai xoá được thông tin đúng trên báo cáo; dịch vụ hứa làm việc đó thường là lừa đảo. Bạn tự khiếu nại thông tin sai với công ty thông tin tín dụng mà không mất phí.
Nguyên tắc tổng quát: tín dụng ở nước mới là thứ tích luỹ chậm và mất nhanh. Năm đầu cẩn thận một chút sẽ đỡ cho bạn nhiều năm sau, nhất là khi đến lúc vay mua nhà.
Khi không có điểm: cách xoay xở trong những tháng đầu
Trong thời gian chưa có điểm, nhiều việc vẫn làm được nếu bạn chuẩn bị cách thay thế. Thuê nhà: chủ nhà có thể chấp nhận đặt cọc cao hơn, trả trước vài tháng, thư xác nhận việc làm, sao kê ngân hàng cho thấy đủ tiền, hoặc người bảo lãnh tại chỗ. Một số chủ nhà quen làm việc với người mới đến và có thủ tục riêng.
Điện thoại, điện nước: nhà cung cấp có thể yêu cầu đặt cọc hoặc gói trả trước; sau một thời gian trả đúng hạn, nhiều nơi hoàn lại tiền đặt cọc. Mua xe: trả thẳng một chiếc xe cũ giá vừa phải trong năm đầu thường hợp lý hơn vay trả góp với lãi suất cao dành cho hồ sơ chưa có điểm.
Hãy coi năm đầu là năm "chứng minh": bạn chịu một số chi phí cao hơn người đã có điểm — tiền đặt cọc nhiều hơn, lãi suất kém hơn — nhưng mỗi tháng trả đúng hạn là một viên gạch. Sau một năm, phần lớn những rào cản này giảm đáng kể.
Bảo vệ hồ sơ tín dụng khỏi bị đánh cắp danh tính
Người mới sang là đối tượng ưa thích của kẻ gian: chưa quen hệ thống, hay nhận cuộc gọi tự xưng là cơ quan di trú, cơ quan thuế, ngân hàng. Kịch bản điển hình là cuộc gọi báo "số an sinh xã hội của bạn bị khoá", "hồ sơ di trú có vấn đề", rồi đòi đọc số an sinh xã hội, số thẻ hoặc chuyển tiền để "giải quyết". Cơ quan nhà nước ở Mỹ, Canada, Úc không yêu cầu thanh toán qua thẻ quà tặng, tiền mã hoá hay chuyển khoản gấp qua điện thoại.
Ở Mỹ, bạn có quyền yêu cầu đóng băng hồ sơ tín dụng miễn phí tại từng công ty Equifax, Experian và TransUnion. Khi hồ sơ bị đóng băng, bên cho vay mới không thể kiểm tra hồ sơ để mở tài khoản đứng tên bạn; khi chính bạn cần xin tín dụng, bạn tạm mở băng. Đây là biện pháp rẻ và hiệu quả nhất cho người không có nhu cầu xin tín dụng mới thường xuyên. Ngoài ra còn có cảnh báo gian lận, buộc bên cho vay xác minh thêm danh tính trước khi cấp tín dụng.
Canada và Úc có cơ chế tương tự ở mức khác nhau, như cảnh báo gian lận hoặc yêu cầu tạm ngưng cung cấp hồ sơ khi nghi bị đánh cắp danh tính. Dù ở nước nào, giữ thẻ an sinh xã hội hoặc số định danh ở nhà, không mang theo trong ví, và đọc báo cáo tín dụng ít nhất mỗi năm một lần là hai thói quen nên có ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào chuyển lịch sử tín dụng từ Việt Nam sang Mỹ không?
Các công ty thông tin tín dụng Mỹ không dùng dữ liệu của Trung tâm Thông tin tín dụng Việt Nam. Một số dịch vụ quốc tế chuyển dữ liệu tín dụng từ một số nước, nhưng phạm vi nước và bên cho vay chấp nhận có hạn. Thư tham chiếu từ ngân hàng ở Việt Nam đôi khi giúp với một ngân hàng cụ thể, nhưng không tạo điểm.
Kiểm tra điểm tín dụng của chính mình có làm điểm giảm không?
Không. Tự kiểm tra điểm hoặc báo cáo của chính mình là kiểm tra mềm, không ảnh hưởng điểm. Chỉ những lần bạn nộp đơn xin tín dụng và bên cho vay kiểm tra chính thức mới được tính. Nên tự kiểm định kỳ.
Thẻ tín dụng bảo đảm có làm điểm thấp hơn thẻ thường không?
Thường không. Thẻ bảo đảm được báo cáo như một thẻ tín dụng, và việc trả đúng hạn được ghi nhận như nhau. Điểm khác là hạn mức thấp, nên cần chú ý giữ số dư nhỏ so với hạn mức. Sau một thời gian, nhiều ngân hàng chuyển thẻ sang loại thường và hoàn tiền ký quỹ.
Chưa có số an sinh xã hội thì có làm thẻ tín dụng ở Mỹ được không?
Rất khó với phần lớn ngân hàng. Một số nơi chấp nhận mã số thuế cá nhân (ITIN) hoặc có sản phẩm cho người mới đến, nhưng ít. Với người định cư diện visa, SSN thường đến trong vài tuần; tốt nhất chờ có SSN rồi nộp đơn.
Vợ chồng có điểm tín dụng chung không?
Không. Mỗi người có hồ sơ và điểm riêng. Tài khoản đứng tên chung được ghi trên hồ sơ của cả hai. Nên để cả hai vợ chồng cùng xây tín dụng, mỗi người ít nhất một thẻ, để khi vay mua nhà cả hai đều có hồ sơ.
Về Việt Nam sống vài năm thì điểm tín dụng ở Mỹ có mất không?
Điểm không tự mất, nhưng nếu các tài khoản không còn hoạt động, một số có thể bị bên cấp thẻ đóng, và hồ sơ thiếu hoạt động mới có thể khó tính điểm. Giữ một hai thẻ có dùng nhỏ và thanh toán tự động giúp hồ sơ còn sống trong lúc bạn đi xa.