Chính phủ Canada, qua Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch (IRCC), tài trợ cho hàng trăm tổ chức trên khắp nước cung cấp dịch vụ định cư miễn phí cho người mới đến: đánh giá nhu cầu, lớp tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, tư vấn việc làm, kết nối cộng đồng, hỗ trợ trẻ em trong trường. Thường trú nhân là nhóm được dùng đầy đủ nhất; một số dịch vụ mở cho cả người đã được duyệt PR nhưng chưa sang.
Lớp tiếng Anh chính phủ tài trợ thường gọi là LINC (Language Instruction for Newcomers to Canada); ở Quebec, lớp tiếng Pháp do tỉnh tổ chức qua chương trình francisation. Bạn được đánh giá trình độ theo thang CLB trước khi xếp lớp.
Nhiều người Việt sang Canada nhiều năm mà không biết các dịch vụ này, hoặc trả tiền cho "dịch vụ" ngoài làm những việc tổ chức định cư làm miễn phí. Bài này giải thích ai được dùng, dùng thế nào và dùng sớm nhất có thể từ đâu. Danh sách dịch vụ và điều kiện có thể đổi, bạn kiểm bằng công cụ tìm dịch vụ cho người mới đến trên canada.ca.
Ai được dùng dịch vụ định cư do IRCC tài trợ
Nhóm chính là thường trú nhân và người tị nạn được bảo hộ. Người đã có thư chấp thuận thường trú nhưng chưa nhập cảnh có thể dùng dịch vụ trước khi đến. Một số nhóm cư trú tạm thời, như người đã được chấp thuận về nguyên tắc trong một số chương trình, được dùng một phần dịch vụ theo chính sách từng thời kỳ. Khi đã nhập quốc tịch Canada, bạn không còn thuộc nhóm đủ điều kiện của dịch vụ do IRCC tài trợ.
Người có giấy phép lao động, du học sinh, người thăm thân nói chung không thuộc nhóm đủ điều kiện của các dịch vụ do liên bang tài trợ, nhưng có thể dùng dịch vụ do tỉnh, thành phố, thư viện hoặc tổ chức từ thiện tài trợ. Nhiều tổ chức định cư nhận cả hai loại nguồn tiền, nên họ có thể phục vụ người tạm trú bằng chương trình khác. Cách đúng là cứ đến hỏi; nhân viên sẽ kiểm tra tư cách của bạn và cho biết dịch vụ nào dùng được.
Quebec tự quản lý phần lớn dịch vụ hội nhập cho người nhập cư trong tỉnh theo thoả thuận với liên bang; tên chương trình và cách đăng ký khác các tỉnh còn lại. Người sống ở Quebec tìm dịch vụ qua cổng của bộ phụ trách nhập cư của tỉnh.
Dịch vụ trước khi đến: dùng thời gian chờ ở Việt Nam
Từ lúc nhận thư chấp thuận thường trú đến ngày bay thường có vài tuần đến vài tháng. Đây là lúc tốt nhất để chuẩn bị, vì khi sang rồi bạn bận tìm nhà, tìm việc. IRCC tài trợ một số chương trình trước khi đến, phần lớn trực tuyến:
- Hội thảo và tư vấn trực tuyến về đời sống, việc làm, nhà ở ở Canada, theo tỉnh bạn sẽ đến.
- Tư vấn việc làm trước khi đến: viết resume kiểu Canada, chuẩn bị thẩm định bằng cấp, bắt đầu thủ tục nghề có giấy phép.
- Kết nối với nhà tuyển dụng hoặc người cố vấn cùng nghề ở Canada trong một số chương trình.
- Chương trình dành cho thanh thiếu niên sắp sang để chuẩn bị đi học.
- Đối với người tị nạn được tái định cư, chương trình định hướng riêng.
Tên các chương trình trước khi đến thay đổi theo hợp đồng tài trợ của IRCC từng giai đoạn. Cách tìm chắc chắn nhất là vào canada.ca, tìm mục dịch vụ trước khi đến (pre-arrival services), chọn chương trình phù hợp và đăng ký bằng số hồ sơ hoặc thư chấp thuận của bạn. Dịch vụ này miễn phí; ai thu phí để "đăng ký dịch vụ trước khi đến của chính phủ" là không đúng.
Lớp tiếng Anh LINC: đánh giá, xếp lớp và học thế nào
Đánh giá trước. Bạn đến trung tâm đánh giá ngôn ngữ để làm bài kiểm tra theo thang Canadian Language Benchmarks (CLB) ở bốn kỹ năng. Kết quả dùng để xếp lớp, không phải bằng chứng ngôn ngữ cho hồ sơ quốc tịch hay di trú.
Nhiều hình thức học. LINC có lớp ban ngày, buổi tối, cuối tuần, trực tuyến; một số nơi có lớp kèm giữ trẻ miễn phí cho cha mẹ có con nhỏ — điều rất có ích với các mẹ mới sang.
Lớp theo nghề. Ở mức trình độ cao hơn, có các lớp tiếng Anh cho nơi làm việc hoặc theo ngành (y tế, kỹ thuật, kinh doanh) giúp làm quen từ vựng và văn hoá công sở Canada.
Chứng nhận tiến bộ. Hoàn thành một mức CLB trong lớp, bạn có thể được cấp xác nhận. Ở thời điểm nhất định, kết quả này từng được chấp nhận làm bằng chứng ngôn ngữ cho quốc tịch; quy định có thể đổi, nên kiểm danh sách bằng chứng hiện hành trên canada.ca trước khi dựa vào nó.
Đi học đều. Lớp miễn phí nhưng có danh sách chờ ở một số nơi; vắng nhiều có thể mất chỗ. Nếu bận đi làm, chọn lớp tối hoặc trực tuyến thay vì đăng ký rồi bỏ.
Những việc tổ chức định cư làm miễn phí
Danh sách dưới đây là các nhóm dịch vụ phổ biến. Không phải tổ chức nào cũng có đủ; một số chuyên về việc làm, một số chuyên về gia đình và trẻ em.
| Nhóm dịch vụ | Cụ thể | Khi nào nên dùng |
|---|---|---|
| Đánh giá nhu cầu và lập kế hoạch | Nhân viên ngồi với bạn xem cần gì: giấy tờ, nhà, việc, học, sức khoẻ | Tuần đầu tiên sau khi đến |
| Thông tin và định hướng | Hội thảo về thuê nhà, quyền người lao động, thuế, an toàn mùa đông, lừa đảo | Tháng đầu, và trước mỗi việc lớn |
| Việc làm | Viết resume, luyện phỏng vấn, chương trình cố vấn cùng nghề, kết nối nhà tuyển dụng | Ngay khi bắt đầu tìm việc |
| Chương trình bắc cầu | Khoá học ngắn giúp người có nghề nước ngoài vào nghề ở Canada | Khi nghề cũ cần giấy phép hoặc kinh nghiệm Canada |
| Hỗ trợ trong trường học | Nhân viên định cư ở trường hỗ trợ học sinh và cha mẹ mới đến (chương trình SWIS) | Khi con mới nhập học |
| Kết nối cộng đồng | Nhóm trò chuyện, tình nguyện, hoạt động gia đình, ghép với người bản xứ | Khi muốn luyện tiếng và mở rộng quen biết |
| Hỗ trợ đặc biệt | Phụ nữ gặp bạo lực gia đình, người cao tuổi, sức khoẻ tinh thần | Bất kỳ lúc nào cần — có bảo mật |
Tổ chức định cư không làm hồ sơ di trú thay bạn như dịch vụ tư vấn có phí, và không đại diện bạn trước IRCC. Nhưng họ giải thích quy trình, giúp điền một số mẫu đơn hành chính, và giới thiệu đến luật sư hoặc trợ giúp pháp lý miễn phí khi cần.
Tìm việc qua tổ chức định cư: thứ nhiều người bỏ qua
Người Việt mới đến hay tìm việc qua người quen trong cộng đồng, và đó là con đường nhanh vào việc làm ngay. Nhưng nếu bạn muốn quay lại nghề chuyên môn, dịch vụ việc làm của tổ chức định cư có những thứ cộng đồng khó cung cấp: chương trình cố vấn cùng nghề (mentoring) ghép bạn với một người Canada làm đúng ngành, chương trình thực tập có hỗ trợ, và quan hệ với nhà tuyển dụng muốn tuyển người nhập cư.
Các chương trình bắc cầu do trường cao đẳng, đại học và tổ chức định cư thực hiện là con đường thực tế cho kỹ sư, kế toán, y tá, dược sĩ, công nghệ thông tin, quản lý dự án. Chương trình thường gồm khoá học ngắn về quy chuẩn Canada, tiếng Anh chuyên ngành, chuẩn bị thi cấp phép và thực tập. Một số chương trình miễn phí cho thường trú nhân, một số có học phí nhưng có hỗ trợ vay hoặc trợ cấp.
Ví dụ giả định: một kỹ sư xây dựng 10 năm kinh nghiệm ở Việt Nam sang Ontario. Đi một mình, người này có thể mất nhiều tháng nộp hồ sơ không được gọi. Qua tổ chức định cư, người đó được hướng dẫn nộp hồ sơ thẩm định với cơ quan cấp phép kỹ sư của tỉnh, học khoá bắc cầu về quy chuẩn xây dựng, được ghép với một kỹ sư địa phương làm cố vấn, và từ đó có giới thiệu đến vị trí kỹ thuật viên dự án. Con đường vẫn dài, nhưng có định hướng.
Dịch vụ cho trẻ em, thanh thiếu niên và người cao tuổi
Tổ chức định cư không chỉ phục vụ người đi làm. Với trẻ em và thanh thiếu niên mới sang, có các nhóm sinh hoạt sau giờ học, lớp hỗ trợ bài vở, trại hè, chương trình giúp làm quen văn hoá trường học Canada và cách giao tiếp với bạn bè. Thanh thiếu niên đến ở tuổi trung học thường gặp khó nhất: vừa học tiếng, vừa theo kịp chương trình, vừa mất nhóm bạn cũ. Các chương trình này cho các em một nơi gặp người cùng hoàn cảnh.
Chương trình nhân viên định cư trong trường học (Settlement Workers in Schools) đặt nhân viên ngay tại trường để giúp gia đình mới đến hiểu hệ thống: họp phụ huynh, phiếu điểm, cách liên lạc với giáo viên, dịch vụ hỗ trợ đặc biệt. Cha mẹ Việt quen để nhà trường tự lo thường bất ngờ khi thấy trường Canada chờ phụ huynh chủ động; nhân viên định cư là cầu nối tốt.
Với cha mẹ, ông bà sang theo diện bảo lãnh, nhiều tổ chức có nhóm sinh hoạt cho người cao tuổi, lớp tiếng Anh nhịp chậm, hướng dẫn đi lại bằng phương tiện công cộng, thông tin về quyền lợi người cao tuổi và phòng tránh lừa đảo qua điện thoại. Người lớn tuổi thường cô đơn nhất trong gia đình nhập cư vì không đi làm, không đi học; đưa ông bà đến một nhóm sinh hoạt sớm giúp tránh tình trạng ở nhà cả mùa đông.
Cách bắt đầu trong tuần đầu ở Canada
Các bước dưới đây áp dụng cho thường trú nhân ở các tỉnh ngoài Quebec; ở Quebec, dùng cổng của tỉnh.
- Vào công cụ tìm dịch vụ miễn phí cho người mới đến trên canada.ca, nhập mã bưu chính nơi ở, lọc theo nhu cầu (ngôn ngữ, việc làm, gia đình).
- Chọn một tổ chức gần nhà để làm đánh giá nhu cầu trước; nhân viên sẽ giới thiệu bạn sang các chương trình khác.
- Mang theo thẻ PR hoặc giấy xác nhận thường trú (COPR), hộ chiếu, bằng cấp và bảng điểm, resume nếu có.
- Đặt lịch đánh giá ngôn ngữ CLB nếu muốn học LINC; đăng ký lớp phù hợp giờ làm.
- Nếu có con đi học, hỏi trường có nhân viên định cư trong trường không.
- Ghi lại tên nhân viên phụ trách và cách liên hệ; quay lại khi có việc mới: thuê nhà, tìm việc, chuẩn bị quốc tịch.
Thư viện công cộng là đối tác thường xuyên của các tổ chức định cư; nhiều chương trình được tổ chức ngay trong thư viện, và thẻ thư viện miễn phí cho cư dân. Kết hợp hai nơi này, người mới đến có thể tiếp cận phần lớn thông tin cần thiết mà không tốn tiền.
Câu hỏi thường gặp
Dịch vụ định cư có thật sự miễn phí không?
Các dịch vụ do IRCC tài trợ là miễn phí cho người đủ điều kiện. Một số khoá bắc cầu chuyên sâu hoặc chương trình của trường có học phí, nhưng thường được thông báo rõ từ đầu. Nếu ai đó thu phí để đăng ký dịch vụ định cư của chính phủ, bạn nên hỏi lại trực tiếp tổ chức hoặc tra trên canada.ca.
Đã có quốc tịch Canada có còn dùng LINC được không?
Dịch vụ do IRCC tài trợ không dành cho công dân Canada. Tuy nhiên, nhiều tỉnh, thành phố, trường học người lớn và thư viện có lớp tiếng Anh hoặc tiếng Pháp cho người lớn với chi phí thấp hoặc miễn phí, không phân biệt tư cách. Người đã nhập tịch có thể tìm các lớp này.
Kết quả LINC có dùng thay IELTS cho hồ sơ di trú không?
Không. Hồ sơ định cư theo diện kinh tế yêu cầu bài thi ngôn ngữ được chỉ định như IELTS General, CELPIP hoặc PTE Core cho tiếng Anh. Kết quả đánh giá CLB để xếp lớp không thay được các bài thi này. Với hồ sơ quốc tịch, danh sách bằng chứng ngôn ngữ chấp nhận được có trên canada.ca.
Người có giấy phép lao động có học lớp tiếng Anh miễn phí được không?
Lớp LINC do IRCC tài trợ thường dành cho thường trú nhân và một số nhóm khác. Người có giấy phép lao động có thể tìm lớp do tỉnh, thành phố, thư viện hoặc tổ chức từ thiện tài trợ. Hãy hỏi tổ chức định cư gần nhà; nhiều nơi có nguồn tiền khác để phục vụ người tạm trú.
Tổ chức định cư có giúp làm hồ sơ bảo lãnh người thân không?
Họ có thể giải thích các diện bảo lãnh, giúp bạn hiểu mẫu đơn và giới thiệu đến trợ giúp pháp lý. Họ không đại diện bạn trước IRCC như luật sư hoặc tư vấn di trú có giấy phép. Với hồ sơ phức tạp, nên tìm người có giấy phép và tra tên trên trang của cơ quan quản lý tư vấn di trú.
Có tổ chức định cư nào có nhân viên nói tiếng Việt không?
Ở các thành phố có cộng đồng Việt lớn như Toronto, Montreal, Vancouver, Calgary, một số tổ chức có nhân viên nói tiếng Việt hoặc có phiên dịch. Công cụ tìm dịch vụ trên canada.ca cho phép lọc theo ngôn ngữ. Nếu không có, nhiều nơi dùng phiên dịch qua điện thoại cho buổi đánh giá nhu cầu.