Với phần lớn người Việt đã có thường trú ở Mỹ, Canada hay Úc và định sống lâu dài, nhập tịch thường đáng làm, vì quốc tịch xoá bỏ nghĩa vụ giữ thẻ bằng số ngày cư trú, bảo vệ bạn khỏi rủi ro mất tư cách, cho quyền bầu cử, hộ chiếu và — ở Mỹ — mở rộng diện bảo lãnh người thân. Nhưng không phải ai cũng nên làm ngay. Người định sống chủ yếu ở Việt Nam, người có vấn đề trong hồ sơ cũ hoặc tiền án, người lo về quốc tịch Việt Nam, cần cân nhắc kỹ hoặc hỏi luật sư trước.
Bài này so quyền của thường trú nhân và công dân, tóm tắt điều kiện nhập tịch chung của ba nước người Việt đến nhiều nhất, liệt kê lý do nên nhập tịch và lý do hợp lý để chần chừ, chỉ ra các ca phải hỏi luật sư trước khi nộp, và kết thúc bằng quy trình chung. Các mốc cư trú nêu ở đây là quy định chung tính đến thời điểm viết; kiểm điều kiện cụ thể trên uscis.gov, canada.ca, immi.homeaffairs.gov.au.
Thường trú cho bạn gì và chưa cho gì
Đã cho: sống, làm việc, học tập lâu dài. Thường trú nhân ở cả ba nước được sống, làm việc gần như mọi ngành, đi học với tư cách cư dân, hưởng phần lớn dịch vụ y tế và an sinh theo quy định. Trong sinh hoạt hằng ngày, khác biệt với công dân không nhiều.
Chưa cho: sự chắc chắn. Thẻ thường trú có thể mất. Ở Mỹ, vắng mặt dài có thể bị coi là từ bỏ thường trú; ở Canada cần 730 ngày có mặt trong 5 năm để giữ PR; ở Úc, thường trú nhân muốn ra vào sau khi visa hết hạn đi lại cần visa tái nhập. Phạm một số tội cũng có thể dẫn tới mất thường trú và bị trục xuất.
Chưa cho: quyền chính trị và hộ chiếu. Thường trú nhân không được bầu cử ở cấp quốc gia, không làm được một số công việc trong khu vực công đòi quốc tịch, và vẫn đi lại bằng hộ chiếu Việt Nam — tức là vẫn phải xin thị thực nhiều nơi.
Chưa cho (ở Mỹ): diện bảo lãnh rộng. Thường trú nhân Mỹ chỉ bảo lãnh được vợ chồng và con độc thân. Công dân Mỹ bảo lãnh được thêm cha mẹ, con đã lập gia đình, anh chị em, và vợ chồng, cha mẹ, con nhỏ của công dân không phải chờ hàng chờ hạn ngạch.
Điều kiện nhập tịch chung ở ba nước
Bảng tóm tắt các điều kiện chính, không đầy đủ mọi ngoại lệ. Luôn đọc hướng dẫn mới nhất trên trang chính thức trước khi nộp.
| Nước | Thời gian và cư trú | Thi cử và điều kiện khác |
|---|---|---|
| Mỹ | Thường 5 năm là thường trú nhân (3 năm nếu kết hôn và sống cùng công dân Mỹ), có hiện diện thực tế tối thiểu và cư trú liên tục | Thi tiếng Anh và kiến thức công dân (có ngoại lệ theo tuổi và số năm thường trú); tư cách đạo đức tốt; nộp đơn N-400 |
| Canada | Có mặt 1.095 ngày trong 5 năm trước khi nộp; đã khai thuế theo yêu cầu | Người từ 18 đến 54 tuổi chứng minh tiếng Anh hoặc tiếng Pháp và thi kiến thức công dân |
| Úc | Cư trú hợp pháp 4 năm, trong đó ít nhất 12 tháng là thường trú nhân, kèm giới hạn tổng số ngày vắng mặt | Thi quốc tịch cho người trong độ tuổi quy định; tư cách đạo đức tốt |
Điểm chung của cả ba: đồng hồ quốc tịch chỉ chạy khi bạn sống thật ở đó. Người đi về Việt Nam nhiều cần đếm kỹ số ngày trước khi nộp, vì thiếu ngày là lý do từ chối phổ biến và phí nộp đơn không được hoàn.
Lý do nên nhập tịch
Hết lo giữ thẻ. Công dân không phải đếm ngày cư trú. Với người có cha mẹ già ở Việt Nam, có việc kinh doanh hai nơi, đây là tự do rất lớn: có thể về chăm cha mẹ dài ngày mà không sợ mất tư cách.
An toàn pháp lý cao hơn. Công dân gần như không thể bị trục xuất, trừ trường hợp quốc tịch có được do gian dối. Thường trú nhân thì có thể mất tư cách vì một số vi phạm pháp luật.
Mở rộng bảo lãnh (Mỹ). Với gia đình còn cha mẹ, anh chị em ở Việt Nam, nhập tịch Mỹ là điều kiện để mở diện bảo lãnh cho họ. Con độc thân của thường trú nhân, khi cha mẹ nhập tịch, chuyển sang diện của công dân với thời gian chờ thường khác.
Hộ chiếu và bảo hộ. Hộ chiếu Mỹ, Canada, Úc giúp đi lại thuận tiện hơn nhiều so với hộ chiếu Việt Nam, và bạn được cơ quan lãnh sự của nước đó bảo hộ khi gặp nạn ở nước thứ ba.
Quyền công dân. Bầu cử, ứng cử, làm việc ở các vị trí đòi quốc tịch, tham gia bồi thẩm đoàn — những điều làm bạn trở thành thành viên đầy đủ của cộng đồng nơi mình sống.
Lý do hợp lý để chần chừ
Quốc tịch Việt Nam. Luật Quốc tịch Việt Nam theo nguyên tắc một quốc tịch nhưng có ngoại lệ; người nhập quốc tịch nước ngoài trong nhiều trường hợp vẫn giữ được quốc tịch Việt Nam, tuỳ cách nhập và giấy tờ. Đây là chủ đề riêng cần tìm hiểu kỹ, nhất là với người còn tài sản, đất đai ở Việt Nam. Kiểm với cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.
Nước kia không cho giữ song tịch. Mỹ, Canada, Úc đều chấp nhận song tịch, nhưng nếu bạn đồng thời có quốc tịch thứ ba từ một nước không cho song tịch, nhập tịch có thể làm mất quốc tịch đó.
Định sống chủ yếu ở Việt Nam. Người không định sống lâu dài ở nước kia có thể không đủ ngày để nhập tịch, và nên cân nhắc giữa việc cố giữ thẻ với việc trả thẻ một cách có chủ đích.
Thuế (với Mỹ). Công dân Mỹ phải khai thuế với Mỹ dù sống ở đâu. Thường trú nhân đang sống ở Mỹ cũng đã khai thuế toàn cầu, nên khác biệt chủ yếu đến khi bạn rời Mỹ: công dân vẫn phải khai, còn thường trú nhân thôi cư trú có thủ tục riêng. Nên hỏi chuyên gia thuế nếu định về Việt Nam sống sau khi nhập tịch.
Ba hiểu lầm hay gặp về thường trú và quốc tịch
"Có thẻ rồi thì giữ suốt đời, không cần làm gì". Thẻ thường trú cần giữ bằng cư trú thật. Người ở Việt Nam nhiều năm liền, chỉ sang Mỹ vài tuần mỗi năm để "giữ thẻ", vẫn có thể bị coi là đã từ bỏ thường trú, vì cơ quan di trú xét nơi bạn thật sự sinh sống chứ không chỉ đếm số lần nhập cảnh.
"Nhập tịch rồi muốn đi đâu thì đi, không ai hỏi gì". Quốc tịch cho quyền đi và về nước mình, nhưng không miễn cho bạn các nghĩa vụ khác: khai thuế (với Mỹ), luật pháp nơi bạn đang có mặt, và quy định của Việt Nam khi bạn về nước. Hộ chiếu mới cũng không xoá lịch sử thị thực hay tiền án.
"Thường trú nhân và công dân hưởng phúc lợi như nhau". Ở nhiều nơi gần như vậy cho y tế, giáo dục phổ thông, nhưng một số chương trình hỗ trợ, học bổng hay việc làm trong khu vực công vẫn ưu tiên hoặc chỉ dành cho công dân. Ngoài ra, ở Mỹ có những khoản trợ cấp mà thường trú nhân phải chờ nhiều năm mới đủ điều kiện.
Các ca phải hỏi luật sư trước khi nộp đơn
Đơn nhập tịch không chỉ xét những năm gần đây; cơ quan di trú có thể xem lại toàn bộ lịch sử từ ngày bạn có thường trú, thậm chí cả cách bạn có được thường trú. Vì thế, một số trường hợp nên được luật sư di trú có giấy phép xem trước khi nộp, vì nộp đơn có thể làm lộ ra vấn đề dẫn tới hậu quả nặng hơn việc không nộp.
Các trường hợp điển hình: từng bị bắt, bị kết tội hay có tiền án, kể cả vụ đã được xoá án tích hay vụ nhỏ như lái xe sau khi uống rượu; có điểm bất nhất trong hồ sơ thường trú cũ, như tình trạng hôn nhân khai khác thực tế, giấu con, khai sai thông tin; vắng mặt dài khỏi nước thường trú, nhất là trên sáu tháng mỗi lần; chưa khai thuế đầy đủ hoặc có nợ thuế; nam giới thuộc diện phải đăng ký nghĩa vụ theo luật nước đó mà chưa đăng ký. Không phải trường hợp nào trong số này cũng dẫn tới bị từ chối, nhưng mỗi trường hợp cần đánh giá riêng. Tuyệt đối không giấu thông tin trong đơn: khai không trung thực trong đơn nhập tịch có thể dẫn tới bị tước quốc tịch về sau.
Quy trình chung khi đã quyết định nhập tịch
Các bước dưới là khung chung ở cả ba nước, chi tiết mẫu đơn và lệ phí khác nhau:
- Đếm ngày cư trú chính xác bằng hộ chiếu, vé máy bay, lịch sử xuất nhập cảnh; dùng công cụ tính ngày trên trang chính thức nếu có (Canada có công cụ tính ngày có mặt).
- Rà lại hồ sơ cũ: đơn thường trú đã khai gì, có khớp với tình trạng hiện tại không; gom giấy tờ thuế, hộ tịch, lý lịch.
- Nếu thuộc các ca cần hỏi luật sư, hỏi trước khi nộp.
- Nộp đơn trực tuyến hoặc bằng giấy theo hướng dẫn, đóng phí, lưu biên nhận.
- Đi lấy sinh trắc học nếu được yêu cầu; ôn thi tiếng Anh và kiến thức công dân bằng tài liệu chính thức miễn phí của cơ quan di trú.
- Dự phỏng vấn hoặc thi, rồi dự lễ tuyên thệ. Chỉ sau lễ tuyên thệ bạn mới là công dân.
- Sau khi nhập tịch: xin hộ chiếu, cập nhật với ngân hàng, cơ quan thuế, và tìm hiểu thủ tục liên quan tới quốc tịch Việt Nam, hộ chiếu Việt Nam nếu còn dùng.
Đừng đặt vé đi xa trong thời gian chờ phỏng vấn hoặc tuyên thệ; lỡ lịch có thể làm hồ sơ chậm thêm nhiều tháng.
Khi nào không cần vội nhập tịch
Có những hoàn cảnh mà chờ thêm là hợp lý. Một là khi số ngày cư trú vừa sát ngưỡng: nộp sớm vài tuần để rồi bị từ chối vì thiếu ngày sẽ tốn phí và để lại một lần từ chối trong hồ sơ. Hai là khi đang có việc chưa xong, như một vụ việc pháp lý đang xử, một khoản thuế đang tranh chấp, hay một thay đổi hộ tịch (ly hôn, tái hôn) chưa hoàn tất giấy tờ — hoàn tất trước rồi mới nộp giúp hồ sơ sạch hơn.
Ba là khi gia đình chưa thống nhất về quốc tịch Việt Nam và tài sản ở Việt Nam. Nhập tịch là quyết định khó đảo ngược hơn giữ thẻ thường trú; tìm hiểu kỹ quy định của Việt Nam về giữ quốc tịch, đứng tên nhà đất, thừa kế trước khi nộp sẽ tránh được những rắc rối về sau. Bốn là khi bạn thật sự chưa chắc sẽ sống lâu dài ở nước đó: nếu kế hoạch là quay về Việt Nam trong vài năm, nên tính kỹ giữa việc nhập tịch rồi về với việc trả thẻ một cách có chủ đích.
Ngoài những trường hợp đó, chờ đợi không mang lại lợi ích gì thêm. Phí nộp đơn và điều kiện có thể thay đổi theo thời gian, và mỗi năm giữ thẻ là thêm một năm phải lo đếm ngày, nên người đã đủ điều kiện và đã quyết định sống lâu dài thường được lợi khi nộp sớm.
Câu hỏi thường gặp
Có thẻ xanh Mỹ 10 năm rồi thì có cần nhập tịch không?
Không bắt buộc. Thẻ xanh gia hạn được và bạn có thể sống ở Mỹ cả đời với tư cách thường trú nhân. Nhưng bạn vẫn chịu nghĩa vụ giữ thẻ, không bầu cử, không bảo lãnh được cha mẹ, anh chị em, và có rủi ro mất tư cách nếu vi phạm pháp luật nghiêm trọng.
Nhập tịch Mỹ có mất quốc tịch Việt Nam không?
Mỹ không bắt bạn bỏ quốc tịch khác. Phía Việt Nam, việc giữ quốc tịch phụ thuộc Luật Quốc tịch Việt Nam và từng trường hợp. Nên kiểm với cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư trước khi nhập tịch nếu bạn còn tài sản hay kế hoạch ở Việt Nam.
Ở Canada, thời gian ở với tư cách tạm trú có được tính vào số ngày nhập tịch không?
Theo quy định hiện hành, một phần thời gian có mặt hợp pháp tại Canada trước khi có PR được tính với tỉ lệ và giới hạn nhất định. Dùng công cụ tính ngày trên canada.ca để biết số chính xác cho trường hợp của bạn.
Rớt bài thi kiến thức công dân thì có phải nộp lại từ đầu không?
Thường không ngay. Ở Mỹ, người rớt có cơ hội thi lại phần chưa đạt trong một khoảng thời gian; Canada và Úc cũng có cơ hội thi lại theo quy định. Rớt nhiều lần có thể khiến đơn bị từ chối và phải nộp lại.
Cha mẹ lớn tuổi không nói được tiếng Anh có nhập tịch Mỹ được không?
Có ngoại lệ miễn thi tiếng Anh cho người đã đủ tuổi và đủ số năm thường trú theo quy định, khi đó thi kiến thức công dân bằng ngôn ngữ mẹ đẻ qua phiên dịch. Người có khuyết tật hoặc bệnh ảnh hưởng nhận thức có thể xin miễn bằng mẫu đơn y tế.
Đã nhập tịch thì vào Việt Nam bằng hộ chiếu nào?
Tuỳ việc bạn còn quốc tịch Việt Nam hay không và còn hộ chiếu Việt Nam hợp lệ không. Người không còn quốc tịch Việt Nam dùng hộ chiếu nước ngoài kèm thị thực hoặc giấy miễn thị thực. Đây là chủ đề riêng nên tìm hiểu trước chuyến về.