Trong hồ sơ bảo lãnh gia đình, tờ cam kết tài chính thường được xem như một thủ tục: điền thu nhập, kèm giấy thuế, ký tên. Thực tế đó là một cam kết pháp lý có thể bị đòi tiền, kéo dài từ ba năm đến hai mươi năm tuỳ nước và tuỳ diện. Ở Mỹ là mẫu I-864, ở Canada là bản cam kết (undertaking) với Bộ Di trú hoặc với Quebec, ở Úc là Assurance of Support kèm một khoản ký quỹ.
Ba nước có chung một ý: Nhà nước cho người thân của bạn vào định cư với điều kiện bạn lo cho họ trước khi họ dựa vào ngân sách công. Nhưng cách tính, thời hạn và hậu quả khác nhau khá nhiều. Bài này đặt ba hệ thống cạnh nhau, đi qua các tình huống hay gặp như ly hôn, cha mẹ ốm nặng, người bảo lãnh mất việc, để bạn biết mình đang ký vào cái gì trước khi đặt bút.
Vì sao các nước bắt người bảo lãnh cam kết tài chính
Định cư diện gia đình khác định cư diện tay nghề ở một điểm căn bản: người được bảo lãnh không được chọn vì khả năng tự nuôi mình. Cha mẹ ngoài sáu mươi, người vợ chưa nói được tiếng Anh, đứa con mười tuổi — họ vào vì mối quan hệ với bạn. Để không biến chương trình đoàn tụ thành gánh nặng phúc lợi, cả Mỹ, Canada và Úc đều đặt ra một người chịu trách nhiệm tài chính cụ thể, có tên, có địa chỉ, có thu nhập được kiểm.
Cơ chế chung gồm hai phần. Phần thứ nhất là ngưỡng thu nhập để được phép bảo lãnh: bạn phải chứng minh đủ sức nuôi thêm người, thường bằng tờ khai thuế các năm gần nhất. Phần thứ hai là nghĩa vụ sau khi người thân đã sang: nếu họ nhận một số loại trợ cấp xã hội trong thời hạn cam kết, cơ quan chi trả có quyền đòi lại từ bạn. Phần thứ hai mới là chỗ nhiều gia đình không để ý, vì lúc nộp hồ sơ ai cũng tin rằng sẽ không bao giờ cần tới trợ cấp.
Một điểm nữa: cam kết là giữa bạn với Nhà nước, không phải giữa bạn với người thân. Vì vậy những thay đổi trong quan hệ gia đình, như ly thân, ly hôn hay giận nhau không nhìn mặt, thường không làm cam kết chấm dứt. Đây là chỗ khác hẳn với một lời hứa trong nhà.
Mỹ: mẫu I-864 và nghĩa vụ kéo dài tới khi nào
Ngưỡng thu nhập. Người bảo lãnh phải chứng minh thu nhập hộ gia đình đạt ít nhất 125% chuẩn nghèo liên bang tính theo quy mô hộ, trừ một số trường hợp quân nhân tại ngũ chỉ cần 100%. Quy mô hộ gồm bạn, người phụ thuộc trong tờ khai thuế, những người bạn đã từng bảo lãnh mà nghĩa vụ còn hiệu lực, cộng những người đang được bảo lãnh. Bảng chuẩn nghèo đổi hằng năm — đọc bảng hiện hành kèm mẫu I-864P trên uscis.gov.
Thiếu thu nhập thì bù bằng gì. Bạn có thể cộng thu nhập của người trong nhà ký mẫu I-864A, dùng tài sản quy đổi theo hệ số, hoặc nhờ một người đồng bảo trợ ký riêng một bản I-864. Người đồng bảo trợ chịu nghĩa vụ y như bạn, không phải "ký giúp cho đủ giấy".
Nghĩa vụ chấm dứt khi nào. Theo quy định của Mỹ, nghĩa vụ chỉ hết khi người được bảo lãnh nhập quốc tịch Mỹ, hoặc đã có đủ 40 quý làm việc được ghi nhận (có thể cộng quý của vợ hoặc chồng trong một số trường hợp), hoặc rời Mỹ và từ bỏ thường trú, hoặc qua đời. Ly hôn không nằm trong danh sách này.
Ai có quyền đòi. Cơ quan cấp các phúc lợi xét theo thu nhập ở cấp liên bang và tiểu bang có thể yêu cầu bạn hoàn trả. Chính người được bảo lãnh cũng có quyền kiện bạn để buộc duy trì mức hỗ trợ đã cam kết — đã có nhiều vụ vợ cũ kiện chồng cũ theo I-864 sau ly hôn.
Tính gộp thu nhập khi xét phúc lợi. Trong thời hạn cam kết, khi người được bảo lãnh xin một số phúc lợi, thu nhập của bạn bị tính gộp vào thu nhập của họ. Hệ quả thực tế là cha mẹ mới sang thường không đủ điều kiện nhận nhiều khoản hỗ trợ dù bản thân họ không có đồng nào.
Canada: cam kết theo thời hạn cố định
Thời hạn theo diện. Canada dùng thời hạn tính từ ngày người được bảo lãnh thành thường trú nhân. Theo quy định liên bang (ngoài Quebec) đang áp dụng, vợ chồng và bạn đời là 3 năm; con phụ thuộc là 10 năm hoặc tới khi con 25 tuổi, mốc nào đến trước; cha mẹ và ông bà là 20 năm. Quebec ký cam kết riêng với tỉnh và có thời hạn khác — kiểm trang của Quebec nếu bạn sống ở đó.
Ngưỡng thu nhập với diện cha mẹ, ông bà. Diện cha mẹ và ông bà đòi thu nhập tối thiểu cộng thêm khoảng 30% trong ba năm thuế liên tiếp gần nhất, chứng minh bằng thông báo đánh giá thuế của cơ quan thuế Canada. Bảng mức cụ thể đổi theo năm và quy mô gia đình, đọc trên canada.ca trước khi nộp. Diện vợ chồng và con nói chung không áp ngưỡng thu nhập, trừ khi người bảo lãnh đang vướng nợ cam kết cũ hoặc một số trường hợp đặc biệt.
Điều gì xảy ra khi người thân nhận trợ cấp. Nếu trong thời hạn cam kết, người được bảo lãnh nhận trợ cấp xã hội do tỉnh chi trả, khoản đó trở thành nợ của bạn với tỉnh. Chừng nào chưa trả, bạn thường không được bảo lãnh thêm ai và có thể bị chuyển sang thu hồi nợ.
Ly hôn và chuyển chỗ ở. Ly hôn, ly thân hay người được bảo lãnh chuyển sang tỉnh khác đều không làm cam kết hết hạn sớm. Người vợ rời nhà sau một năm vẫn nằm trong cam kết ba năm của bạn.
Úc: Assurance of Support và tiền ký quỹ
Úc gắn cam kết tài chính với một số diện nhất định, nổi bật nhất là các visa cha mẹ (cả nhóm đóng góp lẫn không đóng góp) và một số diện thân nhân khác. Cam kết này gọi là Assurance of Support, do Services Australia quản lý chứ không phải Bộ Nội vụ. Người cam kết có thể là con đã định cư, hoặc một người khác đủ điều kiện, và phải qua bài kiểm tra thu nhập riêng của Services Australia, tách khỏi hồ sơ visa.
Khác biệt lớn nhất so với Mỹ và Canada là khoản ký quỹ bằng tiền thật. Người cam kết nộp một khoản bảo đảm, giữ ở ngân hàng theo chỉ định, trong suốt thời hạn cam kết. Thời hạn với nhóm visa cha mẹ đóng góp là khoảng 10 năm, các diện khác ngắn hơn; mức ký quỹ và thời hạn từng diện được công bố trên trang Services Australia và có điều chỉnh, nên đừng dựa vào con số của người quen nộp mấy năm trước.
Nếu người được bảo lãnh nhận một số khoản trợ cấp có thể thu hồi trong thời hạn cam kết, Services Australia trừ thẳng vào tiền ký quỹ, rồi đòi tiếp nếu ký quỹ không đủ. Hết thời hạn, phần còn lại được hoàn. Vì có tiền nằm sẵn, hệ thống Úc ít bất ngờ hơn: bạn biết trước khoản tối thiểu mình có thể mất. Đổi lại, gia đình phải bỏ ra một khoản tiền chết trong nhiều năm, cộng với lệ phí visa cha mẹ vốn đã rất cao.
So sánh ba hệ thống trên một bảng
Bảng dưới tóm theo nguyên lý, đủ để thấy chỗ giống và khác. Mức thu nhập, mức ký quỹ và danh sách trợ cấp bị thu hồi đổi theo năm — luôn đọc lại trên uscis.gov, canada.ca và trang Services Australia.
| Tiêu chí | Mỹ (I-864) | Canada (cam kết) | Úc (Assurance of Support) |
|---|---|---|---|
| Áp cho diện nào | Hầu hết diện gia đình | Mọi diện bảo lãnh gia đình | Chủ yếu diện cha mẹ và một số diện thân nhân |
| Thời hạn | Tới khi nhập tịch, đủ 40 quý làm việc, rời Mỹ hẳn hoặc qua đời | Cố định: 3, 10 hoặc 20 năm tuỳ diện | Cố định theo diện, nhóm cha mẹ đóng góp khoảng 10 năm |
| Có ký quỹ không | Không | Không | Có, tiền giữ ở ngân hàng |
| Ai đòi được | Cơ quan phúc lợi và chính người được bảo lãnh | Chính quyền tỉnh | Services Australia, trừ vào ký quỹ trước |
| Ly hôn có chấm dứt không | Không | Không | Không tự chấm dứt |
Điểm đáng chú ý nhất là thời hạn của Mỹ không cố định. Cha mẹ sang Mỹ ở tuổi 65 và không bao giờ nhập tịch, không đi làm đủ 40 quý thì về lý thuyết nghĩa vụ của bạn kéo dài tới cuối đời họ. Ngược lại, khi cha mẹ nhập tịch Mỹ sau năm năm, nghĩa vụ hết ngay — đây là một lý do tài chính, chứ không chỉ là chuyện hộ chiếu, khiến nhiều gia đình khuyến khích cha mẹ thi quốc tịch.
Ba tình huống giả định cho thấy cam kết "cắn" lúc nào
Tình huống giả định 1 — Mỹ. Anh Toàn bảo lãnh vợ sang Mỹ, ký I-864. Hai năm sau hai người ly hôn, chị vợ thất nghiệp, xin trợ cấp thực phẩm và bảo hiểm y tế theo diện thu nhập thấp. Khi xét, cơ quan tính gộp thu nhập của anh Toàn nên chị không đủ điều kiện ở nhiều chương trình. Chị kiện anh theo I-864 để buộc hỗ trợ tới mức 125% chuẩn nghèo. Ly hôn không giải phóng anh Toàn; điều duy nhất có thể chấm dứt là chị nhập tịch hoặc đủ 40 quý làm việc.
Tình huống giả định 2 — Canada. Chị Linh bảo lãnh cha mẹ sang Ontario. Năm thứ bảy, cha chị đột quỵ, mẹ không đủ sức chăm, gia đình xin trợ giúp xã hội của tỉnh trong lúc chờ sắp xếp. Mọi khoản tỉnh chi ra trong giai đoạn này có thể được tính là nợ của chị Linh, vì cam kết 20 năm vẫn còn hiệu lực. Chị không bị phạt, nhưng muốn bảo lãnh người khác sau này thì phải xử lý xong khoản nợ đó.
Tình huống giả định 3 — Úc. Anh Khoa nộp ký quỹ cho visa cha mẹ đóng góp. Mẹ anh sang, không nhận trợ cấp nào trong thời hạn cam kết; hết hạn, tiền ký quỹ được hoàn kèm lãi theo điều khoản ngân hàng. Kịch bản này cho thấy mặt tốt của hệ thống Úc: nếu gia đình tự lo được, khoản ký quỹ chỉ là tiền bị giữ, không phải tiền mất.
Những sai lầm hay gặp khi ký cam kết
Phần lớn rắc rối không đến từ việc người thân lạm dụng phúc lợi, mà đến từ việc người ký không hiểu cam kết từ đầu. Các lỗi dưới đây gặp lặp đi lặp lại:
- Coi đồng bảo trợ là ký cho đủ giấy. Người bạn hay người họ hàng ký I-864 hộ chịu cùng nghĩa vụ. Họ cần được nói rõ trước khi ký, nếu không quan hệ sẽ đổ vỡ đúng lúc cần nhau nhất.
- Đếm sai quy mô hộ. Quên tính người đã bảo lãnh trước đó mà cam kết chưa hết, dẫn tới thu nhập tưởng đủ mà thật ra thiếu, hồ sơ bị yêu cầu bổ sung.
- Không tính bảo hiểm y tế cho cha mẹ. Cam kết không trả viện phí thay cha mẹ, nhưng khi cha mẹ không có bảo hiểm và không đủ điều kiện hỗ trợ, gánh nặng thực tế rơi vào bạn. Hãy lập ngân sách y tế riêng cho những năm đầu.
- Tin rằng về Việt Nam sống là hết nghĩa vụ. Người bảo lãnh chuyển ra khỏi nước vẫn còn cam kết; ở Mỹ, bạn còn phải báo địa chỉ mới cho cơ quan di trú trong một số trường hợp.
- Dùng thu nhập không bền để qua ngưỡng. Vay người quen, gửi tạm tiền vào tài khoản hay nhận một hợp đồng ngắn hạn cho đủ số là cách dễ bị phát hiện và dễ để lại khoản nợ thật sau này. Nếu thu nhập chưa đủ, chờ thêm một năm thuế thường là lựa chọn an toàn hơn.
Trước khi ký, nên ngồi với người được bảo lãnh và nói rõ: trong mấy năm đầu, ai trả bảo hiểm, ai lo tiền nhà, ai đưa đi khám bệnh. Cuộc nói chuyện đó rẻ hơn nhiều so với một vụ đòi nợ của cơ quan phúc lợi.
Câu hỏi thường gặp
Ly hôn rồi thì cam kết I-864 với vợ cũ có còn không?
Còn. Theo quy định của Mỹ, ly hôn không nằm trong các mốc chấm dứt nghĩa vụ. Nghĩa vụ chỉ hết khi người được bảo lãnh nhập tịch, đủ 40 quý làm việc, rời Mỹ và từ bỏ thường trú, hoặc qua đời. Vợ cũ có quyền kiện để buộc bạn hỗ trợ tới mức đã cam kết.
Cha mẹ sang Canada được mười năm rồi, nếu nhận trợ cấp thì con có phải trả không?
Có thể có. Cam kết bảo lãnh cha mẹ, ông bà ở Canada (ngoài Quebec) kéo dài 20 năm kể từ ngày thành thường trú nhân. Khoản trợ cấp xã hội do tỉnh chi trong thời hạn đó có thể bị tính là nợ của người bảo lãnh. Kiểm lại thời hạn cụ thể trong bản cam kết bạn đã ký.
Tiền ký quỹ Assurance of Support ở Úc có được hoàn không?
Có, phần còn lại được hoàn khi hết thời hạn cam kết, sau khi đã trừ các khoản trợ cấp có thể thu hồi mà người được bảo lãnh đã nhận. Nếu họ không nhận khoản nào thuộc diện thu hồi, bạn nhận lại gần như toàn bộ theo điều khoản của ngân hàng giữ tiền.
Người đồng bảo trợ có rút lại được chữ ký sau khi hồ sơ đã duyệt không?
Thông thường không. Khi người được bảo lãnh đã thành thường trú nhân trên cơ sở bản cam kết, người đồng bảo trợ chịu nghĩa vụ như người bảo lãnh chính cho tới khi nghĩa vụ chấm dứt theo luật. Muốn rút thì phải làm trước khi hồ sơ được duyệt và chấp nhận hậu quả hồ sơ thiếu bảo trợ.
Cha mẹ nhập tịch Mỹ sớm thì có lợi gì về tài chính cho con?
Có. Nghĩa vụ I-864 chấm dứt khi người được bảo lãnh nhập quốc tịch Mỹ. Từ đó, thu nhập của con không còn bị tính gộp khi cha mẹ xin các phúc lợi xét theo thu nhập, và con cũng hết rủi ro bị cơ quan phúc lợi đòi hoàn trả cho các khoản sau ngày nhập tịch.