Một số gia đình Việt Nam có chủ sang Mỹ làm việc hoặc học tập dài hạn muốn mang theo người giúp việc, bảo mẫu đã gắn bó nhiều năm. Ngược lại, có những người Việt định cư ở Mỹ, sống nửa năm ở Việt Nam, muốn đưa người giúp việc theo trong những đợt ở Mỹ. Luật Mỹ có một đường cho trường hợp này: visa B-1 dành cho người lao động gia đình đi theo chủ (personal or domestic employee). Đây không phải visa lao động thông thường, và các điều kiện rất hẹp.
Diện này tồn tại để chủ không phải bỏ lại người giúp việc lâu năm khi tạm thời sang Mỹ — không phải để tuyển người giúp việc mới từ Việt Nam sang Mỹ làm. Bài đi qua ai được làm chủ, người giúp việc cần điều kiện gì, hợp đồng bắt buộc phải có những gì, những quyền của người lao động mà cả hai bên cần biết, và những đường khác như au pair J-1.
Ai được làm chủ trong diện này
Chủ là người có visa không định cư nhất định. Theo hướng dẫn trong Sổ tay Ngoại giao của Bộ Ngoại giao Mỹ, người giúp việc có thể xin B-1 để đi theo chủ đang giữ một trong nhiều loại visa không định cư, như B, E, F, H, I, J, L, M, O, P, Q hoặc TN. Ví dụ: chủ sang Mỹ làm việc bằng H-1B, L-1, E-2, hoặc là học giả J-1.
Chủ là công dân Mỹ sống chủ yếu ở nước ngoài. Công dân Mỹ có nhà ở nước ngoài và về Mỹ thăm tạm thời, hoặc công dân Mỹ được điều về Mỹ công tác tạm thời trong một khoảng thời gian giới hạn, cũng có thể mang theo người giúp việc bằng B-1, với điều kiện chặt hơn về thời gian đã thuê người đó.
Không áp dụng cho chủ là nhà ngoại giao hay tổ chức quốc tế. Người giúp việc của nhà ngoại giao, quan chức chính phủ nước ngoài, nhân viên tổ chức quốc tế đi theo diện riêng — A-3 hoặc G-5 — không dùng B-1.
Không áp dụng cho chủ là thường trú nhân đang sống ở Mỹ. Người có thẻ xanh sống ở Mỹ không thuộc nhóm chủ được mang người giúp việc bằng B-1. Muốn thuê người giúp việc làm việc lâu dài tại Mỹ, thông thường phải đi qua các diện lao động khác, có thủ tục và điều kiện riêng.
Điều kiện của người giúp việc: quan hệ thuê đã có từ trước
Điểm cốt lõi của diện này là quan hệ thuê mướn phải có thật và có từ trước. Với chủ giữ visa không định cư, hướng dẫn của Bộ Ngoại giao Mỹ thường đòi người giúp việc đã có kinh nghiệm làm người giúp việc ít nhất một năm, và đã làm cho chính chủ này ít nhất một năm trước khi chủ sang Mỹ; hoặc chủ có lịch sử thường xuyên thuê người giúp việc trong nhiều năm và quan hệ với người mới có từ trước khi chủ sang Mỹ. Với chủ là công dân Mỹ, yêu cầu về thời gian đã thuê thường dài hơn và tuỳ trường hợp.
Ngoài ra, người giúp việc phải có ý định quay về khi kết thúc công việc như mọi người xin visa B. Thời gian ở Mỹ gắn với thời gian chủ ở Mỹ. Người giúp việc chỉ được làm cho chủ đã nêu trong hồ sơ, không được làm thêm cho gia đình khác, kể cả theo giờ.
Điều này khiến diện B-1 không giải quyết được nhu cầu phổ biến của nhiều gia đình người Việt ở Mỹ: thuê một người từ Việt Nam sang trông con hoặc chăm cha mẹ già. Nếu chưa có quan hệ thuê mướn từ trước ở Việt Nam, hoặc chủ đang sống thường xuyên ở Mỹ bằng thẻ xanh, B-1 không phải là đường phù hợp. Xin visa du lịch B-2 cho một người quen sang "ở chơi" nhưng thực chất là giúp việc là làm việc trái phép, đặt cả người lao động và gia đình chủ vào rủi ro.
Hợp đồng lao động phải có những gì
Theo hướng dẫn của Bộ Ngoại giao Mỹ, người giúp việc phải có hợp đồng lao động bằng văn bản, ký bởi chủ và người lao động, bằng ngôn ngữ người lao động hiểu được. Hợp đồng thường phải thể hiện:
- Mức lương không thấp hơn mức cao nhất trong các mức lương tối thiểu liên bang, tiểu bang hoặc địa phương nơi làm việc, hoặc mức lương phổ biến cho công việc đó.
- Số giờ làm việc mỗi tuần, ngày nghỉ, thời gian nghỉ phép, và cách tính làm thêm giờ nếu có.
- Chủ cung cấp chỗ ở và ăn uống miễn phí nếu người lao động sống cùng nhà.
- Chủ trả vé máy bay khứ hồi cho người lao động.
- Cam kết người lao động chỉ làm cho chủ đã nêu, chủ không giữ hộ chiếu hay giấy tờ tuỳ thân của người lao động.
- Cam kết chủ không thay đổi điều khoản, không đuổi việc mà không có thông báo hợp lý, và người lao động có quyền nghỉ việc.
Viên chức lãnh sự sẽ xem hợp đồng và hỏi người giúp việc về công việc, mức lương, giờ làm. Người giúp việc phải hiểu nội dung mình đã ký — đó là lý do hợp đồng phải bằng ngôn ngữ họ hiểu. Chi tiết yêu cầu có thể cập nhật; kiểm lại hướng dẫn của Bộ Ngoại giao Mỹ khi chuẩn bị.
Quyền của người giúp việc ở Mỹ: điều cả hai bên cần biết
Người giúp việc đi theo chủ ở thế yếu: xa nhà, phụ thuộc vào chủ về chỗ ở, thường không thạo tiếng Anh. Luật Mỹ có những bảo vệ cụ thể cho nhóm này. Khi phỏng vấn visa, người lao động thường được nhận một tờ thông tin về quyền của người lao động tạm thời ở Mỹ — bao gồm quyền được trả lương đúng, quyền giữ hộ chiếu của mình, quyền không bị cưỡng ép lao động, quyền được báo cáo vi phạm mà không bị trả thù — và viên chức có thể hỏi để chắc rằng người lao động đã hiểu.
Với chủ, đây không chỉ là thủ tục. Giữ hộ chiếu của người giúp việc "cho an toàn", trả lương thấp hơn hợp đồng vì "đã lo ăn ở", bắt làm việc không có ngày nghỉ, hay cho làm thêm cho nhà người quen — những điều có thể được coi là bình thường trong một số gia đình — tại Mỹ có thể bị coi là vi phạm luật lao động, thậm chí là dấu hiệu cưỡng bức lao động, với hậu quả pháp lý nghiêm trọng cho chủ. Chủ đang giữ visa H-1B hay L-1 còn có thể ảnh hưởng tới chính tình trạng của mình.
Với người giúp việc, điều quan trọng là biết mình có quyền. Hãy giữ một bản hợp đồng, giữ hộ chiếu của mình, ghi lại giờ làm, và biết rằng có các đường dây hỗ trợ người lao động ở Mỹ có phiên dịch tiếng Việt. Nếu chủ thay đổi điều khoản một cách nghiêm trọng, đó là điều có thể được báo cáo.
Các đường khác nhau để có người chăm sóc gia đình ở Mỹ
Diện B-1 chỉ là một lựa chọn hẹp. Bảng dưới so sánh nhanh các đường hay được hỏi.
| Đường đi | Phù hợp khi | Hạn chế chính |
|---|---|---|
| B-1 người giúp việc đi theo chủ | Chủ có visa không định cư (H, L, E, J…) hoặc công dân Mỹ sống ở nước ngoài, đã thuê người đó từ trước | Không dùng cho chủ có thẻ xanh sống ở Mỹ; phải có quan hệ thuê từ trước |
| J-1 au pair | Gia đình ở Mỹ muốn có bảo mẫu sống cùng, qua tổ chức bảo trợ được chỉ định | Độ tuổi giới hạn, thời gian và số giờ làm có trần, thường một đến hai năm |
| A-3 hoặc G-5 | Chủ là nhà ngoại giao, quan chức hoặc nhân viên tổ chức quốc tế | Chỉ cho nhóm chủ này |
| Diện lao động thường trú | Chủ ở Mỹ muốn thuê lâu dài | Thủ tục dài, cần chứng nhận lao động và có thời gian chờ visa |
| B-2 thăm thân | Người thân sang thăm, không làm việc | Không được làm giúp việc, kể cả không nhận lương |
Điều kiện của chương trình au pair và các diện lao động thay đổi theo năm — kiểm lại với tổ chức bảo trợ, trang của Bộ Ngoại giao Mỹ và USCIS.
Hai tình huống giả định
Gia đình anh M được công ty điều sang California làm việc ba năm bằng visa L-1A, vợ và hai con nhỏ đi theo. Chị N làm giúp việc và trông con cho gia đình ở Hà Nội đã bốn năm, có sổ bảo hiểm xã hội, hợp đồng lao động. Đây là đúng kiểu hồ sơ diện B-1 dành cho: chủ có visa không định cư thuộc danh sách, quan hệ thuê có thật và lâu dài trước khi chủ sang Mỹ. Gia đình cần soạn hợp đồng mới theo yêu cầu của phía Mỹ, với mức lương theo mức tối thiểu ở California — cao hơn nhiều so với mức ở Việt Nam — vé khứ hồi, chỗ ở và ăn uống. Trade-off: chi phí thuê chị N tại Mỹ tăng đáng kể, nhưng các con có người chăm quen thuộc.
Bà O có thẻ xanh, sống ở Texas, muốn đưa người giúp việc ở quê sang chăm mẹ già đang bệnh. Người giúp việc đã làm cho mẹ bà ở Việt Nam năm năm. Trường hợp này thường không đi được B-1, vì bà O là thường trú nhân sống ở Mỹ, không thuộc nhóm chủ được phép. Cho người giúp việc sang bằng B-2 rồi làm việc là trái phép. Đường hợp pháp lâu dài là diện lao động, có thời gian chờ dài; trong ngắn hạn, gia đình có thể cần thuê dịch vụ chăm sóc tại Mỹ hoặc sắp xếp người thân thay phiên.
Hai tình huống cho thấy điều kiện về chủ và quan hệ thuê từ trước quyết định gần như toàn bộ. Nếu không chắc mình thuộc nhóm nào, nên hỏi luật sư di trú trước khi đặt lịch phỏng vấn.
Trình tự xin visa của người giúp việc
Diện này không cần đơn bảo lãnh nộp cho USCIS trước như H-1B hay R-1. Người giúp việc xin visa trực tiếp tại Lãnh sự quán hoặc Đại sứ quán Mỹ, nhưng hồ sơ dựa nhiều vào giấy tờ của chủ. Trình tự thường gặp:
- Chủ chuẩn bị bằng chứng về tình trạng của mình: visa và giấy tờ cho thấy chủ sẽ ở Mỹ theo diện không định cư thuộc danh sách, hoặc giấy tờ cho thấy chủ là công dân Mỹ sống ở nước ngoài.
- Hai bên soạn và ký hợp đồng lao động đáp ứng yêu cầu của phía Mỹ, bằng ngôn ngữ người lao động hiểu, mỗi bên giữ một bản.
- Chuẩn bị bằng chứng quan hệ thuê đã có từ trước: hợp đồng cũ, bảng lương, chứng từ đóng bảo hiểm xã hội, xác nhận của chủ về thời gian làm việc.
- Người giúp việc khai DS-160, đóng lệ phí, đặt lịch phỏng vấn. Nên nộp cùng thời điểm hoặc sau khi chủ đã có visa, để viên chức thấy rõ tình trạng của chủ.
- Phỏng vấn: viên chức hỏi người lao động về công việc, mức lương, giờ làm, nơi ở, và có thể hỏi về quyền của người lao động. Người giúp việc tự trả lời, không để chủ trả lời thay.
- Khi nhập cảnh, CBP cho thời gian lưu trú phù hợp với thời gian chủ ở Mỹ. Gia hạn, nếu cần, làm theo thủ tục với USCIS trước khi I-94 hết hạn.
Lệ phí visa và lịch hẹn phỏng vấn do Bộ Ngoại giao Mỹ quy định, thay đổi theo thời kỳ — kiểm lại trên trang chính thức trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Người có thẻ xanh ở Mỹ có mang người giúp việc từ Việt Nam sang bằng B-1 được không?
Thường là không. Diện B-1 lao động gia đình dành cho chủ đang giữ một số visa không định cư hoặc công dân Mỹ sống chủ yếu ở nước ngoài. Thường trú nhân sống ở Mỹ muốn thuê lâu dài phải đi các diện lao động khác.
Người giúp việc mới thuê vài tháng có xin B-1 đi theo chủ được không?
Khó. Hướng dẫn của Bộ Ngoại giao Mỹ thường yêu cầu đã làm cho chủ ít nhất một năm trước khi chủ sang Mỹ, hoặc chủ có lịch sử thuê người giúp việc thường xuyên. Quan hệ thuê mới lập để xin visa sẽ bị nghi ngờ.
Lương người giúp việc ở Mỹ có được trả theo mức Việt Nam không?
Không. Hợp đồng phải trả không thấp hơn mức lương tối thiểu cao nhất áp dụng tại nơi làm việc ở Mỹ hoặc mức lương phổ biến. Chỗ ở và ăn uống do chủ lo miễn phí, không được trừ vào lương theo cách làm giảm mức lương đó.
Chủ có được giữ hộ chiếu của người giúp việc không?
Không. Người lao động có quyền giữ hộ chiếu và giấy tờ tuỳ thân của mình. Giữ giấy tờ của người lao động là một dấu hiệu bị coi là cưỡng bức lao động theo luật Mỹ và có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho chủ.
Người giúp việc đi theo chủ có được làm thêm cho nhà khác không?
Không. Visa B-1 diện này chỉ cho phép làm cho chủ đã nêu trong hồ sơ. Làm thêm cho gia đình khác, kể cả theo giờ, là làm việc trái phép và ảnh hưởng tới tình trạng cư trú của người lao động.