Vĩnh trú ở Nhật (永住, đọc là eijuu) là tư cách lưu trú không có thời hạn và không giới hạn loại công việc. Người có vĩnh trú vẫn giữ quốc tịch Việt Nam, vẫn phải gia hạn thẻ cư trú định kỳ, nhưng không còn phải xin gia hạn tư cách lưu trú hay lo đổi việc là mất visa. Với nhiều gia đình người Việt đã sống ở Nhật lâu năm, đây là bước hợp lý hơn nhập quốc tịch, vì Nhật không cho giữ hai quốc tịch.
Điều làm hồ sơ vĩnh trú khó không nằm ở số năm, mà ở chỗ cơ quan xuất nhập cảnh đọc rất kỹ lịch sử đóng thuế, lương hưu và bảo hiểm y tế của bạn. Một lần chậm nộp lương hưu quốc dân cách đây hai năm có thể làm trượt một hồ sơ đủ mười năm cư trú. Bài này đi qua mốc thời gian, các lối tắt, cách cơ quan xét và những lỗi người Việt hay mắc. Quy định và lệ phí cụ thể có thể đổi — luôn đối chiếu hướng dẫn hiện hành của Cơ quan Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật Bản.
Ba điều kiện gốc và mốc 10 năm
Luật quản lý xuất nhập cảnh của Nhật đặt ba điều kiện gốc cho vĩnh trú: hạnh kiểm tốt, có khả năng tự nuôi sống bằng tài sản hoặc tay nghề, và việc cho bạn vĩnh trú phù hợp lợi ích của Nhật. Hai điều kiện đầu được nới cho vợ chồng, con của người Nhật và của người có vĩnh trú; điều kiện thứ ba thì ai cũng phải qua.
Điều kiện thứ ba được cụ thể hoá trong bản hướng dẫn của cơ quan xuất nhập cảnh. Mốc nguyên tắc là đã sống liên tục ở Nhật khoảng 10 năm, trong đó có ít nhất 5 năm mang tư cách lao động (kỹ sư, nhân văn, quốc tế, kỹ năng đặc định số 2…) hoặc tư cách cư trú theo thân phận. Những năm du học được tính vào 10 năm, nhưng không được tính vào 5 năm lao động. Thực tập sinh kỹ năng và kỹ năng đặc định số 1 thì theo hướng dẫn hiện hành không được tính vào phần 5 năm lao động.
Ngoài ra bạn phải đang giữ tư cách lưu trú với thời hạn dài nhất của loại đó — trên thực tế cơ quan chấp nhận thẻ 3 năm hoặc 5 năm. Người đang cầm thẻ 1 năm thường được khuyên chờ tới lần gia hạn được cấp 3 năm rồi mới nộp. Cũng cần không có án phạt, kể cả lỗi giao thông nặng, và không có vi phạm nghĩa vụ khai báo như đổi địa chỉ, đổi nơi làm việc.
Các lối tắt: ai được nộp sớm hơn 10 năm
Hướng dẫn của cơ quan xuất nhập cảnh có một loạt ngoại lệ rút ngắn mốc 10 năm. Bảng dưới gom các nhóm người Việt hay gặp; điều kiện chi tiết đọc trong hướng dẫn hiện hành.
| Nhóm | Mốc cư trú theo nguyên tắc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vợ hoặc chồng của người Nhật, người vĩnh trú | Hôn nhân thật khoảng 3 năm và ở Nhật khoảng 1 năm | Hôn nhân phải còn thực chất, sống chung |
| Con ruột của người Nhật, người vĩnh trú | Ở Nhật khoảng 1 năm | Con sinh ở Nhật thường được cấp tư cách con của người vĩnh trú trước |
| Định cư dài hạn (teijuusha) | Khoảng 5 năm | Nhóm này ít gặp với người Việt mới sang |
| Nhân lực chất lượng cao 70 điểm | Khoảng 3 năm duy trì 70 điểm | Điểm tính cả tại thời điểm nộp và 3 năm trước |
| Nhân lực chất lượng cao 80 điểm | Khoảng 1 năm duy trì 80 điểm | Lối nhanh nhất cho kỹ sư lương cao |
| Người có đóng góp lớn cho Nhật | Khoảng 5 năm | Xét từng trường hợp, khó chứng minh |
Nhiều người Việt là kỹ sư IT, cơ khí, điện ở Nhật bảy tám năm mà không biết mình đã đủ 70 điểm từ lâu. Tính lại điểm theo bảng nhân lực chất lượng cao có thể giúp bạn nộp sớm vài năm mà không cần đổi visa sang HSP — hồ sơ vĩnh trú cho phép tự chứng minh điểm.
Thuế, lương hưu, bảo hiểm: chỗ hồ sơ hay vỡ
Từ khoảng năm 2019, cơ quan xuất nhập cảnh siết việc xét nghĩa vụ công. Với người mang visa lao động, hồ sơ thường phải nộp chứng nhận thuế cư trú và thu nhập của khoảng 5 năm gần nhất, cùng giấy tờ chứng minh đóng lương hưu và bảo hiểm y tế khoảng 2 năm gần nhất. Cái họ nhìn không chỉ là "đã đóng đủ chưa" mà là "có đóng đúng hạn không".
Người làm công ty lớn thường an toàn vì lương hưu phúc lợi (kosei nenkin) và bảo hiểm y tế bị trừ thẳng vào lương. Rủi ro nằm ở những giai đoạn chuyển việc, nghỉ giữa hai công ty, tự kinh doanh, hoặc làm cho công ty nhỏ không tham gia bảo hiểm xã hội — lúc đó bạn phải tự đóng lương hưu quốc dân (kokumin nenkin) và bảo hiểm y tế quốc dân, và rất nhiều người quên hoặc đóng gộp muộn. Đóng bù trước khi nộp vẫn bị coi là đã từng chậm.
Một lỗi khác hay gặp: khai người phụ thuộc để giảm thuế cho cha mẹ, anh em ở Việt Nam mà không đủ giấy tờ chứng minh chu cấp, rồi bị điều chỉnh thuế. Một lần điều chỉnh như vậy trong 5 năm gần nhất là thứ cơ quan sẽ hỏi. Đây là phần nên rà kỹ nhất trước khi nộp, và nếu từng chậm, cách khôn ngoan thường là đóng đúng hạn liên tục thêm một đến hai năm rồi mới nộp.
Người bảo lãnh, thu nhập và các giấy tờ còn lại
Người bảo lãnh nhân thân (mimoto hoshounin). Hồ sơ cần một người Nhật hoặc người có vĩnh trú đứng bảo lãnh. Trách nhiệm của người này là trách nhiệm đạo nghĩa, không phải bảo lãnh nợ, nhưng nhiều người Nhật vẫn ngại. Cấp trên ở công ty, vợ hoặc chồng người Nhật, hay người Việt đã có vĩnh trú là các lựa chọn hay gặp.
Thu nhập đủ nuôi cả hộ. Không có con số luật định, nhưng thực tế cơ quan nhìn thu nhập hằng năm so với số người phụ thuộc. Một người độc thân lương ở mức trung bình của kỹ sư thường ổn; một người nuôi vợ và hai con bằng thu nhập thấp thì dễ bị hỏi. Thu nhập phải ổn định nhiều năm, không chỉ năm nộp.
Giấy tờ công việc. Chứng nhận đang làm việc, hợp đồng, và với người tự kinh doanh thì báo cáo tài chính, tờ khai thuế, đăng ký doanh nghiệp. Người tự kinh doanh là nhóm bị xem kỹ nhất vì thu nhập biến động.
Lý do xin vĩnh trú. Một văn bản giải thích vì sao bạn muốn sống lâu dài ở Nhật. Không cần văn hay, nhưng nên viết thật: công việc, gia đình, con đi học, kế hoạch dài hạn.
Lệ phí và thời gian xét. Lệ phí nộp bằng tem thu nhập khi được cấp; Nhật đã thảo luận tăng lệ phí các thủ tục lưu trú nên đừng tin con số cũ trên mạng. Thời gian xét theo công bố là vài tháng, nhưng trên thực tế nhiều hồ sơ mất từ nửa năm tới hơn một năm tuỳ cục.
Sau khi có vĩnh trú: không phải muốn làm gì cũng được
Vĩnh trú không có thời hạn, nhưng thẻ cư trú của người vĩnh trú vẫn phải đổi định kỳ, thường 7 năm một lần. Nếu ra khỏi Nhật, bạn cần xin giấy phép tái nhập cảnh; giấy phép tái nhập cảnh đặc biệt (khi rời Nhật dưới 1 năm) được làm ngay ở sân bay, còn đi lâu hơn thì phải xin giấy phép thường với thời hạn tối đa nhiều năm. Ở ngoài Nhật quá thời hạn giấy phép là mất vĩnh trú, và nhiều người về Việt Nam chăm cha mẹ ốm đã mất tư cách theo đúng cách này.
Năm 2024, Nhật sửa luật xuất nhập cảnh, trong đó có điều khoản cho phép thu hồi hoặc chuyển đổi tư cách vĩnh trú khi người vĩnh trú cố ý không nộp thuế, bảo hiểm xã hội, hoặc phạm một số tội. Các điều khoản này được thông báo sẽ có hiệu lực sau một thời gian chuyển tiếp, và cách áp dụng trên thực tế cần theo dõi thông báo chính thức. Điều chắc chắn là kỷ luật đóng thuế, lương hưu, bảo hiểm không chỉ để xin được vĩnh trú mà còn để giữ nó.
Vợ chồng và con của bạn không tự động có vĩnh trú. Họ thường mang tư cách "vợ/chồng hoặc con của người vĩnh trú" và có thể xin vĩnh trú riêng với mốc ngắn hơn. Con sinh ở Nhật phải làm thủ tục xin tư cách lưu trú trong thời hạn quy định sau khi sinh.
Ví dụ giả định: kỹ sư 8 năm ở Nhật tính lại đường đi
Anh Khoa sang Nhật du học tiếng 2 năm, học đại học 4 năm, rồi làm kỹ sư phần mềm 2 năm ở Osaka với visa kỹ sư, nhân văn, quốc tế, thẻ 3 năm. Tổng thời gian ở Nhật là 8 năm, phần lao động mới 2 năm. Theo mốc nguyên tắc, anh cần thêm khoảng 3 năm làm việc nữa để có đủ 5 năm lao động, và tổng thời gian lúc đó vượt 10 năm.
Nhưng nếu tính điểm nhân lực chất lượng cao: tốt nghiệp đại học được một khoản điểm, tốt nghiệp đại học Nhật được điểm cộng, tiếng Nhật N1 được điểm cộng lớn, tuổi dưới 30 được điểm cao, thu nhập ở mức kỹ sư khá cũng có điểm. Cộng lại, anh có thể đã sát hoặc vượt 70 điểm. Nếu duy trì được 70 điểm trong 3 năm, anh có thể nộp vĩnh trú theo lối tắt — sớm hơn mốc 10 năm và không cần chờ đủ 5 năm lao động.
Việc anh cần làm là rà lại xem điểm 70 có đạt từ 3 năm trước không (lương năm đầu đi làm thường thấp), giữ chứng từ thu nhập và tiếng Nhật, và kiểm lại toàn bộ lương hưu, bảo hiểm của giai đoạn chuyển từ sinh viên sang đi làm — khoảng hở vài tháng giữa tốt nghiệp và nhận việc là nơi hay có khoản đóng muộn. Ví dụ này là giả định để minh hoạ cách tính, không thay cho thẩm định hồ sơ thật.
Sai lầm hay gặp khi nộp vĩnh trú
Phần lớn hồ sơ trượt không phải vì thiếu năm, mà vì những chi tiết người nộp coi nhẹ:
- Nộp khi đang giữ thẻ 1 năm, trong khi thẻ có thời hạn tối đa mới được chấp nhận trên thực tế.
- Có giai đoạn tự đóng lương hưu quốc dân chậm, rồi đóng bù ngay trước khi nộp và nghĩ là đã xoá được vết.
- Khai người phụ thuộc ở Việt Nam để giảm thuế mà không giữ chứng từ chuyển tiền, sau bị truy thu.
- Ra khỏi Nhật dài ngày nhiều lần trong năm, làm đứt mạch "cư trú liên tục" theo cách cơ quan đánh giá.
- Đổi việc mà không khai báo với cơ quan xuất nhập cảnh trong thời hạn quy định.
- Nộp ngay sau khi chuyển sang tự kinh doanh, khi chưa có báo cáo thuế đủ năm để chứng minh thu nhập ổn định.
- Dựa vào mốc thời gian của người quen nộp nhiều năm trước, trong khi hướng dẫn và cách xét đã đổi.
Nếu hồ sơ bị từ chối, bạn vẫn giữ tư cách lưu trú đang có và có thể nộp lại khi đã khắc phục lý do. Nên xin giải thích lý do từ chối tại cục xuất nhập cảnh trước khi nộp lại, thay vì đoán.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian du học có được tính vào mốc 10 năm vĩnh trú không?
Có, thời gian du học được tính vào tổng thời gian cư trú liên tục, nhưng không được tính vào phần ít nhất 5 năm mang tư cách lao động hoặc cư trú. Người đi du học rồi đi làm thường phải chờ tới khi phần lao động đủ, trừ khi đi theo lối tắt điểm nhân lực chất lượng cao.
Đang giữ thẻ 1 năm có nộp vĩnh trú được không?
Về hình thức vẫn nộp được, nhưng theo hướng dẫn hiện hành, người nộp cần đang giữ thời hạn lưu trú dài nhất của tư cách đó, và trên thực tế thẻ 3 năm được coi là đáp ứng. Hồ sơ với thẻ 1 năm có rủi ro bị từ chối cao, nên phần đông chọn chờ lần gia hạn tiếp theo.
Có vĩnh trú Nhật rồi có phải bỏ quốc tịch Việt Nam không?
Không. Vĩnh trú là tư cách lưu trú của người nước ngoài, bạn vẫn giữ hộ chiếu Việt Nam. Chỉ khi nhập quốc tịch Nhật mới phải thôi quốc tịch Việt Nam, vì Nhật không chấp nhận hai quốc tịch với người nhập tịch.
Từng chậm đóng lương hưu thì bao lâu sau nên nộp vĩnh trú?
Không có mốc cứng công bố. Vì cơ quan xem lịch sử đóng của khoảng 2 năm gần nhất với lương hưu và bảo hiểm, cách thường được khuyên là đóng đúng hạn liên tục ít nhất trong khoảng thời gian đó rồi mới nộp. Đóng bù ngay trước khi nộp không xoá được việc từng chậm.
Người có vĩnh trú về Việt Nam sống vài năm có mất tư cách không?
Có thể mất. Khi ra khỏi Nhật, bạn phải có giấy phép tái nhập cảnh còn hiệu lực; giấy phép đặc biệt chỉ dùng cho chuyến dưới 1 năm, chuyến dài hơn phải xin giấy phép thường trước khi đi. Ở ngoài quá thời hạn giấy phép thì tư cách vĩnh trú chấm dứt.
Vợ và con có được vĩnh trú cùng lúc với người nộp chính không?
Có thể nộp cùng lúc nếu họ cũng đáp ứng điều kiện theo diện của mình, ví dụ vợ chồng của người nộp đang ở Nhật cùng. Thực tế nhiều gia đình cho người chính nộp trước, sau đó vợ chồng và con nộp theo diện gia đình người vĩnh trú với mốc ngắn hơn.