Nhiều gia đình chọn sống hai nước vì nguồn thu nhập tốt nhất của họ ở Việt Nam, còn thứ họ muốn cho con — trường học, môi trường, giấy tờ — lại ở nước khác. Thay vì phải chọn một, họ tách ra: vợ và con sống ở nước định cư, chồng tiếp tục điều hành công việc ở Việt Nam; hoặc cha mẹ đã về hưu chia năm thành hai nửa. Mô hình này giữ được dòng tiền, đổi lại là chi phí đi lại, khoảng cách trong hôn nhân và một loạt nghĩa vụ pháp lý ở cả hai đầu.
Sống hai nước không sai, nhưng nó chạm vào ba thứ mà nhiều gia đình chỉ nhận ra khi đã muộn: nghĩa vụ cư trú để giữ thẻ và tiến tới quốc tịch, thuế khi bạn có thể là cư dân thuế của hai nơi, và sức chịu đựng của gia đình khi xa nhau dài hạn. Bài này đi qua các mô hình thường gặp, những va chạm cụ thể, và cách sắp xếp để mô hình bền.
Bốn mô hình "hai nước" thường gặp ở gia đình Việt
Không có một kiểu gia đình hai nước; mỗi mô hình có điểm gãy riêng. Nhận ra mình thuộc kiểu nào giúp biết trước chỗ cần lo.
- Một người trụ ở Việt Nam, phần còn lại ở nước ngoài. Thường là người chồng giữ doanh nghiệp, vợ ở cùng con đi học. Giới nghiên cứu di cư quốc tế gọi kiểu này là "astronaut family" từ các gia đình Hồng Kông và Đài Loan sang Canada, Úc những năm 1990. Điểm gãy: người ở lại Việt Nam khó giữ đủ ngày cư trú; quan hệ vợ chồng và cha con bị thử thách.
- Con đi học, một phụ huynh đi kèm. Mẹ hoặc bố theo con bằng visa giám hộ hay visa du lịch dài ngày. Điểm gãy: visa của người đi kèm thường không cho làm việc, tiền sống phải chuyển từ Việt Nam sang đều đặn.
- Cha mẹ lớn tuổi đi về. Đã có thẻ thường trú do con bảo lãnh nhưng muốn ở Việt Nam phần lớn thời gian. Điểm gãy: vắng mặt dài có thể bị coi là từ bỏ thường trú; bảo hiểm y tế ở hai nơi không liền mạch.
- Đã có quốc tịch nước ngoài, về Việt Nam làm ăn. Ít vướng cư trú hơn nhưng vướng thuế và quyền sở hữu tài sản ở Việt Nam theo tư cách người nước ngoài hoặc người Việt định cư ở nước ngoài.
Phần lớn rủi ro tập trung ở ba mô hình đầu, vì lúc đó gia đình chưa có quốc tịch nước sở tại mà đã phải sống như người có hai nhà.
Nghĩa vụ cư trú: chỗ mô hình hai nước va mạnh nhất
Thẻ thường trú không phải là quyền vĩnh viễn bất kể bạn sống ở đâu. Mỗi nước có quy tắc riêng; bảng dưới tóm nguyên lý để bạn biết đọc gì ở trang chính thức.
| Nước | Nguyên lý giữ thường trú | Hệ quả với người hay về Việt Nam |
|---|---|---|
| Mỹ | Thẻ xanh dành cho người sống thường xuyên ở Mỹ. Vắng mặt từ một năm trở lên mà không có giấy phép tái nhập cảnh thường bị xem là từ bỏ; vắng dài hơn sáu tháng đã có thể bị xét lại. | Đi lâu phải xin giấy phép tái nhập cảnh trước khi rời Mỹ; vắng dài cũng làm gián đoạn thời gian tính để nhập tịch. |
| Canada | Cần có mặt ở Canada ít nhất 730 ngày trong mỗi chu kỳ 5 năm (tính đến thời điểm viết, theo canada.ca); có một số ngoại lệ như đi theo vợ chồng là công dân Canada. | Người ở lại Việt Nam làm ăn rất dễ hụt ngày; khi hụt có thể mất thường trú lúc gia hạn thẻ hoặc khi nhập cảnh. |
| Úc | Thường trú có quyền đi lại ra vào trong một thời hạn; hết hạn mà ở ngoài Úc thì cần Resident Return Visa, xét theo thời gian đã sống ở Úc hoặc mối liên hệ chặt chẽ. | Ở ngoài Úc dài sau khi hết quyền đi lại, việc quay lại không còn tự động. |
| Châu Âu (thường trú dài hạn EU) | Quy chế chung cho phép mất tư cách khi vắng mặt khỏi lãnh thổ EU quá một khoảng thời gian liên tục; từng nước có thêm quy định. | Kiểm cổng di trú của chính nước cấp thẻ. |
Kết luận thực tế: trong mô hình "một người trụ ở Việt Nam", người đó thường là người có nguy cơ mất thẻ cao nhất và cũng là người đến muộn nhất với quốc tịch. Nếu gia đình muốn cả nhà có quốc tịch, người này cần có kế hoạch dành đủ ngày ở nước định cư trong những năm then chốt.
Thuế: có thể là cư dân thuế của cả hai nơi
Tiêu chí cư dân thuế khác tiêu chí di trú. Ở Việt Nam, một cá nhân có mặt từ 183 ngày trở lên trong năm, hoặc có nơi ở thường xuyên, thường được coi là cư trú về thuế và chịu thuế trên thu nhập toàn cầu. Ở nước định cư, chỉ cần có thẻ thường trú hoặc sống đủ lâu cũng có thể khiến bạn thành cư dân thuế ở đó. Người sống hai nơi vì thế có thể bị hai hệ thống cùng coi là của mình.
Mỹ là trường hợp đặc biệt cần nhớ: Mỹ đánh thuế công dân và người có thẻ xanh trên thu nhập toàn cầu, kể cả khi họ sống chủ yếu ở nước khác, và yêu cầu khai báo tài khoản tài chính ở nước ngoài khi vượt ngưỡng. Một người chồng làm ăn ở Việt Nam mà có thẻ xanh vẫn có nghĩa vụ khai thuế ở Mỹ.
Hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và một số nước giúp giảm trùng lặp, nhưng không tự động áp dụng; bạn phải khai đúng cách và giữ chứng từ. Đây là lý do gia đình hai nước nên có người làm thuế hiểu cả hai hệ thống ngay từ năm đầu, không đợi đến khi nhận thư hỏi của cơ quan thuế. Các ngưỡng và mẫu khai đổi theo năm — kiểm trang của cơ quan thuế từng nước.
Ví dụ giả định: một năm của người chồng ở lại Việt Nam
Ví dụ giả định để thấy các con số va nhau thế nào. Anh A có thường trú Canada cùng vợ và hai con. Vợ con sống ở Vancouver, anh A điều hành xưởng ở Bình Dương cũ (nay thuộc TP.HCM). Mỗi năm anh sang Canada ba lần: Tết Tây, hè, và một chuyến giữa năm, mỗi lần khoảng một tháng. Tổng cộng anh có mặt ở Canada khoảng 90 ngày mỗi năm.
Sau năm năm, anh A có khoảng 450 ngày hiện diện, thiếu xa mốc 730 ngày. Khi thẻ hết hạn và anh xin gia hạn, hoặc khi bị hỏi lúc nhập cảnh, thường trú của anh có thể bị xem xét. Trong khi đó vợ anh sống ở Canada đủ ngày, sau vài năm có thể đủ điều kiện nhập tịch, còn anh thì chưa — đúng vào lúc gia đình muốn cả nhà cùng quốc tịch.
Nếu tính trước, anh A có nhiều lựa chọn hơn: dồn hai năm liền sống chủ yếu ở Canada trong khi giao xưởng cho người quản lý, hoặc chấp nhận chỉ giữ visa du lịch để thăm vợ con và để vợ con lo phần quốc tịch. Không có đáp án đúng chung; có đáp án đúng cho từng gia đình, và nó chỉ rõ ra khi có người ngồi đếm ngày. Ở Mỹ hay Úc, phép tính khác nhưng câu hỏi giống hệt.
Cái giá không nằm trên giấy: hôn nhân, con cái, người già
Khoảng cách vợ chồng. Xa nhau sáu tháng thì mọi người đều nghĩ là chịu được; xa nhau sáu năm là chuyện khác. Người ở nước ngoài một mình gánh việc nhà, con cái, rào cản ngôn ngữ; người ở Việt Nam một mình với công việc và các quan hệ xã giao. Hai người dần sống hai nhịp khác nhau. Gia đình nào giữ được thường có lịch gặp cố định và cùng quyết định các việc lớn, không để một bên tự xoay.
Con lớn lên thiếu một người. Con tuổi dậy thì cần cả bố lẫn mẹ hiện diện. Cuộc gọi video không thay được bữa tối. Nhiều gia đình sắp xếp để người trụ ở Việt Nam ở cùng con vào các mốc quan trọng: năm đầu sang, năm chuyển cấp, năm thi đại học.
Cha mẹ già ở lại. Khi con cái chia hai nơi, ông bà ở Việt Nam thường là người thiệt nhất. Sắp xếp người chăm, chuẩn bị tài chính và giấy uỷ quyền trước là việc nên làm sớm.
Chi phí đi lại và hai bộ chi tiêu. Hai nhà, hai bộ hoá đơn, vé máy bay nhiều lượt mỗi năm. Mô hình hai nước chỉ có lợi về tài chính khi thu nhập ở Việt Nam đủ lớn để bù khoản này một cách bền vững.
Sắp xếp cho mô hình hai nước bền vững
Nếu đã chọn sống hai nơi, những việc dưới đây giúp giảm rủi ro pháp lý và giữ gia đình gắn kết:
- Đếm ngày cư trú của từng người ngay từ ngày đầu, ghi theo năm, đối chiếu với mốc giữ thẻ và mốc nhập tịch của nước định cư.
- Quyết định trước ai cần quốc tịch, ai chỉ cần thẻ, rồi phân bổ thời gian ở cho đúng mục tiêu, thay vì để ngày cư trú trôi tự nhiên.
- Có giấy phép tái nhập cảnh hoặc giấy tờ tương đương trước những chuyến về Việt Nam dài, nếu nước định cư có cơ chế này.
- Thuê người làm thuế hiểu cả hai nước; giữ chứng từ thu nhập, chuyển tiền, tài sản ở Việt Nam theo năm.
- Lập giấy uỷ quyền, di chúc hoặc thoả thuận tài sản phù hợp ở cả hai nơi, để một người vắng mặt không làm tê liệt việc của cả nhà.
- Đặt lịch xem lại mô hình mỗi năm: khi con vào đại học, khi doanh nghiệp ở Việt Nam đổi, hoặc khi một trong hai người mệt, có thể đã đến lúc gom về một nơi.
Mô hình hai nước là giai đoạn chuyển tiếp hợp lý cho rất nhiều gia đình. Nó chỉ trở thành vấn đề khi được kéo dài vô thời hạn mà không ai nhìn lại các mốc pháp lý.
Vấn đề quốc tịch Việt Nam khi đã nhập quốc tịch nước khác
Đi đến cuối mô hình hai nước, nhiều người sẽ nhập quốc tịch nước định cư và băn khoăn về quốc tịch Việt Nam. Luật Quốc tịch Việt Nam có quy định về việc giữ, thôi và trở lại quốc tịch Việt Nam, và các quy định này đã được sửa đổi qua các thời kỳ. Ở phía bên kia, một số nước cho phép hai quốc tịch, một số yêu cầu từ bỏ quốc tịch cũ khi nhập tịch. Kết hợp hai bộ quy tắc mới ra câu trả lời cho trường hợp của bạn.
Vì vậy, đừng hỏi chung chung "có giữ được hai quốc tịch không", mà hỏi theo cặp nước cụ thể: nước định cư có bắt từ bỏ quốc tịch cũ không, và Việt Nam có cho giữ trong hoàn cảnh của bạn không. Phần Việt Nam nên hỏi cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc Bộ Tư pháp; phần nước ngoài kiểm cổng di trú của nước đó.
Quốc tịch ảnh hưởng trực tiếp tới tài sản ở Việt Nam: quyền sở hữu nhà đất, thừa kế, đứng tên doanh nghiệp đều có thể khác nhau tuỳ bạn còn là công dân Việt Nam hay không. Người có nhiều tài sản ở Việt Nam nên rà soát việc này trước khi làm thủ tục nhập tịch, không phải sau.
Câu hỏi thường gặp
Chồng ở Việt Nam làm ăn, vợ con ở Canada thì chồng có giữ được thường trú không?
Chỉ khi chồng đáp ứng nghĩa vụ cư trú mà canada.ca quy định, tức có đủ ngày hiện diện trong chu kỳ năm năm, hoặc thuộc một ngoại lệ được công nhận. Ở Việt Nam quá nhiều thì nguy cơ mất thường trú là có thật, nhất là khi gia hạn thẻ hay nhập cảnh.
Cha mẹ có thẻ xanh Mỹ về Việt Nam sống nửa năm có sao không?
Vắng dưới sáu tháng thường ít vấn đề hơn. Vắng lâu hơn, nhất là gần một năm, rủi ro bị cho là đã từ bỏ thường trú tăng lên. Nếu định đi lâu, nên xin giấy phép tái nhập cảnh trước khi rời Mỹ và giữ các ràng buộc như nhà ở, tài khoản, khai thuế ở Mỹ.
Sống hai nơi có bắt buộc phải khai thuế ở cả hai nước không?
Tuỳ việc bạn có là cư dân thuế của mỗi nước theo luật nước đó hay không. Người có thẻ xanh hoặc quốc tịch Mỹ phải khai thuế Mỹ dù sống ở đâu. Hiệp định tránh đánh thuế hai lần có thể giảm trùng lặp nhưng không miễn nghĩa vụ khai.
Mô hình hai nước có ảnh hưởng tới việc nhập quốc tịch không?
Có. Hầu hết nước tính thời gian thực sự sống ở nước đó trước khi cho nhập tịch. Người trụ ở Việt Nam nhiều sẽ đạt mốc nhập tịch muộn hơn người ở hẳn, có khi muộn rất nhiều năm.
Có nên để con ở nước ngoài một mình khi con chưa đủ 18 tuổi không?
Phần lớn nước yêu cầu học sinh vị thành niên có người giám hộ hợp pháp tại chỗ, và trường thường có quy định riêng. Ngoài chuyện giấy tờ, cần cân nhắc khả năng tự lập và sức khoẻ tinh thần của con; nhiều gia đình chọn để một phụ huynh đi kèm ít nhất năm đầu.
Khi nào gia đình nên gom về sống một nơi?
Khi chi phí đi lại và hai bộ chi tiêu không còn được thu nhập ở Việt Nam bù đắp, khi một người có nguy cơ mất thẻ, khi con chuyển sang giai đoạn cần cả bố lẫn mẹ, hoặc khi quan hệ vợ chồng bắt đầu rạn vì xa cách. Đó là các tín hiệu đáng ngồi lại bàn.