Úc nằm ở Nam bán cầu nên các mùa ngược với Việt Nam: mùa hè từ tháng 12 đến tháng 2, mùa thu từ tháng 3 đến tháng 5, mùa đông từ tháng 6 đến tháng 8 và mùa xuân từ tháng 9 đến tháng 11. Nhưng nói "thời tiết ở Úc" chung chung thì không dùng được, vì đất nước rộng gần bằng một châu lục: Darwin ở miền Bắc nóng ẩm quanh năm với mùa mưa và mùa khô, trong khi Melbourne và Hobart có mùa đông lạnh, ẩm, gió nhiều.
Với người mới sang, hai điều đáng chuẩn bị hơn cả nhiệt độ là tia UV rất mạnh và các mùa thiên tai như cháy rừng, bão, lũ. Bài này tả khí hậu từng thành phố lớn theo cách người sống ở đó cảm nhận, những rủi ro thời tiết thật sự, và cách một gia đình Việt chuẩn bị nhà cửa, quần áo, giấy tờ cho năm đầu. Số liệu nhiệt độ cụ thể nên tra trên trang của Cục Khí tượng Úc (bom.gov.au), nơi có dữ liệu trung bình nhiều năm cho từng trạm.
Khí hậu các thành phố người Việt hay chọn
Bảng dưới mô tả theo đặc điểm, không ghi con số trung bình vì nó thay đổi theo giai đoạn đo và vùng ngoại ô. Ngoại ô xa biển thường nóng hơn trung tâm vào mùa hè và lạnh hơn vào đêm mùa đông.
| Thành phố | Mùa hè | Mùa đông | Điều người Việt hay bất ngờ |
|---|---|---|---|
| Sydney | Nóng ẩm, có đợt nóng gắt ở phía tây | Mát, ít khi quá lạnh ban ngày | Ngoại ô phía tây như vùng Cabramatta, Bankstown nóng hơn hẳn vùng biển |
| Melbourne | Thất thường, có ngày rất nóng rồi chuyển lạnh trong vài giờ | Lạnh, ẩm, nhiều mây, gió | "Bốn mùa trong một ngày": ra đường cần áo khoác dù sáng trời nắng |
| Brisbane | Nóng ẩm, mưa giông buổi chiều, có mưa đá | Khô, dễ chịu, ban đêm se lạnh | Gần giống miền Nam Việt Nam vào mùa hè, nhưng giông mạnh hơn |
| Adelaide | Nóng khô, có đợt nắng nóng kéo dài | Mát, mưa nhiều hơn mùa hè | Nắng khô làm mất nước nhanh mà không thấy mồ hôi |
| Perth | Nóng khô, chiều có gió biển làm dịu | Mát, mưa tập trung | Mùa hè gần như không mưa nhiều tháng |
| Darwin | Mùa mưa nóng ẩm, có bão | Mùa khô nắng, đêm mát | Không có bốn mùa theo nghĩa thông thường |
Canberra và Hobart ít người Việt hơn nhưng nếu nhận việc ở đó thì cần biết: Canberra có sương giá vào sáng mùa đông, còn Hobart mát quanh năm. Đọc bảng này cùng bài về chọn thành phố để sống, vì khí hậu chỉ là một trong nhiều yếu tố.
Tia UV ở Úc: lý do thật sự để mua kem chống nắng trước áo ấm
Úc là một trong những nơi có tỷ lệ ung thư da cao nhất thế giới, theo các cơ quan y tế Úc. Lý do gồm vị trí địa lý, bầu trời trong, nhiều người sống ngoài trời và dân số gốc châu Âu da sáng. Người Việt da sẫm hơn có nguy cơ thấp hơn nhưng không phải miễn nhiễm, và cháy nắng xảy ra rất nhanh, kể cả ngày trời mát hoặc nhiều mây. Nhiệt độ không cho biết mức UV; một ngày 22 độ mùa xuân vẫn có thể có chỉ số UV rất cao.
Thói quen chống nắng ở Úc được dạy từ trường mẫu giáo theo khẩu hiệu Slip, Slop, Slap (mặc áo, bôi kem, đội mũ), sau này thêm đeo kính và tìm bóng râm. Trẻ em đi học thường bắt buộc đội mũ rộng vành khi ra sân trong các tháng có UV cao; trường nhắc "no hat, no play". Cha mẹ mới sang nên chuẩn bị mũ đúng kiểu trường quy định.
Cách dùng được ngay: xem chỉ số UV trong dự báo hằng ngày của Cục Khí tượng hoặc ứng dụng thời tiết, chú ý khung giờ "sun protection times" được khuyến cáo chống nắng. Kem chống nắng mua ở Úc được quản lý như một sản phẩm điều trị, nên chọn loại phổ rộng, chỉ số cao, bôi lại sau vài giờ và sau khi bơi. Người làm việc ngoài trời như xây dựng, làm vườn, nông trại nên hỏi chủ về trang bị chống nắng; đây là một phần nghĩa vụ an toàn lao động.
Một chuyện ít người nói: người Việt hay nghĩ "che kín là đủ", nhưng áo mỏng sáng màu vẫn cho UV xuyên qua. Áo có chỉ số chống tia UV và kính râm đạt chuẩn Úc là đầu tư rẻ hơn nhiều so với chữa tổn thương da về sau.
Mùa cháy rừng: những gì một gia đình mới đến phải biết
Mùa cháy không giống nhau giữa các vùng. Ở miền Nam như Victoria, Nam Úc, phần lớn New South Wales, nguy cơ cao nhất vào cuối xuân và mùa hè; ở miền Bắc nhiệt đới lại rơi vào mùa khô. Đợt cháy rừng mùa hè 2019–2020 ở miền Đông Nam là ví dụ cho thấy khói có thể bao phủ cả thành phố lớn dù lửa ở xa.
Hệ thống cảnh báo chung toàn quốc. Từ năm 2022, các bang dùng chung Hệ thống Đánh giá Nguy cơ Cháy Úc với bốn mức Moderate, High, Extreme và Catastrophic. Ngày Catastrophic, khuyến cáo chung là rời khỏi vùng có nguy cơ từ sớm, không ở lại phòng thủ nhà.
Ứng dụng của cơ quan cứu hoả bang. Mỗi bang có ứng dụng và trang cảnh báo khẩn cấp riêng, ví dụ ứng dụng của cơ quan cứu hoả nông thôn New South Wales hay ứng dụng khẩn cấp của Victoria. Cài ngay tuần đầu, đặt vùng theo dõi là nơi ở, nơi làm, trường của con.
Nhà ở rìa đô thị cần kế hoạch riêng. Nhiều gia đình Việt thuê hoặc mua nhà ở khu mới phát triển sát rừng vì giá dễ chịu hơn. Những khu này thường nằm trong vùng dễ cháy; nên làm kế hoạch sơ tán bằng văn bản cho cả nhà, biết đường thoát và nơi tập trung, và kiểm hợp đồng bảo hiểm nhà có bao cháy rừng.
Khói ảnh hưởng sức khoẻ. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ và người hen suyễn nên theo dõi chất lượng không khí trên trang của cơ quan môi trường bang, đóng cửa khi khói dày, và có sẵn thuốc theo đơn bác sĩ.
Bão, lũ, giông và mưa đá
Miền Bắc và vùng ven biển Queensland, Tây Úc có mùa bão nhiệt đới, thường từ khoảng tháng 11 đến tháng 4. Bão ở Úc gọi là cyclone và được phân cấp theo thang của Úc. Người Việt quen với bão nên thường chủ quan; điều khác là nhà ở vùng bão phải đáp ứng tiêu chuẩn xây dựng riêng, còn ở Brisbane hay Sydney thì mối nguy hay gặp hơn là lũ và giông.
Lũ ở Úc thường xảy ra nhanh, đặc biệt lũ quét ở vùng thấp sau mưa lớn. Thông điệp an toàn được nhắc mãi là "If it’s flooded, forget it": không lái xe qua đường ngập, vì chỉ một lớp nước chảy xiết vừa phải đã có thể cuốn trôi xe. Trước khi thuê hoặc mua nhà ở Brisbane, Sydney phía tây hay các thị trấn ven sông, hãy tra bản đồ nguy cơ lũ do hội đồng thành phố công bố và hỏi lịch sử ngập của căn nhà.
Giông mùa hè ở miền Đông có thể kèm mưa đá to, làm vỡ kính xe, hỏng mái nhà. Bảo hiểm xe và nhà ở Úc thường bao mưa đá nhưng cần đọc kỹ phần "storm" và "flood" vì nhiều hợp đồng phân biệt hai loại này. Melbourne từng có một hiện tượng đặc biệt năm 2016 gọi là hen suyễn do giông: giông mạnh làm vỡ hạt phấn hoa thành hạt rất nhỏ, gây hàng loạt ca khó thở trong một đêm. Người có tiền sử hen hoặc dị ứng phấn hoa ở Victoria nên có kế hoạch điều trị với bác sĩ gia đình vào mùa xuân.
Mọi tình huống nguy hiểm đến tính mạng gọi 000. Với lũ và bão không khẩn cấp, mỗi bang có đơn vị cứu trợ khẩn cấp tình nguyện (SES) nhận yêu cầu hỗ trợ.
Chuẩn bị quần áo và nhà ở cho năm đầu
Người Việt sang Úc hay mang quá nhiều đồ hè và quá ít đồ cho mùa đông trong nhà, vì không ngờ nhà ở Úc lạnh. Một số kinh nghiệm thực tế:
- Nhiều nhà cũ ở Sydney, Melbourne, Adelaide cách nhiệt kém, không có sưởi trung tâm. Trong nhà mùa đông có thể lạnh hơn bạn nghĩ; hỏi chủ nhà về máy sưởi, máy lạnh hai chiều trước khi ký hợp đồng thuê.
- Đồ ấm nên mua ở Úc thay vì mang từ Việt Nam: áo khoác chắn gió, chống nước phù hợp khí hậu địa phương hơn, và mùa sale cuối đông giá dễ chịu.
- Hoá đơn điện, ga tăng mạnh vào mùa đông ở miền Nam. Hãy xin hoá đơn mẫu của căn nhà khi đi xem nhà để ước tính, và hỏi về chương trình hỗ trợ năng lượng của bang nếu có.
- Mùa hè ở Adelaide, Perth, ngoại ô phía tây Sydney có những đợt nắng nóng nguy hiểm cho người già. Đảm bảo phòng ngủ của cha mẹ có máy làm mát, uống đủ nước, không ra ngoài giữa trưa.
- Cửa lưới chống côn trùng (flyscreen) rất quan trọng vào mùa hè; ruồi và muỗi nhiều ở vùng ngoại ô.
- Nhà có hồ bơi phải có hàng rào an toàn theo luật bang; trẻ em mới sang chưa biết bơi nên học bơi sớm vì hoạt động nước rất phổ biến ở Úc.
Biển, sông và an toàn mùa hè
Mùa hè ở Úc gắn với biển, và đuối nước là rủi ro thực sự với người mới đến, kể cả người từng bơi ở Việt Nam. Bãi biển Úc có dòng rút (rip current) mạnh, nhìn bề ngoài lại là chỗ nước có vẻ êm. Nguyên tắc số một: chỉ bơi giữa hai lá cờ đỏ vàng, nơi có nhân viên cứu hộ theo dõi. Bãi không có cứu hộ thì chỉ nên ngắm.
Nếu bị dòng rút kéo ra xa, đừng cố bơi ngược vào bờ. Hãy giữ bình tĩnh, nổi, giơ tay ra hiệu, hoặc bơi song song với bờ để thoát khỏi dòng. Đây là bài học đầu tiên trong các lớp an toàn nước miễn phí ở nhiều hội đồng thành phố, rất nên cho cả nhà tham gia trong mùa hè đầu tiên.
Sông, hồ, đập ở vùng nông thôn có thể sâu đột ngột, nước lạnh, có vật cản. Câu cá ở đá ven biển là hoạt động người Việt hay tham gia và cũng là hoạt động có nhiều ca tử vong; nên mặc áo phao, đi theo nhóm, xem dự báo sóng, và tìm hiểu quy định câu cá của bang, vì có hạn mức, kích cỡ và giấy phép riêng.
Ở miền Bắc nhiệt đới có cá sấu nước mặn và sứa độc theo mùa. Chỉ bơi ở nơi được chỉ định an toàn và làm theo cảnh báo tại chỗ.
Đọc dự báo và cảnh báo thời tiết kiểu Úc
Dự báo của Cục Khí tượng Úc ghi nhiệt độ thấp nhất và cao nhất trong ngày, khả năng mưa theo phần trăm và lượng mưa dự kiến theo khoảng. "Khả năng mưa 70%" nghĩa là xác suất có ít nhất một lượng mưa nhỏ tại điểm dự báo, không phải mưa 70% thời gian trong ngày. Người mới thường đọc nhầm hai thông số này rồi mang theo hoặc bỏ quên áo mưa.
Cảnh báo được chia cấp, từ lời khuyên chuẩn bị tới cảnh báo phải hành động ngay. Với cháy rừng và lũ, thông điệp khẩn cấp thường có ba mức: lời khuyên (Advice), theo dõi và hành động (Watch and Act), và khẩn cấp (Emergency Warning). Mức khẩn cấp có thể đi kèm tín hiệu âm thanh đặc biệt trên đài phát thanh, truyền hình và tin nhắn gửi tới điện thoại trong vùng.
Đài phát thanh ABC địa phương là kênh được chỉ định phát thông tin khẩn cấp trong nhiều thiên tai. Khi mất điện, mất mạng, một chiếc radio chạy pin trong nhà là thứ rẻ mà có ích. Người lớn tuổi không đọc được tiếng Anh nên được con cháu dạy nhận biết các mức cảnh báo bằng màu và âm thanh, và có sẵn danh sách số người thân để gọi.
Câu hỏi thường gặp
Tháng mấy là mùa đông ở Úc?
Mùa đông ở Úc từ tháng 6 đến tháng 8. Tuy nhiên chỉ miền Nam như Melbourne, Hobart, Canberra, Adelaide mới lạnh rõ. Ở Brisbane, Perth mùa đông dễ chịu, còn ở Darwin đây là mùa khô nắng ấm.
Úc có tuyết không?
Có, ở vùng núi cao phía đông nam như dãy Alps của Úc ở New South Wales và Victoria, và ở Tasmania. Các thành phố lớn trên đất liền gần như không có tuyết. Người muốn trượt tuyết thường lên núi vào khoảng tháng 6 đến tháng 9.
Sang Úc vào tháng 12 thì nên mang theo gì?
Tháng 12 là đầu mùa hè. Mang đồ mỏng, mũ rộng vành, kính râm và kem chống nắng, nhưng vẫn cần một áo khoác nhẹ, đặc biệt nếu đến Melbourne vì nhiệt độ có thể giảm nhanh trong ngày. Nhập học của trẻ thường bắt đầu cuối tháng 1 hoặc đầu tháng 2.
Thành phố nào ở Úc có khí hậu gần giống miền Nam Việt Nam nhất?
Brisbane và vùng Đông Nam Queensland có mùa hè nóng ẩm, mưa giông, mùa đông khô và ấm, nên nhiều người miền Nam thấy quen hơn. Darwin còn giống hơn với mùa mưa, mùa khô rõ rệt nhưng là thành phố nhỏ, ít việc làm đa dạng.
Có nên mua bảo hiểm nhà riêng cho cháy rừng và lũ không?
Thường không có hợp đồng riêng; cháy, bão, lũ là các mục trong bảo hiểm nhà và đồ đạc. Cần đọc kỹ điều khoản lũ vì một số hợp đồng loại trừ hoặc tính phí cao ở vùng có nguy cơ. Người thuê nhà nên mua bảo hiểm đồ đạc vì bảo hiểm của chủ nhà không bao đồ của bạn.
Ứng dụng nào nên cài để theo dõi thời tiết và cảnh báo?
Nên dùng nguồn chính thức: ứng dụng hoặc trang của Cục Khí tượng Úc cho dự báo, chỉ số UV và cảnh báo thời tiết; ứng dụng cảnh báo khẩn cấp của cơ quan cứu hoả và cứu trợ khẩn cấp ở bang mình sống cho cháy rừng, lũ. Tránh dựa vào ứng dụng nước ngoài không cập nhật cảnh báo địa phương.