Trong mọi hồ sơ thường trú Canada, bạn phải khai toàn bộ thành viên gia đình: vợ hoặc chồng, người sống chung như vợ chồng, con phụ thuộc và con của con phụ thuộc — kể cả người không đi theo. Những người không đi theo vẫn phải được cán bộ xem xét, thường là khám sức khoẻ di trú. Nếu một người không được khai, hoặc được khai nhưng không đi khám, người đó trở thành "thành viên gia đình bị loại trừ".
Hậu quả không hiện ra ngay. Bạn vẫn nhận thường trú bình thường, vẫn sống ở Canada bình thường. Chỉ đến vài năm sau, khi bạn nộp đơn bảo lãnh chính người đó, hồ sơ bị từ chối theo một điều khoản mà nhiều người lần đầu nghe tới: quy định 117(9)(d). Đến lúc đó, đường sửa còn rất hẹp. Bài này giải thích quy định, các tình huống người Việt hay dính, và việc cần làm trước khi quá muộn.
Quy định nói gì và vì sao Canada đặt ra
Điều 117(9)(d) của Quy định Di trú và Bảo vệ Người tị nạn loại khỏi diện bảo lãnh gia đình những người mà vào lúc người bảo lãnh nộp hồ sơ thường trú của chính mình, họ là thành viên gia đình không đi kèm và không được cán bộ xem xét. Nói gọn: lúc đó đáng lẽ phải khai và khám, nhưng đã không làm, thì về sau không được bảo lãnh người đó theo diện gia đình.
Lý do của quy định là sự công bằng và an toàn. Nếu người không đi kèm có bệnh nặng hoặc tiền án, việc xem xét lúc đầu có thể ảnh hưởng tới cả hồ sơ. Canada không muốn một người tránh xem xét lúc đầu rồi đi vào bằng cửa bảo lãnh sau, khi điều kiện xét của diện gia đình có khi nhẹ hơn. Toà án Canada đã nhiều lần giữ nguyên quy định này, kể cả với những hoàn cảnh rất đáng thương.
Quy định áp dụng theo thời điểm, không theo ý định. Bạn không cố ý giấu cũng vẫn bị áp dụng. Ai không khai vì nghĩ "con ở với chồng cũ, không liên quan" hay "chưa cưới thì không tính" đều rơi vào cùng hậu quả với người cố tình giấu.
Ai là "thành viên gia đình" phải khai
Định nghĩa thành viên gia đình trong hồ sơ thường trú hẹp hơn khái niệm gia đình ở Việt Nam, nhưng hay bị hiểu sai ở mấy nhóm sau:
| Người | Có phải khai không | Ghi chú hay bị bỏ sót |
|---|---|---|
| Vợ hoặc chồng hợp pháp | Có | Kể cả đang ly thân, đang chờ ly hôn |
| Người sống chung như vợ chồng từ 12 tháng | Có | Nhiều người nghĩ chưa đăng ký kết hôn thì không cần |
| Con ruột, con nuôi dưới 22 tuổi chưa kết hôn | Có | Kể cả con sống với cha hoặc mẹ kia, con mà bạn không nuôi |
| Con riêng của vợ hoặc chồng | Có | Con riêng là con phụ thuộc của vợ chồng bạn |
| Con từ 22 tuổi phụ thuộc vì bệnh tật từ trước 22 | Có | Phải có hồ sơ y tế chứng minh |
| Cha mẹ, anh chị em | Khai trong mẫu thông tin gia đình | Không phải thành viên đi kèm, không bị áp quy định này |
Phần lớn trường hợp dính quy định này là con. Con với vợ hay chồng cũ, con ngoài giá thú, con đã cho ông bà nuôi từ nhỏ — cha hoặc mẹ có khi không khai vì nghĩ con không phải "của hồ sơ này". Theo luật Canada, quan hệ cha mẹ – con vẫn còn và con vẫn phải khai.
Các tình huống người Việt hay dính
Con ở với vợ hay chồng cũ. Người nộp đơn ly hôn đã lâu, con sống với mẹ ở Việt Nam, nên không khai. Mười năm sau người mẹ mất, người cha muốn đưa con sang thì hồ sơ bị từ chối. Đây là kịch bản đau lòng nhất và gặp nhiều nhất.
Kết hôn sau khi có COPR, trước khi nhập cảnh. COPR là giấy xác nhận thường trú. Nếu bạn kết hôn hoặc sinh con sau khi được cấp COPR nhưng trước khi nhập cảnh nhận thường trú, bạn phải báo IRCC trước khi nhập cảnh. Không báo mà vẫn nhập cảnh thì vợ chồng, con mới đó thành người bị loại trừ.
Sống chung đủ 12 tháng trong lúc chờ. Lúc nộp đơn bạn độc thân. Trong lúc chờ, bạn sống chung với người yêu đủ một năm. Tình trạng đã đổi thành common-law, phải cập nhật. Không cập nhật thì người đó bị loại trừ.
Người không đi kèm từ chối đi khám. Người vợ, người chồng cũ còn hôn nhân trên giấy, hoặc con đã lớn không hợp tác, không chịu đi khám. Bạn phải báo IRCC và lưu bằng chứng đã cố gắng. Cán bộ có thể quyết định ra sao tuỳ trường hợp, nhưng im lặng là lựa chọn tệ nhất.
Con sinh ra ở Canada của người đi trước. Ngược lại, con sinh ra ở Canada đã là công dân, không có vấn đề bảo lãnh. Nhưng con sinh ở Việt Nam trong thời gian một người đã sang làm việc tạm trú vẫn phải khai khi người đó nộp thường trú.
Nếu đã lỡ: còn đường nào
Khi hồ sơ bảo lãnh bị từ chối vì 117(9)(d), đường phúc thẩm thông thường gần như không giúp được, vì người bị loại trừ không còn thuộc diện gia đình và cơ quan phúc thẩm không xét yếu tố nhân đạo cho họ. Lối chính còn lại là đơn xin thường trú vì lý do nhân đạo và thương xót (H&C) theo điều 25 Luật Di trú. Đơn này đề nghị cán bộ miễn quy định cho trường hợp cụ thể, dựa trên lợi ích tốt nhất của trẻ em, mức độ gắn bó gia đình, khó khăn nếu bị tách rời.
Đơn H&C không có hạn ngạch nhưng tỷ lệ chấp thuận không cao và thời gian xét dài. Giá trị của đơn phụ thuộc vào câu chuyện có thật và bằng chứng: vì sao lúc đó không khai, đã có ý giấu không, hoàn cảnh hiện tại của người thân ra sao, ai chăm sóc họ ở Việt Nam. Lời giải thích "không biết phải khai" chỉ thuyết phục khi đi kèm những yếu tố nhân đạo thật.
Canada từng có một chính sách công tạm thời, bắt đầu từ năm 2019, cho phép một số người bảo lãnh những thành viên gia đình đã không được khai nếu đáp ứng điều kiện nhất định. Chính sách này có thời hạn và đã được gia hạn ít nhất một lần. Trước khi nộp bất cứ hồ sơ nào, hãy kiểm tra trên canada.ca xem có chính sách tương tự còn hiệu lực hay không.
Cách khai và cho người không đi kèm khám đúng
Phòng tránh rẻ hơn nhiều so với sửa. Khi chuẩn bị hồ sơ thường trú, hãy làm theo thứ tự này:
- Liệt kê mọi người có thể là thành viên gia đình theo bảng trên, không bỏ ai chỉ vì "không đi" hay "không ở với mình".
- Trong hồ sơ, đánh dấu rõ ai đi kèm, ai không đi kèm. Với người không đi kèm, ghi đúng địa chỉ và thông tin liên lạc hiện tại.
- Sắp xếp cho người không đi kèm khám sức khoẻ ở cơ sở bác sĩ chỉ định của IRCC tại Việt Nam khi được yêu cầu.
- Với con dưới 18 tuổi ở với cha mẹ kia, xin sự hợp tác của người đó; giải thích việc khám chỉ để giữ quyền bảo lãnh sau này, không bắt con phải đi.
- Nếu không thể cho người đó khám, gửi giải trình kèm bằng chứng cho IRCC, và lưu lại toàn bộ thư từ.
- Mỗi lần tình trạng thay đổi trước khi nhập cảnh (kết hôn, sinh con, sống chung đủ 12 tháng, ly hôn), báo IRCC ngay và chờ hướng dẫn.
Việc khám cho người không đi kèm không buộc họ phải sang Canada. Nó chỉ giữ cho cánh cửa không đóng lại. Rất nhiều gia đình thấy việc này phiền ở thời điểm nộp, nhưng chính họ là người cảm ơn bước này nhiều năm sau.
Ví dụ giả định: hai người cha, hai kết cục
Ví dụ giả định thứ nhất: anh Tuấn nộp Express Entry năm 2020, có một con gái 9 tuổi sống với vợ cũ ở Cần Thơ. Anh khai con trong hồ sơ là không đi kèm, liên hệ vợ cũ để con đi khám sức khoẻ ở cơ sở được chỉ định. Năm 2026 vợ cũ muốn con sang học với cha, anh nộp đơn bảo lãnh con phụ thuộc. Hồ sơ được xét như mọi hồ sơ con phụ thuộc khác, không bị vướng 117(9)(d).
Ví dụ giả định thứ hai: anh Long nộp năm 2020 cùng hoàn cảnh, nhưng không khai con vì nghĩ "con theo mẹ, đã ghi trong bản án". Năm 2026 anh nộp bảo lãnh và bị từ chối. Lúc này con anh 15 tuổi, mẹ con vẫn khoẻ và đang nuôi con. Đơn nhân đạo của anh có lý do tình cảm nhưng khó chứng minh khó khăn nghiêm trọng khi con đang được mẹ chăm sóc tốt. Khả năng thành công thấp hơn hẳn.
Hai người khác nhau ở một quyết định nhỏ năm 2020. Chính vì hậu quả xa và lặng lẽ như vậy, đây là phần trong hồ sơ đáng kiểm tra kỹ nhất.
Tự kiểm hồ sơ cũ: làm sao biết mình có dính không
Nhiều người đã có thường trú lâu năm không nhớ chính xác hồ sơ năm đó khai gì. Cách chắc nhất là xem lại bộ hồ sơ đã nộp, nhất là mẫu thông tin gia đình và phần khai thành viên gia đình trong đơn thường trú. Nếu không giữ bản sao, bạn có thể xin hồ sơ của chính mình qua yêu cầu tiếp cận thông tin cá nhân với IRCC, trong đó có ghi chú của cán bộ (GCMS). Ghi chú này cho biết những ai được liệt kê, ai được khám, ai được đánh dấu không đi kèm.
Một dấu hiệu khác nằm ngay trên giấy xác nhận thường trú COPR: những thành viên gia đình được xem xét nhưng không đi kèm thường được ghi nhận trong hồ sơ. Nếu tên con hay vợ chồng của bạn không xuất hiện ở bất cứ đâu trong hồ sơ năm đó, nhiều khả năng người đó chưa từng được xem xét.
Làm việc này trước khi nộp đơn bảo lãnh giúp bạn tránh mất phí và mất thời gian cho một hồ sơ chắc chắn bị từ chối, đồng thời cho bạn thời gian chuẩn bị đúng loại đơn. Nếu phát hiện vấn đề, đừng tìm cách "khai lại cho khớp" ở hồ sơ mới. Mọi mâu thuẫn giữa hồ sơ cũ và hồ sơ mới đều bị đối chiếu, và việc che lấp làm vấn đề nặng thêm thành khai man.
Câu hỏi thường gặp
Vợ cũ không cho con đi khám thì phải làm sao?
Hãy gửi giải trình cho IRCC, kèm bằng chứng đã đề nghị như tin nhắn, thư từ, và cho biết lý do người mẹ từ chối. Cán bộ sẽ quyết định tiếp tục xét hồ sơ hay không. Việc không khám vẫn có thể khiến con bị loại trừ, nhưng giải trình rõ ràng giúp đơn nhân đạo sau này có căn cứ, khác hẳn với việc không khai gì.
Đã có thường trú nhiều năm, mới phát hiện mình không khai con, nên làm gì?
Đừng vội nộp đơn bảo lãnh thông thường vì sẽ bị từ chối. Hãy rà lại toàn bộ hồ sơ cũ, xin ghi chú hồ sơ nếu cần, và tìm hiểu đơn nhân đạo H&C hoặc chính sách công nếu đang có hiệu lực. Nên hỏi người đại diện di trú được cấp phép trước khi nộp, vì cách trình bày lý do không khai rất quan trọng.
Con đã trên 22 tuổi lúc nộp hồ sơ thì có phải khai không?
Con từ 22 tuổi không phụ thuộc vì lý do bệnh tật thì không phải thành viên gia đình theo định nghĩa, nên không phải khai là người đi kèm hay không đi kèm. Bạn vẫn ghi tên con trong mẫu thông tin gia đình. Con đó cũng không bị áp quy định 117(9)(d), nhưng cũng không bảo lãnh theo diện con phụ thuộc được.
Kết hôn sau khi nhận thường trú có bị ảnh hưởng không?
Không. Quy định chỉ áp dụng cho người đã là thành viên gia đình trước khi bạn nhập cảnh nhận thường trú. Nếu bạn kết hôn sau khi đã là thường trú nhân, bạn bảo lãnh vợ hoặc chồng như bình thường. Bẫy chỉ nằm ở khoảng thời gian giữa ngày nộp đơn và ngày nhập cảnh, nhất là sau khi đã có COPR.
Vợ chồng đang ly thân có phải cho người kia khám không?
Vợ chồng hợp pháp vẫn là thành viên gia đình dù đang ly thân. Hướng dẫn của IRCC có những trường hợp cán bộ có thể không yêu cầu xem xét, nhưng đừng tự quyết định thay cán bộ. Khai đúng tình trạng, nói rõ đang ly thân từ khi nào, và làm theo yêu cầu cụ thể trong thư của IRCC.