Luật di trú Canada có một điều khoản cho phép Bộ trưởng cấp thường trú, hoặc miễn một số điều kiện, cho người không đáp ứng luật thông thường nếu có lý do nhân đạo và thương cảm (humanitarian and compassionate, thường viết tắt H&C). Điều khoản này nằm ở mục 25 của Đạo luật Di trú và Bảo vệ người tị nạn (IRPA). Đây là cơ chế ngoại lệ, dành cho những hoàn cảnh mà việc áp dụng luật cứng nhắc sẽ gây khó khăn không tương xứng.
Vì là ngoại lệ, H&C không phải lối tắt cho người không đủ điều kiện diện khác. Tỷ lệ chấp thuận phụ thuộc rất nhiều vào hoàn cảnh cụ thể, thời gian xét thường dài, và khi bị từ chối không có quyền kháng cáo thông thường. Bài này giải thích cán bộ xem xét những yếu tố gì, ai thường nộp, các rào chặn cần biết và những sai lầm khiến hồ sơ trượt. Bài không thay cho tư vấn pháp lý cho từng trường hợp.
H&C dùng cho những tình huống nào
Phần lớn hồ sơ H&C được nộp bởi người đang sống ở Canada nhưng không có đường thường trú thông thường: người từng có giấy phép du học hoặc lao động đã hết, người ở Canada nhiều năm với gia đình, con cái đi học, người có con là công dân Canada, người bị từ chối tị nạn nhưng đã hội nhập sâu. Luật cũng cho phép xin miễn một yêu cầu cụ thể trong hồ sơ thuộc diện khác, chẳng hạn một thành viên gia đình vướng điều kiện, kèm lý do nhân đạo.
Điều quan trọng cần hiểu là H&C không xét rủi ro bị ngược đãi hay nguy hiểm tính mạng theo kiểu hồ sơ tị nạn — những rủi ro đó thuộc thủ tục bảo vệ riêng. H&C xét khó khăn tổng thể nếu người đó phải rời Canada: mất những gì đã xây dựng, ảnh hưởng tới con cái, tình trạng sức khoẻ, điều kiện sống ở nước mình. Cán bộ cân nhắc tất cả các yếu tố cùng nhau, không có thang điểm.
Một số trường hợp, chính phủ ban hành chính sách công tạm thời cho một nhóm người cụ thể dựa trên cơ sở tương tự mục 25. Các chính sách này có thời hạn và điều kiện riêng; đừng nhầm với hồ sơ H&C cá nhân, và chỉ tin thông tin được công bố trên canada.ca.
Những yếu tố cán bộ xem xét
Mức độ hội nhập ở Canada. Thời gian sống ở Canada, việc làm ổn định, đóng thuế, tham gia cộng đồng, tình nguyện, học tiếng, quan hệ gia đình và bạn bè. Hội nhập được đánh giá cả về chất lẫn lượng; năm tháng ở Canada khi đang vi phạm điều kiện lưu trú có thể bị cân nhắc khác.
Lợi ích tốt nhất của trẻ em bị ảnh hưởng trực tiếp. Đây là yếu tố bắt buộc phải xem xét khi có trẻ em liên quan, kể cả trẻ là công dân Canada. Cán bộ xem việc học, sức khoẻ, ngôn ngữ, quan hệ với cha mẹ và điều kiện của trẻ nếu phải chuyển đi hoặc bị tách khỏi cha mẹ.
Quan hệ gia đình ở Canada. Vợ chồng, cha mẹ, con cái là công dân hoặc thường trú nhân, mức độ phụ thuộc lẫn nhau, hậu quả của việc chia cắt.
Sức khoẻ. Bệnh tật cần điều trị liên tục và khả năng tiếp cận điều trị tương đương ở nước mình.
Điều kiện ở nước gốc. Khó khăn thực tế khi quay về: không còn nhà, không còn người thân, khó tìm việc ở tuổi đó, hoàn cảnh của người già hoặc người khuyết tật.
Lịch sử tuân thủ luật di trú. Ở quá hạn, làm việc không phép hay khai sai trước đây không tự động loại hồ sơ, nhưng được cân nhắc. Giải thích trung thực vì sao chuyện đó xảy ra quan trọng hơn cố che giấu.
Những rào chặn cần biết trước khi nộp
Có một số điều kiện loại trừ hoặc hạn chế mà người nộp hay không biết. Theo nguyên lý tại thời điểm viết (kiểm lại trên canada.ca):
- Không được có hồ sơ tị nạn đang chờ xét song song với hồ sơ H&C nộp trong Canada.
- Sau khi bị từ chối tị nạn, thường có khoảng thời gian chờ khoảng 12 tháng trước khi nộp H&C trong Canada, trừ một số ngoại lệ liên quan đến lợi ích tốt nhất của trẻ em hoặc tình trạng sức khoẻ nghiêm trọng.
- Nộp hồ sơ H&C không tự động ngăn việc bị trục xuất; người có lệnh trục xuất có hiệu lực cần thủ tục riêng nếu muốn tạm hoãn.
- Người có vấn đề về an ninh, tội phạm nghiêm trọng hoặc vi phạm nhân quyền thường không được miễn các điều kiện này qua H&C.
- Mỗi người trong hồ sơ phải trả phí xử lý theo biểu phí của IRCC; phí không được hoàn nếu bị từ chối.
Nếu bạn đang có hồ sơ khác như bảo lãnh vợ chồng hay diện kinh tế còn mở, hãy cân nhắc kỹ trước khi nộp thêm H&C. Hai hồ sơ cùng lúc đôi khi hợp lý, đôi khi gây rối, tuỳ hoàn cảnh.
Hồ sơ H&C được xét qua hai giai đoạn
Trình tự chung cho hồ sơ nộp trong Canada:
- Nộp đơn xin thường trú kèm yêu cầu xét lý do nhân đạo, thư tường trình và bằng chứng; trả phí xử lý cho từng người.
- Giai đoạn một: cán bộ xem xét các yếu tố nhân đạo có đủ để miễn trừ hay không. Nếu đạt, bạn nhận chấp thuận về nguyên tắc.
- Sau chấp thuận về nguyên tắc, nhiều người có thể xin giấy phép lao động trong lúc chờ giai đoạn hai, theo quy định hiện hành.
- Giai đoạn hai: kiểm tra điều kiện nhập cảnh — khám sức khoẻ, lý lịch tư pháp, an ninh — cho người nộp và gia đình.
- Nếu đạt cả hai giai đoạn, bạn được cấp thường trú.
Thời gian xét thường dài và thay đổi theo khối lượng hồ sơ. Kiểm thời gian xử lý được công bố trên canada.ca, và chuẩn bị tinh thần chờ lâu hơn nhiều so với các diện kinh tế.
Thư tường trình và bằng chứng: phần quyết định
Không có biểu mẫu nào thay được thư tường trình trong hồ sơ H&C. Đây là nơi bạn kể câu chuyện của mình theo trình tự thời gian và nối mỗi khó khăn với bằng chứng cụ thể. Thư hiệu quả thường ngắn gọn hơn người ta nghĩ, tập trung vào vài yếu tố mạnh nhất, thay vì liệt kê mọi điều đã làm trong mười năm. Cán bộ cần thấy rõ: bạn đã gắn bó với Canada thế nào, ai sẽ bị ảnh hưởng nếu bạn phải rời đi, và vì sao khó khăn đó không tương xứng.
Bằng chứng nên có nguồn độc lập: thư của chủ lao động, giấy xác nhận thuế, bảng điểm và thư của giáo viên về con, giấy tờ y tế với chẩn đoán rõ ràng, thư của tổ chức cộng đồng nơi bạn tình nguyện. Thư của bạn bè có giá trị nhất khi kể sự việc cụ thể, không chỉ khen chung chung. Giấy tờ tiếng Việt cần dịch theo chuẩn IRCC.
Với yếu tố trẻ em, hãy viết từ góc độ đứa trẻ: cháu đang học lớp mấy, ngôn ngữ chính là gì, có nhu cầu đặc biệt nào, nếu phải về Việt Nam thì việc học và sức khoẻ của cháu thay đổi ra sao. Một mô tả cụ thể thuyết phục hơn những câu như "con rất yêu Canada".
H&C khác gì tị nạn và giấy phép tạm trú
Ba cơ chế này hay bị nhầm vì đều dành cho người không đi được đường thông thường. Hồ sơ tị nạn xét một câu hỏi hẹp: người đó có nguy cơ bị ngược đãi hay nguy hiểm tính mạng nếu quay về không. Nếu được công nhận, người đó có quy chế người được bảo vệ và có thể xin thường trú. Hồ sơ H&C thì ngược lại, không xét nguy cơ ngược đãi mà xét khó khăn tổng thể và mức hội nhập.
Giấy phép tạm trú (TRP) là công cụ khác nữa: cho phép một người không đủ điều kiện nhập cảnh — ví dụ vì tiền án hay vấn đề y tế — được vào hoặc ở lại Canada tạm thời khi có lý do chính đáng. Người giữ TRP liên tục một số năm và không vi phạm có thể đủ điều kiện xin thường trú theo chính sách riêng. TRP thường dùng cho trường hợp vướng điều kiện nhập cảnh, không phải cho người đơn thuần hết tình trạng lưu trú.
Chọn sai cơ chế là lỗi tốn kém: đưa lập luận nguy hiểm tính mạng vào H&C sẽ không được xét, còn nộp tị nạn khi không có cơ sở để kéo dài thời gian là hành vi bị đánh giá rất tiêu cực và chặn đường H&C trong một thời gian. Nếu hoàn cảnh của bạn có yếu tố của nhiều cơ chế, đây là lúc cần người có giấy phép hành nghề đánh giá.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Canada tám năm
Anh Quân và chị Nhi sang Canada năm 2018, chị du học cao đẳng, anh đi theo với giấy phép lao động mở. Sau tốt nghiệp, chị có giấy phép làm việc sau tốt nghiệp, nhưng điểm CRS không đủ và hồ sơ đề cử tỉnh không thành. Khi giấy phép hết, hai vợ chồng xin gia hạn tình trạng và chuyển sang tình trạng khách, rồi quá hạn trong một thời gian. Con gái họ sinh ở Canada năm 2020, là công dân Canada, nay học lớp một và nói tiếng Anh là chính.
Hồ sơ H&C của gia đình dựa trên ba yếu tố: thời gian sống và làm việc ở Canada có đóng thuế, lợi ích tốt nhất của con gái, và việc cả hai đã bán hết tài sản ở Việt Nam. Yếu tố bất lợi là giai đoạn ở quá hạn. Thư tường trình giải thích trung thực vì sao chuyện đó xảy ra, kèm bằng chứng đã cố tìm đường hợp pháp. Kết quả của một hồ sơ như vậy không thể đoán trước; nó phụ thuộc vào cách cán bộ cân nhắc từng yếu tố.
Ví dụ này cũng cho thấy một bài học: nếu gia đình anh Quân tìm tư vấn sớm hơn, trước khi giấy phép hết, họ có thể đã có lựa chọn tốt hơn như đổi sang chương trình học khác hoặc tìm luồng tỉnh phù hợp. H&C thường là phương án cuối, không phải kế hoạch.
Những sai lầm hay gặp
Hồ sơ H&C bị từ chối nhiều nhất vì những lý do sau:
- Coi H&C là "diện dự phòng" và nộp ngay khi giấy phép sắp hết mà chưa có yếu tố nhân đạo đáng kể.
- Viết thư tường trình chung chung, sao chép mẫu, không có bằng chứng đi kèm từng luận điểm.
- Đưa vào lập luận về nguy hiểm, ngược đãi vốn thuộc thủ tục tị nạn — phần này không được xem xét trong H&C.
- Giấu giai đoạn ở quá hạn hoặc làm việc không phép; cán bộ có hồ sơ nhập xuất cảnh và lịch sử visa, che giấu làm mất uy tín toàn bộ hồ sơ.
- Không cập nhật thay đổi trong thời gian chờ dài: con vào trường mới, có việc làm mới, sức khoẻ thay đổi. Bằng chứng mới có thể làm hồ sơ mạnh hơn.
Khi bị từ chối, bạn có thể xin xem xét tư pháp tại Toà án Liên bang, nhưng phải được toà cho phép và thời hạn nộp rất ngắn. Toà không xét lại toàn bộ hồ sơ mà chỉ xem quyết định có hợp lý và đúng thủ tục không. Đây là lúc cần luật sư di trú.
Câu hỏi thường gặp
Diện nhân đạo H&C có phải là cách để ở lại Canada khi hết visa không?
Không nên nghĩ như vậy. H&C là cơ chế ngoại lệ cho hoàn cảnh đặc biệt, xét tổng thể nhiều yếu tố như hội nhập, trẻ em và khó khăn khi quay về. Người chỉ có lý do muốn ở lại mà không có yếu tố nhân đạo đáng kể thường bị từ chối, và việc nộp không ngăn trục xuất.
Có con sinh ở Canada thì có được thường trú theo diện nhân đạo không?
Không tự động. Con là công dân Canada là một yếu tố quan trọng, vì cán bộ phải xem xét lợi ích tốt nhất của trẻ. Nhưng đó chỉ là một yếu tố trong tổng thể. Nhiều hồ sơ có con là công dân Canada vẫn bị từ chối khi các yếu tố khác yếu.
Đang ở ngoài Canada có nộp H&C được không?
Có thể yêu cầu xét lý do nhân đạo kèm một đơn xin thường trú từ ngoài Canada, ví dụ để miễn một điều kiện cụ thể. Nhưng phần lớn hồ sơ H&C độc lập được nộp bởi người đang sống ở Canada, vì yếu tố hội nhập là trụ cột. Kiểm hướng dẫn hiện hành trên canada.ca.
Bao lâu thì có kết quả hồ sơ H&C?
Thời gian xét H&C thường dài hơn nhiều so với các diện kinh tế và thay đổi theo khối lượng hồ sơ. IRCC công bố thời gian xử lý tham khảo trên canada.ca. Hãy chuẩn bị cho việc chờ lâu và cập nhật bằng chứng mới trong thời gian đó.
Bị từ chối H&C thì có kháng cáo được không?
Không có kháng cáo thông thường. Bạn có thể xin Toà án Liên bang cho phép xem xét tư pháp trong thời hạn ngắn, toà chỉ xem quyết định có hợp lý và đúng thủ tục. Bạn cũng có thể nộp hồ sơ H&C mới nếu hoàn cảnh thay đổi đáng kể, nhưng cần lý do mới thật sự.
Có cần thuê người đại diện cho hồ sơ H&C không?
Không bắt buộc. Nhưng H&C là loại hồ sơ dựa nhiều vào lập luận và bằng chứng, không có danh sách kiểm tra cố định, nên nhiều người chọn luật sư hoặc nhà tư vấn di trú có giấy phép. Nếu thuê, hãy kiểm giấy phép của họ và đọc kỹ hợp đồng dịch vụ.