Start-up Visa là chương trình liên bang của Canada cho người sáng lập công ty khởi nghiệp có tính đổi mới. Điều kiện cốt lõi là nhận được thư hỗ trợ từ một tổ chức do chính phủ chỉ định: quỹ đầu tư mạo hiểm, nhóm nhà đầu tư thiên thần hoặc vườn ươm doanh nghiệp. Có thư hỗ trợ, đủ ngoại ngữ, đủ tiền sinh sống và đúng cơ cấu sở hữu, người sáng lập nộp thẳng hồ sơ thường trú lên IRCC, không cần qua tỉnh bang.
Chương trình này không dành cho nhà hàng, tiệm làm móng hay cửa hàng bán lẻ. Nó dành cho ý tưởng có khả năng tăng trưởng mà một nhà đầu tư chuyên nghiệp ở Canada sẵn sàng đặt cược. Từ năm 2024, IRCC siết chương trình bằng cách giới hạn số công ty mỗi tổ chức chỉ định được hỗ trợ, và tương lai của chương trình đang được chính phủ xem lại. Trước khi làm bất cứ điều gì, kiểm trên canada.ca xem chương trình còn nhận hồ sơ mới theo hình thức nào.
Start-up Visa khác diện doanh nhân tỉnh bang ở đâu
Start-up Visa ra đời năm 2013 dưới dạng thí điểm và trở thành chương trình thường xuyên năm 2018. Khác biệt lớn nhất với diện doanh nhân tỉnh bang là người thẩm định ý tưởng. Ở diện tỉnh bang, cán bộ của tỉnh xét kế hoạch kinh doanh của bạn. Ở Start-up Visa, phần đó được giao cho thị trường: một quỹ mạo hiểm, nhóm thiên thần hoặc vườn ươm phải thấy ý tưởng đáng đầu tư hoặc đáng ươm tạo.
Khác biệt thứ hai là thứ tự thường trú. Diện tỉnh bang đòi bạn điều hành doanh nghiệp đạt cam kết rồi mới được đề cử. Start-up Visa cho bạn nộp thường trú ngay khi có thư hỗ trợ, và có thể xin giấy phép lao động để sang Canada xây công ty trong lúc chờ xét. Đổi lại, chương trình không có ngưỡng tài sản ròng như diện tỉnh bang, nhưng đòi bạn thuyết phục được nhà đầu tư chuyên nghiệp, việc khó hơn nhiều so với đạt một con số.
Khác biệt thứ ba là loại người phù hợp. Diện tỉnh bang hợp với chủ doanh nghiệp truyền thống nhiều năm kinh nghiệm. Start-up Visa hợp với kỹ sư, nhà nghiên cứu, người sáng lập công ty công nghệ, những người có sản phẩm hoặc công nghệ riêng, đội ngũ có năng lực kỹ thuật và một thị trường có thể mở rộng từ Canada.
Bốn điều kiện cốt lõi
Doanh nghiệp đủ điều kiện về sở hữu. Theo quy định đã áp dụng nhiều năm, mỗi người nộp trong nhóm sáng lập phải nắm ít nhất 10% quyền biểu quyết, và nhóm sáng lập cùng tổ chức chỉ định nắm hơn 50% quyền biểu quyết. Công ty phải được thành lập ở Canada khi đã nhận thường trú, và phần lớn hoạt động diễn ra ở Canada.
Thư hỗ trợ của tổ chức chỉ định. Tổ chức chỉ định gửi xác nhận hỗ trợ trực tiếp cho IRCC, và bạn nộp kèm thư hỗ trợ trong hồ sơ. Danh sách tổ chức chỉ định được công bố trên canada.ca; tổ chức không có trong danh sách thì thư của họ không có giá trị cho chương trình.
Ngoại ngữ. Người nộp phải đạt mức tối thiểu tương đương CLB 5 ở cả bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết, chứng minh bằng bài thi tiếng Anh hoặc tiếng Pháp được IRCC công nhận. Kiểm danh sách bài thi và cách quy đổi trên canada.ca.
Tiền sinh sống. Người nộp phải chứng minh có đủ tiền để tự lo cho bản thân và gia đình khi mới đến, theo bảng mức tối thiểu IRCC công bố theo số người trong gia đình. Tiền này không được vay và phải sẵn có. Nhóm nhiều người sáng lập thì mỗi người chứng minh riêng cho gia đình mình.
Ba loại tổ chức chỉ định và điều họ thật sự xét
Mỗi loại tổ chức có cách hỗ trợ khác nhau. Mức cam kết đầu tư tối thiểu dưới đây là mức đã áp dụng nhiều năm theo quy định của chương trình; kiểm lại trên canada.ca vì có thể đổi.
| Loại tổ chức | Hình thức hỗ trợ | Yêu cầu đầu tư | Họ thật sự xét gì |
|---|---|---|---|
| Quỹ đầu tư mạo hiểm | Cam kết đầu tư vào công ty | Khoảng 200.000 CAD trở lên, có thể gộp nhiều quỹ | Thị trường lớn, đội ngũ, khả năng tăng trưởng và thoái vốn |
| Nhóm nhà đầu tư thiên thần | Cam kết đầu tư vào công ty | Khoảng 75.000 CAD trở lên, có thể gộp nhiều nhà đầu tư | Sản phẩm, người sáng lập, lực kéo ban đầu |
| Vườn ươm doanh nghiệp | Nhận vào chương trình ươm tạo | Không bắt buộc cam kết đầu tư | Ý tưởng đổi mới, năng lực đội ngũ, độ phù hợp với chương trình ươm |
Vườn ươm là cửa người Việt hay nhắm vì không đòi khoản đầu tư từ bên ngoài. Nhưng vườn ươm nghiêm túc chỉ nhận đội ngũ họ tin sẽ thành công, và quá trình xét thường gồm nhiều vòng thuyết trình, thẩm định công nghệ, phỏng vấn đội ngũ. Một vườn ươm chỉ hỏi bạn có tiền trả phí hay không là dấu hiệu đáng lo.
Nhóm sáng lập: tối đa năm người và vai trò người thiết yếu
Một công ty có thể có tối đa năm người nộp hồ sơ Start-up Visa với tư cách đồng sáng lập. Mỗi người nộp hồ sơ thường trú riêng, cùng gia đình mình, nhưng các hồ sơ gắn với nhau qua cùng một thư hỗ trợ. Tổ chức chỉ định có thể chỉ định một hoặc một số người là người thiết yếu đối với doanh nghiệp.
Quy tắc cần hiểu rõ: nếu hồ sơ của một người thiết yếu bị từ chối hoặc rút lại, hồ sơ của những người còn lại trong nhóm cũng có thể bị từ chối theo. Vì vậy chọn đồng sáng lập không chỉ là chuyện kỹ năng mà còn là chuyện hồ sơ: lý lịch, nguồn tiền, giấy tờ hộ tịch của từng người đều ảnh hưởng tới cả nhóm.
Nhiều nhóm người Việt hình thành theo kiểu "rủ thêm người cho đủ". Đây là điểm dễ vỡ. Người được thêm vào chỉ để đứng tên, không có vai trò thật, sẽ khó trả lời phỏng vấn của tổ chức chỉ định hay của IRCC về vai trò của mình trong công ty. IRCC có quyền yêu cầu đánh giá độc lập để kiểm tra tính thật của hỗ trợ và của doanh nghiệp. Nhóm sáng lập tốt là nhóm mà mỗi người có phần việc rõ ràng, có kinh nghiệm chứng minh được ở đúng phần việc đó.
Giấy phép lao động trong lúc chờ thường trú
Người nộp Start-up Visa có thể xin giấy phép lao động để sang Canada xây dựng công ty trong khi hồ sơ thường trú đang xét, với điều kiện có thư hỗ trợ của tổ chức chỉ định và đáp ứng quy định về giấy phép. Đây là một ưu điểm lớn, vì thời gian xét thường trú của chương trình này thường kéo dài.
Quy định về loại giấy phép, thời hạn, và việc vợ hoặc chồng, con đi cùng đã được điều chỉnh vài lần. Ví dụ, IRCC từng nới cho người sáng lập được nhận giấy phép mở thay vì giấy phép gắn với công ty, và cho cả nhóm sáng lập cùng xin. Quy định hiện hành cần đọc trên canada.ca ở thời điểm nộp.
Trong giai đoạn này, hãy vận hành công ty đúng như thư hỗ trợ đã mô tả: đăng ký công ty ở Canada, mở tài khoản, tuyển người, phát triển sản phẩm, làm việc với tổ chức chỉ định. Lưu lại bằng chứng hoạt động. Khi IRCC xét thường trú, câu hỏi không chỉ là "có thư hỗ trợ không" mà còn "người sáng lập có thật sự xây công ty không". Công ty không hoạt động trong lúc chờ là tín hiệu xấu.
Ý tưởng như thế nào thì tổ chức chỉ định chịu xem
Tổ chức chỉ định nhận rất nhiều hồ sơ và chỉ chọn một phần nhỏ. Điều họ tìm không phải là một kế hoạch kinh doanh dày, mà là bằng chứng rằng đội ngũ của bạn có thể xây một công ty tăng trưởng nhanh. Câu hỏi đầu tiên thường là: sản phẩm giải quyết vấn đề gì, cho ai, thị trường đủ lớn không, và vì sao đội ngũ này làm được còn người khác thì không.
Những thứ làm hồ sơ nặng ký gồm: sản phẩm đã có bản chạy thử, khách hàng dùng thử hoặc doanh thu ban đầu, công nghệ hoặc dữ liệu riêng khó sao chép, người sáng lập có chuyên môn sâu đúng lĩnh vực, và kế hoạch rõ ràng về việc vì sao đặt công ty ở Canada. Một công ty phần mềm quản lý nông trại do kỹ sư từng làm cho doanh nghiệp nông nghiệp lớn ở Việt Nam sáng lập, đã có vài khách hàng trả phí, có câu chuyện thuyết phục hơn nhiều so với một ý tưởng "ứng dụng giao đồ ăn" chưa có dòng mã nào.
Ngược lại, những ý tưởng hay bị loại là mô hình đã có nhiều đối thủ lớn, dự án chỉ có slide, hoặc doanh nghiệp truyền thống được gắn thêm chữ "công nghệ". Người sáng lập không tự trình bày được sản phẩm bằng tiếng Anh cũng khó qua vòng thuyết trình. Nếu bạn chưa có những thứ trên, thời gian tốt nhất để đầu tư là xây sản phẩm và đội ngũ ở Việt Nam trước, rồi mới tiếp cận tổ chức chỉ định.
Thay đổi từ năm 2024 và tình trạng hiện nay
Từ cuối tháng 4/2024, IRCC giới hạn số công ty khởi nghiệp mà mỗi tổ chức chỉ định được hỗ trợ trong một năm, và ưu tiên xử lý những hồ sơ có cam kết từ quỹ mạo hiểm, nhà đầu tư thiên thần Canada, hoặc từ vườn ươm thuộc mạng lưới công nghệ được chính phủ công nhận. Mục đích là giảm lượng hồ sơ tồn đọng và hạn chế thư hỗ trợ kém chất lượng. Cùng thời điểm, diện tự doanh liên bang cũng tạm dừng nhận hồ sơ mới.
Hệ quả thực tế với người Việt: số thư hỗ trợ ít đi, tổ chức chỉ định chọn lọc hơn, và các dịch vụ hứa "chắc chắn có thư" càng đáng nghi. Thời gian xét hồ sơ đã nộp trước đó vẫn dài.
Chính phủ Canada cũng đã giảm chỉ tiêu thường trú cho giai đoạn 2025–2027, và chương trình doanh nhân liên bang nằm trong diện được xem lại. Không ai ngoài IRCC biết chắc chương trình sẽ đi theo hướng nào. Vì vậy, bước đầu tiên luôn là kiểm trên canada.ca: chương trình còn nhận hồ sơ mới không, theo điều kiện gì, đã có chương trình thay thế nào chưa. Đừng trả tiền cho bất kỳ ai trước khi tự đọc được trang đó.
Chiêu bán thư hỗ trợ và cách tự bảo vệ
Kịch bản điển hình. Bên môi giới đưa ra một "ý tưởng khởi nghiệp" viết sẵn, nhận một khoản tiền lớn, hứa sắp xếp thư hỗ trợ từ một tổ chức có tên trong danh sách. Người nộp không hiểu sản phẩm, không có vai trò thật, khoản tiền thực chất là để mua thư. Hồ sơ kiểu này dễ bị IRCC yêu cầu đánh giá lại, và khi bị hỏi chi tiết về sản phẩm, người nộp không trả lời được.
Tự kiểm danh sách. Đối chiếu tên tổ chức với danh sách trên canada.ca, chú ý tên chính xác và loại tổ chức. Một số bên dùng tên gần giống để gây nhầm lẫn.
Phân biệt đầu tư thật và tiền vòng. Quỹ mạo hiểm thật đầu tư tiền của quỹ vào công ty để kiếm lời. Nếu "khoản đầu tư" thực chất là tiền của bạn chuyển cho bên khác rồi quay lại công ty, đó là dấu hiệu hỗ trợ không thật, có thể bị coi là khai sai.
Hỏi tư vấn độc lập. Chỉ luật sư hoặc chuyên gia tư vấn di trú được cấp phép mới được thu phí tư vấn di trú ở Canada. Người tư vấn không nên đồng thời là bên bán ý tưởng hay bên giới thiệu vườn ươm.
Câu hỏi thường gặp
Start-up Visa có cần chứng minh tài sản ròng như diện tỉnh bang không?
Không có ngưỡng tài sản ròng như diện doanh nhân tỉnh bang. Bạn cần chứng minh đủ tiền sinh sống cho gia đình theo bảng mức tối thiểu của IRCC. Tuy vậy, công ty vẫn cần vốn để hoạt động, và tổ chức chỉ định sẽ hỏi kế hoạch tài chính.
Có thể nộp Start-up Visa khi đang làm việc ở Việt Nam không?
Có thể nộp từ ngoài Canada. Nhưng để có thư hỗ trợ, bạn thường phải làm việc với tổ chức chỉ định trong nhiều tháng, có khi phải sang Canada thuyết trình. Sau khi có thư, bạn có thể xin giấy phép lao động để sang xây công ty trong lúc chờ.
Công ty khởi nghiệp thất bại sau khi có thường trú thì sao?
Theo quy định đã áp dụng, điều kiện doanh nghiệp được xét tại thời điểm cấp thường trú; nhiều công ty khởi nghiệp thất bại là chuyện bình thường và không tự động làm mất thường trú. Nhưng nếu có bằng chứng hồ sơ ban đầu không thật, tư cách có thể bị xem xét.
Một người có thể nộp một mình không?
Được. Nhóm sáng lập có thể từ một đến năm người. Nộp một mình thì người đó phải đáp ứng điều kiện sở hữu, ngoại ngữ, tiền sinh sống, và thuyết phục tổ chức chỉ định rằng một mình đủ năng lực xây công ty.
Chương trình Start-up Visa hiện nay còn nhận hồ sơ không?
Chương trình bị siết từ năm 2024 và đang được chính phủ xem lại. Trạng thái nhận hồ sơ, điều kiện và chương trình thay thế nếu có phải kiểm trực tiếp trên canada.ca ở thời điểm bạn quan tâm, không dựa vào bài viết cũ.
Vợ hoặc chồng và con có đi cùng được không?
Được. Vợ hoặc chồng và con phụ thuộc được khai trong hồ sơ thường trú của người sáng lập. Trong giai đoạn giấy phép lao động, gia đình có thể xin giấy tờ tạm trú tương ứng theo quy định hiện hành của IRCC.