Với các cặp vợ chồng cùng đi du học, hoặc một người du học và người kia đi kèm, chuyện có con trong mấy năm học ở nước ngoài là bình thường. Nhưng câu hỏi đầu tiên người Việt thường đặt ra lại rất cụ thể: con sinh ra có quốc tịch nước đó không, có ảnh hưởng gì tới visa của cha mẹ và tới đường ở lại về sau. Câu trả lời khác nhau rõ rệt giữa các nước, vì có nước cho quốc tịch theo nơi sinh, có nước chỉ cho khi cha mẹ đã là thường trú nhân.
Bài này không bàn chuyện sinh con để định cư, vì ở hầu hết các nước, quốc tịch của con không cho cha mẹ quyền ở lại. Bài đi qua những việc thật mà một gia đình du học sinh phải lo: quốc tịch và tình trạng cư trú của con ở từng nước, bảo hiểm thai sản của sinh viên, việc học bị gián đoạn, và giấy tờ với phía Việt Nam. Quy định có thể thay đổi, đặc biệt ở Mỹ, nên luôn đối chiếu với cơ quan di trú và cơ quan đại diện Việt Nam trước khi quyết định.
Con sinh ra có quốc tịch nước học không: so sánh theo nguyên lý
Bảng dưới tóm cách các nước người Việt hay du học xác định quốc tịch cho trẻ sinh trên lãnh thổ khi cha mẹ chỉ có visa du học. Đây là nguyên lý, chi tiết và ngoại lệ cần kiểm với cơ quan chính thức.
| Nước | Quốc tịch khi sinh, cha mẹ là du học sinh | Tình trạng của con nếu không có quốc tịch | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mỹ | Theo nguyên tắc quốc tịch theo nơi sinh của Hiến pháp; năm 2025 có sắc lệnh hành pháp nhằm thu hẹp với con của người mang visa tạm thời, đang bị toà án xem xét | Phụ thuộc kết quả pháp lý | Phải kiểm tình trạng pháp lý mới nhất trước khi tính |
| Canada | Có, trừ con của nhà ngoại giao nước ngoài | Không áp dụng | Con là công dân Canada, không cần visa ở Canada |
| Úc | Không, trừ khi cha hoặc mẹ là công dân hoặc thường trú nhân lúc con sinh | Thường được coi như mang cùng loại visa của cha mẹ | Con sống ở Úc liên tục 10 năm đầu đời thì trở thành công dân |
| Anh | Không, trừ khi cha hoặc mẹ là công dân hoặc đã được định cư | Cần xin visa người phụ thuộc | Con có thể đăng ký quốc tịch sau nếu cha mẹ được định cư |
| New Zealand | Không, từ năm 2006 cần cha hoặc mẹ là công dân hoặc thường trú | Cần xin visa | Có bài riêng trên site về luật từ 2006 |
| Đức | Chỉ khi cha hoặc mẹ đã cư trú hợp pháp khoảng năm năm và có quyền cư trú không thời hạn (theo luật sửa đổi 2024) | Cần giấy phép cư trú cho con | Du học sinh mới sang thường chưa đáp ứng |
Điểm chung: ở mọi nước trong bảng, con có quốc tịch nước học không biến cha mẹ thành thường trú nhân. Ở Mỹ, công dân chỉ được bảo lãnh cha mẹ khi đủ 21 tuổi; ở Canada, con nhỏ không bảo lãnh được cha mẹ. Đây là lý do "sinh con để định cư" là một kỳ vọng sai.
Visa và tình trạng cư trú của con khi không có quốc tịch
Úc. Theo nguyên tắc của luật di trú Úc, trẻ sinh ở Úc mà cha mẹ đang có visa thường được coi như mang cùng loại visa của cha mẹ từ lúc sinh. Bạn vẫn phải báo Bộ Nội vụ, làm hộ chiếu Việt Nam cho con để gắn visa, và bổ sung con vào bảo hiểm y tế du học sinh. Khi gia hạn visa du học hoặc đổi sang visa sau tốt nghiệp, con cần được khai như người phụ thuộc.
Anh. Trẻ sinh ở Anh khi cha mẹ là du học sinh không tự có quốc tịch Anh và cần xin visa người phụ thuộc. Từ năm 2024, Anh hạn chế du học sinh bậc thạc sĩ khoá học mang người phụ thuộc theo, nhưng quy định có điều khoản riêng cho con sinh ra tại Anh trong thời gian cha mẹ đang có visa. Hãy kiểm hướng dẫn trên gov.uk và làm hồ sơ sớm, vì con ở Anh không có visa là tình trạng bất hợp pháp.
New Zealand và các nước khác. Con cần visa riêng, thường theo diện người phụ thuộc của du học sinh. Việc này cần hộ chiếu của con, nên phần giấy tờ phía Việt Nam (xem bên dưới) phải làm song song.
Canada. Con là công dân Canada nên không cần visa ở Canada. Nhưng cha mẹ vẫn mang giấy phép du học và giấy phép lao động như cũ; khi đi ra khỏi Canada, con cần hộ chiếu Canada, và nếu về Việt Nam thì cần thêm giấy tờ nhập cảnh Việt Nam phù hợp với quốc tịch của con.
Bảo hiểm thai sản của du học sinh và chi phí thật
Đây là phần nhiều gia đình bất ngờ nhất. Bảo hiểm y tế bắt buộc của du học sinh không phải lúc nào cũng chi trả thai sản ngay. Ở Úc, nhiều gói bảo hiểm du học sinh OSHC có thời gian chờ cho các dịch vụ liên quan tới thai sản, thường được nhắc là khoảng 12 tháng; người mang thai trước khi đủ thời gian chờ có thể phải tự trả phần lớn chi phí sinh nở ở bệnh viện. Ở Canada, bảo hiểm y tế cho du học sinh khác theo tỉnh: có tỉnh cho du học sinh vào hệ thống y tế công sau một thời gian chờ, có tỉnh chỉ cho mua bảo hiểm của trường. Ở Mỹ, gói bảo hiểm của trường thường chi trả thai sản nhưng có phần đồng chi trả và khấu trừ.
Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng du học sinh ở Úc mang thai vào tháng thứ tám của visa. Nếu gói OSHC của họ có thời gian chờ 12 tháng cho thai sản, ca sinh rơi vào tháng thứ mười sáu, tức đã qua thời gian chờ, thì phần lớn được chi trả theo gói. Nếu họ mang thai ngay tháng thứ hai, ca sinh rơi trước hạn chờ, và chi phí sinh ở bệnh viện công với tư cách bệnh nhân không có Medicare có thể lên mức rất lớn. Đọc kỹ điều khoản gói bảo hiểm, gọi hỏi bảo hiểm và bệnh viện trước, đừng dựa vào lời kể.
Các chi phí khác cũng cần tính: khám thai định kỳ, xét nghiệm, chăm sóc trẻ sơ sinh, sữa và đồ dùng, và nếu ông bà sang chăm thì visa thăm thân, vé máy bay, bảo hiểm cho ông bà. Ở một số nước, chứng minh tài chính khi gia hạn visa du học còn phải cộng thêm phần cho người phụ thuộc mới.
Việc học khi có con: giảm tải, bảo lưu và giữ tình trạng visa
Visa du học gắn với việc học toàn thời gian. Có con không xoá điều kiện đó, nhưng các nước đều có cơ chế cho trường hợp sức khoẻ và gia đình. Ở Mỹ, du học sinh F-1 có thể được giảm tải học vì lý do y tế, trong đó có thai sản, với giấy xác nhận của bác sĩ và phê duyệt của DSO, tổng thời gian giảm tải vì y tế có giới hạn theo mỗi bậc học. Ở Úc, trường có thể cho hoãn hoặc tạm ngừng học vì hoàn cảnh nghiêm trọng, và việc này được báo vào hệ thống của chính phủ; tự ý nghỉ mà không qua trường là vi phạm điều kiện visa.
Ở Anh và Canada, bảo lưu dài có thể ảnh hưởng tới visa: có trường hợp trường phải báo cho cơ quan di trú, và bạn có thể phải rời đi rồi xin lại visa khi quay lại học. Hãy gặp văn phòng sinh viên quốc tế trước khi quyết định nghỉ, không phải sau.
Có một tác động lâu dài ít người tính: thời gian học kéo dài thêm vì nghỉ sinh có thể làm lệch mốc visa sau tốt nghiệp, điểm tuổi khi nộp định cư, và hạn hiệu lực của chứng chỉ tiếng Anh. Lên lịch lại toàn bộ lộ trình sau khi biết ngày dự sinh, đừng chỉ lo vài tháng trước mắt.
Giấy tờ phía Việt Nam cho con sinh ở nước ngoài
Dù con có hay không có quốc tịch nước học, con của cha mẹ đều là công dân Việt Nam thì theo Luật Quốc tịch Việt Nam có quốc tịch Việt Nam, dù sinh ở đâu. Các bước thường gặp, cần kiểm lại với cơ quan đại diện Việt Nam tại nước bạn đang ở và với Cục Lãnh sự:
- Làm giấy khai sinh của nước sở tại theo quy trình của bệnh viện và cơ quan hộ tịch địa phương. Xin thêm vài bản sao chính thức.
- Đăng ký khai sinh cho con tại cơ quan đại diện Việt Nam (đại sứ quán hoặc tổng lãnh sự quán) để con có giấy khai sinh Việt Nam. Nếu chưa làm được ở nước ngoài, khi về nước có thể làm thủ tục ghi vào sổ hộ tịch việc khai sinh đã đăng ký ở nước ngoài.
- Làm hộ chiếu Việt Nam cho con. Với nước mà con không có quốc tịch, đây là giấy tờ để gắn visa; với nước mà con có quốc tịch, hộ chiếu Việt Nam giúp con nhập cảnh Việt Nam thuận tiện như công dân.
- Nếu con có hai quốc tịch, ghi nhận rõ trên các giấy tờ và tìm hiểu quy định của cả hai bên về việc giữ hai quốc tịch. Luật Việt Nam có các quy định riêng cho trường hợp này; hỏi cơ quan đại diện để biết cách khai cho đúng.
- Giữ hồ sơ đầy đủ: giấy khai sinh hai bên, hộ chiếu, giấy tờ cư trú của con. Sau này khi làm hồ sơ định cư cho cả gia đình, con phải được khai đúng, kể cả khi con đã là công dân nước sở tại.
Với giấy tờ nước ngoài dùng ở Việt Nam, Việt Nam đã áp dụng Apostille từ ngày 11/9/2026 cho các nước thành viên; giấy khai sinh của nước học có thể được chứng nhận Apostille thay cho hợp pháp hoá lãnh sự, tuỳ nước. Hãy kiểm với Cục Lãnh sự trước khi đi làm.
Sai lầm hay gặp
Tin rằng có con công dân là cha mẹ được ở lại. Ở Mỹ và Canada, con công dân không bảo lãnh được cha mẹ khi còn nhỏ. Kế hoạch ở lại của cha mẹ vẫn phải dựa trên visa sau tốt nghiệp, việc làm hoặc diện định cư của chính họ.
Không kiểm thời gian chờ thai sản. Mua gói bảo hiểm rẻ nhất rồi mới biết thai sản không được chi trả trong năm đầu. Kiểm điều khoản trước khi có kế hoạch có con, hoặc đổi sang gói phù hợp nếu được phép.
Để con không có tình trạng cư trú. Ở những nước con cần visa, chậm làm hồ sơ vì chờ hộ chiếu là rủi ro. Liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam sớm, ngay khi có giấy khai sinh.
Nghỉ học không báo trường. Nghỉ sinh mà không qua thủ tục giảm tải hay hoãn học có thể bị coi là vi phạm điều kiện visa, ảnh hưởng gia hạn và hồ sơ sau này.
Gửi con về Việt Nam mà quên giấy tờ. Con mang hộ chiếu nước ngoài về Việt Nam cần giấy tờ nhập cảnh phù hợp; con mang hộ chiếu Việt Nam đi ra lại nước học cần visa hoặc giấy tờ cư trú còn hạn. Kiểm cả hai chiều trước khi đặt vé.
Câu hỏi thường gặp
Con của du học sinh sinh ở Canada có quốc tịch Canada không?
Có. Canada cho quốc tịch theo nơi sinh với hầu hết trẻ sinh trên lãnh thổ, trừ con của nhà ngoại giao nước ngoài. Con là công dân Canada nhưng không làm thay đổi tình trạng của cha mẹ, cha mẹ vẫn mang giấy phép du học hoặc lao động như cũ.
Sinh con ở Úc khi đang có visa du học thì con có quốc tịch Úc không?
Không, trừ khi cha hoặc mẹ là công dân hoặc thường trú nhân Úc lúc con sinh. Theo nguyên tắc của luật di trú Úc, con thường được coi như mang cùng loại visa của cha mẹ. Nếu con sống ở Úc liên tục mười năm đầu đời, con có thể trở thành công dân.
Con của du học sinh sinh ở Mỹ có phải là công dân Mỹ không?
Theo nguyên tắc quốc tịch theo nơi sinh, trẻ sinh ở Mỹ là công dân Mỹ. Năm 2025 có sắc lệnh hành pháp nhằm thu hẹp nguyên tắc này với con của người mang visa tạm thời, và vấn đề đang được toà án xem xét, nên bạn cần kiểm tình trạng pháp lý mới nhất.
Con có quốc tịch nước ngoài thì có còn quốc tịch Việt Nam không?
Theo Luật Quốc tịch Việt Nam, con có cha mẹ đều là công dân Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam dù sinh ở đâu. Để có giấy tờ, bạn đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện Việt Nam. Việc giữ hai quốc tịch có quy định riêng; hỏi cơ quan đại diện để khai đúng.
Bảo hiểm du học sinh có trả chi phí sinh con không?
Tuỳ gói và tuỳ nước. Nhiều gói bảo hiểm du học sinh ở Úc có thời gian chờ khoảng 12 tháng cho thai sản. Ở Canada, chế độ khác theo tỉnh. Ở Mỹ, gói của trường thường có chi trả nhưng kèm khấu trừ. Đọc điều khoản và hỏi trực tiếp công ty bảo hiểm trước.
Có nên hoãn học khi sinh con không?
Tuỳ sức khoẻ và chương trình học. Nếu cần nghỉ, hãy làm qua thủ tục chính thức của trường như giảm tải vì y tế ở Mỹ hay hoãn học ở Úc, để giữ tình trạng visa. Tính luôn ảnh hưởng tới mốc visa sau tốt nghiệp và điểm tuổi khi nộp định cư.