EB-3 là diện thẻ xanh Mỹ dựa trên việc làm thứ ba, cấp cho người được một chủ lao động Mỹ tuyển vào một vị trí toàn thời gian, lâu dài, sau khi chủ đó chứng minh với Bộ Lao động Mỹ rằng không tuyển được người lao động Mỹ phù hợp. Diện này có ba nhóm: lao động có kỹ năng, lao động chuyên môn có bằng đại học, và lao động phổ thông. Vợ hoặc chồng và con chưa kết hôn dưới 21 tuổi được đi kèm.
Ở Việt Nam, EB-3 thường được giới thiệu như một "chương trình" có giá trọn gói. Thực chất nó là một quan hệ tuyển dụng có điều kiện pháp lý, và rủi ro nằm ở chỗ người nộp đơn đặt niềm tin vào những bên mình không kiểm được. Bài này gom bảy điểm cần nắm trước khi ký bất cứ hợp đồng nào; quy trình PERM chi tiết cho lao động phổ thông và chuyện đưa cả gia đình đi đã có bài riêng.
Điều 1 và 2: ba nhóm lao động và chỗ bạn thuộc về
Lao động có kỹ năng (skilled worker). Vị trí đòi hỏi ít nhất hai năm đào tạo hoặc kinh nghiệm, ví dụ thợ hàn có chứng chỉ, đầu bếp có kinh nghiệm, kỹ thuật viên. Kinh nghiệm phải có trước khi làm hồ sơ và chứng minh được bằng thư xác nhận của chủ cũ.
Lao động chuyên môn (professional). Vị trí yêu cầu bằng cử nhân Mỹ hoặc bằng tương đương của nước ngoài, và người nộp đơn có bằng đó. Kỹ sư, kế toán, điều dưỡng thường đi theo nhóm này nếu không đủ điều kiện EB-2.
Lao động phổ thông (other workers). Vị trí cần dưới hai năm đào tạo hoặc kinh nghiệm: chế biến thực phẩm, dọn phòng khách sạn, hỗ trợ chăm sóc người già. Nhóm này có trần riêng mỗi năm thấp hơn hai nhóm kia, nên thường xếp hàng lâu hơn.
Chọn nhóm không do bạn quyết. Nhóm được xác định theo yêu cầu của vị trí mà chủ lao động khai trong hồ sơ, không theo bằng cấp của bạn. Một kỹ sư nhận vị trí phổ thông thì đi nhóm phổ thông. Điều này có hệ quả lớn tới thời gian chờ, nên hỏi rõ vị trí được khai là gì.
EB-3 khác EB-2 ở đâu. EB-2 dành cho vị trí đòi bằng sau đại học, hoặc cử nhân cộng năm năm kinh nghiệm tăng tiến, hoặc năng lực đặc biệt. Người có hồ sơ mạnh nên hỏi xem có đủ điều kiện EB-2 không, vì hàng chờ hai diện có thể khác nhau đáng kể theo từng thời kỳ.
Điều 3: chi phí PERM thuộc về ai
Bước đầu tiên của EB-3 là chứng nhận lao động PERM. Chủ lao động xin Bộ Lao động Mỹ xác định mức lương phổ biến cho vị trí ở khu vực đó, đăng tuyển theo các kênh luật quy định, phỏng vấn ứng viên Mỹ nếu có, rồi nộp đơn chứng nhận khi không tuyển được người phù hợp. Đây là điểm then chốt mà người Việt cần biết: theo quy định của Bộ Lao động Mỹ, chủ lao động phải chịu chi phí của quy trình PERM, gồm phí luật sư làm PERM và chi phí đăng tuyển. Người lao động không được trả, trực tiếp hay gián tiếp, các khoản này.
Trên thực tế, nhiều gói EB-3 chào ở Việt Nam thu của người lao động một khoản lớn. Câu hỏi bạn cần đặt ra: khoản đó trả cho việc gì? Phí luật sư cho phần I-140 và hồ sơ visa của chính bạn thì người lao động được trả; phí cho dịch vụ tìm việc, dịch thuật, hướng dẫn phỏng vấn cũng hợp lý nếu được liệt kê rõ. Còn một khoản trọn gói không phân tách, kèm lời giải thích "để chủ chịu bảo lãnh", có thể đang che chi phí PERM mà luật buộc chủ phải trả. Hồ sơ như vậy có nguy cơ bị Bộ Lao động thu hồi chứng nhận nếu bị phát hiện.
Hãy yêu cầu hợp đồng ghi rõ từng khoản, ai nhận, cho việc gì, và điều kiện hoàn tiền nếu chứng nhận PERM bị từ chối hay chủ rút hồ sơ.
Điều 4: ngày ưu tiên và vì sao "ba năm có thẻ" chỉ là ước đoán
Ngày nộp đơn PERM trở thành ngày ưu tiên của bạn. Sau khi PERM được duyệt, chủ nộp đơn I-140 lên USCIS để chứng minh bạn đủ điều kiện cho vị trí và họ có khả năng trả lương từ ngày ưu tiên trở đi. Khi I-140 được duyệt, bạn vẫn phải chờ tới khi ngày ưu tiên đến lượt trên Bản tin Thị thực (Visa Bulletin) hằng tháng của Bộ Ngoại giao Mỹ, mục dành cho các nước không bị hạn chế riêng, nơi Việt Nam được xếp chung.
Hàng chờ EB-3, nhất là nhóm phổ thông, có lúc gần như không có, có lúc lùi lại nhiều năm. Ngày chuyển tới cũng có thể "lùi" khi nhu cầu vượt hạn ngạch. Vì vậy bất kỳ ai hứa "ba năm có thẻ" hay "hai năm bay" đều đang dự đoán, không phải cam kết. Cách tự ước tính: lấy ngày ưu tiên dự kiến, xem bản tin hiện hành và lịch sử dịch chuyển của mục EB-3 trong vài năm gần nhất trên travel.state.gov, rồi cộng thời gian xử lý PERM và I-140 tại thời điểm nộp.
Trong thời gian chờ, mọi thứ trong đời bạn có thể thay đổi: con qua tuổi 21, công ty của chủ đổi chủ, vị trí không còn cần. Một kế hoạch EB-3 nghiêm túc tính cả những kịch bản đó.
Điều 5: chủ bảo lãnh là mắt xích yếu nhất — kiểm những gì
Toàn bộ hồ sơ dựa vào một doanh nghiệp ở Mỹ mà bạn chưa từng đến. Dưới đây là các điểm có thể tự kiểm hoặc yêu cầu người làm hồ sơ chứng minh.
| Điểm kiểm | Vì sao quan trọng | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Doanh nghiệp có thật và đang hoạt động | Chủ không tồn tại hoặc đóng cửa thì I-140 mất giá trị với việc làm | Tra đăng ký doanh nghiệp ở cơ quan đăng ký của tiểu bang; xem địa chỉ, năm thành lập |
| Khả năng trả lương | USCIS xét chủ có trả được mức lương đã khai từ ngày ưu tiên không | Hỏi chủ có bao nhiêu nhân viên, đã bảo lãnh bao nhiêu người; doanh nghiệp quá nhỏ bảo lãnh nhiều người là dấu hiệu rủi ro |
| Nhu cầu tuyển thật | Vị trí phải toàn thời gian, lâu dài, không phải thời vụ | Hỏi mô tả công việc, ca làm, nơi làm cụ thể |
| Ai là luật sư phụ trách | Luật sư có giấy phép ở Mỹ chịu trách nhiệm nghề nghiệp | Tra tên luật sư trên trang hội luật sư tiểu bang nơi họ hành nghề |
| Lịch sử hồ sơ của chủ | Chủ từng bị Bộ Lao động xử phạt hay cấm tham gia chương trình lao động nước ngoài | Bộ Lao động công bố danh sách chủ bị cấm; hỏi luật sư kiểm |
Một chủ tốt vẫn có thể gặp khó sau vài năm. Nếu I-140 đã được duyệt trên 180 ngày, việc chủ rút đơn hay đóng cửa không tự động làm mất ngày ưu tiên của bạn; bạn có thể dùng ngày đó cho một I-140 mới với chủ khác, nhưng vẫn phải có chủ mới làm lại PERM.
Điều 6: phỏng vấn ở TP.HCM và nghĩa vụ sau khi sang
Người ở Việt Nam đi EB-3 làm visa qua NVC và phỏng vấn tại Lãnh sự quán Mỹ ở TP.HCM. Viên chức xét ba việc: bạn có đủ điều kiện cho đúng vị trí đã khai (kinh nghiệm, bằng cấp), bạn có thật sự định làm cho chủ đó không, và có lý do cấm nhập cảnh nào không. Câu hỏi thường cụ thể: công việc gồm những gì, làm ở đâu, lương bao nhiêu, ai trả chi phí hồ sơ. Người không trả lời được về công việc của chính mình là dấu hiệu viên chức chú ý.
Sau khi sang Mỹ, bạn được kỳ vọng thật sự làm cho chủ bảo lãnh. Luật không quy định số tháng tối thiểu, nhưng nếu bạn không bao giờ đến làm, hoặc nghỉ ngay sau vài ngày, điều này có thể bị xem là bằng chứng bạn không có ý định làm việc lúc xin visa, và có thể bị đặt câu hỏi khi nộp nhập tịch. Ngược lại, nghỉ việc sau một thời gian hợp lý vì lý do chính đáng thì không làm mất thẻ xanh.
Khác với người đang ở Mỹ nộp hồ sơ điều chỉnh tình trạng, người làm visa ở Lãnh sự không hưởng quy định chuyển chủ khi hồ sơ đang chờ. Mọi thay đổi chủ lao động trước khi bạn nhập cảnh đồng nghĩa với làm lại từ PERM.
Điều 7: dấu hiệu nhận biết gói EB-3 lừa đảo
Những kịch bản dưới đây lặp lại nhiều lần trong các vụ người Việt mất tiền. Gặp một dấu hiệu, dừng lại và kiểm.
- Cam kết "bao đậu", "bao có thẻ", hoặc hoàn tiền vô điều kiện nhưng không ghi rõ trong hợp đồng ai hoàn, từ tài khoản nào.
- Không cho biết tên doanh nghiệp bảo lãnh cho tới khi đóng tiền, hoặc tên chủ thay đổi nhiều lần.
- Yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân, hoặc chia nhỏ nhiều lần không có biên nhận.
- Gửi "thư mời làm việc" và "giấy chứng nhận PERM" nhưng không có số hồ sơ để tra; hoặc số hồ sơ không khớp tên bạn và tên chủ.
- Hướng dẫn khai kinh nghiệm không có thật, làm thư xác nhận kinh nghiệm từ một cơ sở bạn chưa từng làm. Đây là khai gian; người bị phát hiện có thể bị cấm nhập cảnh vĩnh viễn.
- Hứa đưa sang trước bằng visa du lịch "rồi làm thẻ sau". EB-3 không có đường đó; vào Mỹ bằng visa du lịch với ý định định cư là khai sai mục đích.
- Tạo áp lực "hết suất", "giá tăng tháng sau" để bạn đóng tiền trước khi kịp hỏi luật sư độc lập.
Một bước bảo vệ đơn giản: nhờ một luật sư di trú có giấy phép ở Mỹ, không liên quan tới bên bán gói, đọc hợp đồng và kiểm tên chủ trước khi bạn chuyển tiền. Chi phí buổi tư vấn nhỏ hơn nhiều so với khoản bị mất.
Những năm đầu sau khi có thẻ xanh EB-3
Người đi EB-3 nhóm phổ thông thường bắt đầu ở công việc chân tay, ca kíp, ở những thị trấn không phải nơi có cộng đồng Việt đông. Đây là điểm nên chuẩn bị tinh thần từ trước. Nhiều gia đình kể rằng năm đầu khó nhất không phải vì công việc nặng mà vì xa cộng đồng, chưa có xe, con chưa quen trường, và mọi giấy tờ đời sống như số an sinh xã hội, bằng lái, tài khoản ngân hàng đều phải làm từ đầu.
Tin tốt là thẻ xanh EB-3 là thẻ mười năm không điều kiện, giống mọi thường trú nhân khác. Vợ hoặc chồng đi kèm được làm bất kỳ công việc nào, con được học trường công miễn phí tới hết trung học, và cả gia đình có thể nộp nhập tịch sau năm năm nếu đủ điều kiện. Người đứng đơn chính, sau một thời gian làm việc thật sự cho chủ bảo lãnh, được tự do chuyển việc, chuyển bang.
Kế hoạch tài chính nên tính cho khoảng thời gian chênh giữa ngày sang và ngày lương đầu tiên đủ trang trải: tiền thuê nhà, tiền cọc, xe cũ, bảo hiểm. Cũng nên tìm hiểu trước về chương trình học tiếng Anh cho người lớn ở nơi sẽ sống, vì tiếng Anh là yếu tố quyết định để chuyển từ công việc ban đầu sang công việc tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
EB-3 có yêu cầu tiếng Anh không?
Luật không đặt chuẩn tiếng Anh chung cho EB-3. Yêu cầu nằm ở vị trí: nếu chủ khai công việc cần giao tiếp tiếng Anh, bạn phải đáp ứng. Ở buổi phỏng vấn, bạn được dùng phiên dịch. Tuy vậy, khả năng tiếng Anh ảnh hưởng nhiều tới việc giữ việc và hội nhập sau khi sang.
Người trên 45 tuổi có đi EB-3 được không?
Không có giới hạn tuổi. Điều quan trọng là đủ sức khoẻ cho công việc, chủ chấp nhận tuyển, và tính được thời gian chờ có làm con quá tuổi 21 hay không. Người lớn tuổi nên cân nhắc khả năng làm công việc chân tay nhiều năm.
Đang có hồ sơ F4 chờ thì có nên đi thêm EB-3 không?
Hai hồ sơ có thể song song, mỗi hồ sơ có ngày ưu tiên riêng. Khi một hồ sơ tới lượt trước, bạn dùng hồ sơ đó. Cần khai trung thực về hồ sơ kia trong DS-260 và tính chi phí của việc chạy cả hai đường.
Vợ chồng cùng đi thì có cần cả hai cùng làm cho chủ không?
Không. Chỉ người đứng đơn chính có nghĩa vụ với chủ bảo lãnh. Vợ hoặc chồng đi kèm nhận thẻ xanh và được tự do làm bất kỳ công việc nào sau khi sang.
Chủ bảo lãnh đổi chủ sở hữu thì hồ sơ có mất không?
Không nhất thiết. Nếu doanh nghiệp mới kế thừa quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp cũ, giữ nguyên vị trí công việc, hồ sơ có thể tiếp tục với tư cách người kế thừa. Luật sư cần nộp giấy tờ chứng minh chuyển giao. Kiểm việc này ngay khi biết tin.
Có thể tự tìm chủ lao động Mỹ mà không qua công ty môi giới không?
Có thể. Luật không bắt buộc qua bên trung gian. Một số người tìm được chủ qua người quen làm việc tại Mỹ. Khi đó chủ thuê luật sư làm PERM và I-140; bạn thuê luật sư riêng cho phần của mình nếu cần.
