Với phần lớn gia đình Việt ở New Zealand, quốc tịch là nấc cuối của một con đường dài: visa làm việc, Resident Visa, Permanent Resident Visa, rồi mới tới hộ chiếu. Khác với giai đoạn trước, nấc này không do Immigration New Zealand xét mà do Bộ Nội vụ (Department of Internal Affairs, thường gọi tắt DIA), theo Luật Quốc tịch năm 1977 và các lần sửa đổi. Điều kiện nghe thì gọn — năm năm, đủ ngày, nhân thân tốt, biết tiếng Anh — nhưng chỗ hồ sơ hay hỏng lại nằm ở những chi tiết như cách đếm ngày vắng mặt hay thời điểm bắt đầu tính năm năm.
Bài này đi qua từng điều kiện theo nguyên lý, cách tự đếm ngày bằng lịch sử xuất nhập cảnh, trình tự từ lúc nộp tới lễ tuyên thệ, và câu hỏi mà người Việt nào cũng đặt ra: có phải bỏ quốc tịch Việt Nam không. Những con số nêu ở đây là mốc đã áp dụng nhiều năm; lệ phí và thời gian xét thay đổi theo từng giai đoạn, bạn nên kiểm lại trên trang của DIA trước khi nộp.
Quốc tịch thêm cho bạn điều gì so với thường trú
Ở New Zealand, khoảng cách giữa thường trú nhân và công dân hẹp hơn nhiều nước. Người có Resident Visa hoặc Permanent Resident Visa đã được làm việc, học tập, dùng y tế và giáo dục công gần như công dân; người thường trú sống liên tục ở New Zealand đủ một năm tại một thời điểm nào đó còn được đi bầu cử. Vì vậy nhiều gia đình giữ Permanent Resident Visa nhiều năm mà không vội nhập tịch.
Những thứ chỉ quốc tịch mới cho gồm: hộ chiếu New Zealand đi được nhiều nước không cần visa; quyền sang Úc sống và làm việc theo diện visa 444 dành riêng cho công dân New Zealand; không còn phụ thuộc vào điều kiện visa, kể cả khi sau này ở nước ngoài lâu; được ứng cử vào một số vị trí và làm một số công việc trong cơ quan nhà nước đòi quốc tịch. Con sinh ở nước ngoài của bạn sau khi bạn nhập tịch có thể được quốc tịch theo huyết thống, dù loại quốc tịch theo huyết thống có giới hạn khi truyền tiếp sang đời sau sinh ngoài New Zealand.
Cái giá phải cân là phía Việt Nam: một khi đi lại bằng hộ chiếu New Zealand, bạn vào Việt Nam như người nước ngoài nếu không còn giấy tờ quốc tịch Việt Nam hợp lệ, và các việc như đứng tên đất, thừa kế, đăng ký doanh nghiệp ở Việt Nam sẽ phải xét theo tư cách mới. Đây là lý do nên tính quốc tịch như một quyết định gia đình, không chỉ là bước kế tiếp mặc định.
Năm điều kiện của quốc tịch theo diện cấp
Đã có quyền cư trú vô thời hạn đủ năm năm. Bạn phải giữ visa thuộc nhóm residence class (Resident Visa hoặc Permanent Resident Visa) trong năm năm liền trước ngày nộp. Thời gian ở New Zealand bằng visa du học, visa làm việc hay visa du lịch trước khi có thường trú không được cộng vào, dù bạn đã sống ở đây nhiều năm.
Có mặt đủ ngày. Trong năm năm đó, tổng số ngày có mặt ở New Zealand ít nhất khoảng 1.350 ngày, và trong từng năm một ít nhất 240 ngày. Hai mốc này phải đạt cùng lúc; đủ tổng mà hụt một năm vẫn chưa đạt.
Tư cách tốt. DIA xem lý lịch tư pháp ở New Zealand và các nước bạn từng sống, các vi phạm giao thông, nợ thuế hay nợ án phí, và sự trung thực trong các hồ sơ di trú trước đây.
Đủ tiếng Anh để sinh hoạt. Thường không đòi chứng chỉ kiểu IELTS; cán bộ có thể đánh giá qua trao đổi hoặc dựa vào quá trình học, làm việc của bạn. Người lớn tuổi hoặc có lý do sức khoẻ có thể được xét riêng.
Hiểu trách nhiệm công dân và có ý định tiếp tục sống ở New Zealand. New Zealand không có bài thi quốc tịch viết như Mỹ, Canada hay Úc, nhưng bạn cam kết rằng mình hiểu quyền, nghĩa vụ và dự định tiếp tục sống ở đây, hoặc làm việc ở nước ngoài cho một số cơ quan, tổ chức liên quan tới New Zealand.
Cách đếm 1.350 ngày và 240 ngày mỗi năm
Năm năm được tính lùi từ ngày bạn nộp đơn, không phải theo năm dương lịch. Nếu bạn nộp ngày 15/3/2027, năm thứ nhất là từ 16/3/2026 đến 15/3/2027, năm thứ hai lùi tiếp 12 tháng trước đó, và cứ thế. Mỗi khoảng 12 tháng phải có ít nhất 240 ngày bạn ở trong lãnh thổ New Zealand, đồng thời tổng năm khoảng phải đạt mốc khoảng 1.350 ngày. Ngày bạn bay đi và ngày bay về được xử lý theo quy ước riêng của DIA; với hồ sơ sát mốc, nên chừa vài ngày dư thay vì đếm sát.
Cách đếm chắc nhất là xin lịch sử đi lại của chính mình từ cơ quan di trú New Zealand rồi đối chiếu với hộ chiếu, vé máy bay. Trí nhớ gần như luôn sai vài ngày, nhất là với người hay về Việt Nam dịp Tết, đám cưới, chăm cha mẹ ốm.
Ví dụ giả định: anh Khoa có Resident Visa từ tháng 6/2021. Năm 2023 mẹ anh ốm, anh về Việt Nam tổng cộng gần bốn tháng rưỡi. Tổng năm năm của anh vẫn có thể vượt 1.350 ngày, nhưng khoảng 12 tháng chứa đợt về quê chỉ còn khoảng 230 ngày có mặt. Nếu nộp vào tháng 6/2026, hồ sơ chưa đạt. Anh có hai lựa chọn: chờ tới khi khoảng 12 tháng thiếu ngày trôi ra khỏi cửa sổ năm năm, hoặc tìm hiểu xem trường hợp của mình có thuộc nhóm được Bộ trưởng xét ngoại lệ không — nhóm này rất hẹp, không nên trông vào.
Tư cách tốt và quá khứ ở Việt Nam
Điều kiện tư cách là chỗ người Việt hay chủ quan nhất. DIA không chỉ xem án hình sự; họ hỏi về các vi phạm đã bị phạt, kể cả lỗi giao thông nặng như lái xe khi đã uống rượu, và các vụ việc đang điều tra. Có những mốc thời gian sau khi chấp hành án mới được xét, và mốc này dài ngắn tuỳ mức án. Thông tin cụ thể nên đọc ở hướng dẫn hiện hành của DIA vì đã được điều chỉnh qua các năm.
Với người từng sống ở Việt Nam, DIA có thể yêu cầu lý lịch tư pháp từ Việt Nam hoặc dựa vào giấy bạn đã nộp cho Immigration New Zealand trước đây. Nếu cần xin mới, bạn làm phiếu lý lịch tư pháp ở Trung tâm Lý lịch tư pháp quốc gia hoặc Sở Tư pháp nơi cư trú, qua người được uỷ quyền hoặc cơ quan đại diện, rồi dịch sang tiếng Anh. Thời gian làm và chuyển phát từ Việt Nam sang có thể kéo dài nhiều tuần, nên bắt đầu sớm.
Điểm quan trọng nhất là khai đúng và khai đủ. Một lỗi nhỏ được khai rõ thường được xét theo hoàn cảnh; một lỗi bị giấu rồi lộ ra sẽ bị coi là thiếu trung thực, và có thể kéo theo việc xem lại cả các hồ sơ thường trú trước đó. Nếu trong hồ sơ di trú cũ bạn từng khai thiếu điều gì, nên tìm hiểu kỹ với người có chuyên môn về luật trước khi nộp, thay vì hy vọng không ai đối chiếu.
Hồ sơ, xét duyệt và lễ tuyên thệ
Trình tự dưới đây là khung chung; mẫu đơn, kênh nộp và lệ phí do DIA công bố và có thể đổi.
- Tự kiểm điều kiện: ngày bắt đầu có visa thường trú, lịch sử đi lại năm năm, lý lịch tư pháp, nợ thuế hoặc phạt chưa trả.
- Chuẩn bị giấy tờ: hộ chiếu, ảnh theo chuẩn, giấy khai sinh, giấy kết hôn hoặc đổi tên nếu có, bản dịch tiếng Anh của giấy tờ tiếng Việt.
- Nộp đơn và lệ phí qua kênh DIA chỉ định; mỗi người lớn một đơn, trẻ em có thể nộp kèm cha mẹ theo hướng dẫn.
- Người làm chứng xác nhận danh tính và ảnh: phải là người đáp ứng tiêu chí của DIA và quen biết bạn đủ lâu.
- DIA xét hồ sơ, có thể hỏi thêm giấy tờ hoặc phỏng vấn; thời gian xét đã có giai đoạn kéo dài nhiều tháng.
- Nhận thư chấp thuận, đăng ký dự lễ tuyên thệ hoặc cam kết, thường do hội đồng thành phố nơi bạn sống tổ chức.
- Chỉ từ lúc tuyên thệ bạn mới chính thức là công dân; sau đó xin hộ chiếu New Zealand.
Một chi tiết dễ quên: giữa lúc được chấp thuận và lễ tuyên thệ, bạn vẫn đang là thường trú nhân. Nếu Permanent Resident Visa hoặc điều kiện đi lại của bạn có vấn đề, đừng rời New Zealand trong giai đoạn này khi chưa kiểm. Trẻ dưới 14 tuổi thường được xét nhẹ hơn ở một số yêu cầu; trẻ sinh ở New Zealand khi cha hoặc mẹ đã có quyền cư trú vô thời hạn có thể đã là công dân theo nơi sinh, không cần nộp đơn nhập tịch.
Giữ quốc tịch Việt Nam: những việc nên làm trước và sau
New Zealand cho phép công dân có nhiều quốc tịch, nên phía New Zealand không bắt bạn thôi quốc tịch Việt Nam. Việc còn hay không quốc tịch Việt Nam do luật Việt Nam quyết định: nhập quốc tịch nước khác không tự động làm mất quốc tịch Việt Nam, nhưng quy định về đăng ký, giữ giấy tờ và các trường hợp cụ thể đã được sửa đổi qua các năm, cần hỏi cơ quan đại diện Việt Nam.
| Thời điểm | Việc nên làm | Lý do |
|---|---|---|
| Trước khi nộp | Gia hạn hộ chiếu Việt Nam còn hạn dài, giữ bản sao giấy khai sinh, căn cước | Sau này chứng minh quốc tịch Việt Nam dễ hơn |
| Trước khi nộp | Rà tài sản, giấy tờ đứng tên ở Việt Nam | Biết việc nào cần làm khi còn tư cách công dân Việt Nam |
| Sau khi tuyên thệ | Hỏi cơ quan đại diện về đăng ký, ghi chú quốc tịch | Tránh rắc rối khi xuất nhập cảnh Việt Nam |
| Khi về Việt Nam | Dùng thống nhất một hộ chiếu cho cả lượt ra và vào | Hai hộ chiếu lẫn lộn dễ bị hỏi ở cửa khẩu |
| Lâu dài | Theo dõi quy định thuế, thừa kế liên quan tới người có hai quốc tịch | Quy định đổi, áp dụng khác cho người nước ngoài |
Nếu bạn chủ yếu sống ở Việt Nam và chỉ thỉnh thoảng sang New Zealand, hãy cân nhắc xem quốc tịch có thật cần thiết không, hay Permanent Resident Visa đã đủ cho nhu cầu. Ngược lại, gia đình định sống lâu dài ở New Zealand, có con lớn lên ở đây, thường thấy hộ chiếu đáng giá vì sự ổn định nó mang lại.
Những sai lầm hay gặp khi nộp quốc tịch
Phần lớn hồ sơ bị trả hoặc kéo dài không phải vì người nộp thiếu điều kiện lớn, mà vì những chỗ dưới đây:
- Cộng cả thời gian giữ visa làm việc, du học trước khi có thường trú vào năm năm.
- Đếm ngày theo năm dương lịch thay vì theo khoảng 12 tháng lùi từ ngày nộp.
- Nộp đúng ngày vừa đủ mốc, rồi phát hiện một chuyến đi ngắn bị quên khiến hụt vài ngày.
- Không khai các lỗi giao thông hoặc khoản phạt đã nộp vì nghĩ không đáng kể.
- Giấy tờ hộ tịch tiếng Việt thiếu bản dịch hoặc tên ghi không thống nhất giữa các giấy.
- Rời New Zealand dài ngày trong lúc chờ xét, khiến ý định tiếp tục sống ở đây bị đặt câu hỏi.
- Đặt vé về Việt Nam bằng hộ chiếu mới khi chưa tìm hiểu cách nhập cảnh Việt Nam với tư cách mới.
Cách phòng đơn giản nhất là lập một bảng tính lịch sử đi lại từ ngày có Resident Visa, cập nhật mỗi lần ra vào, và đặt ngày nộp dự kiến cách mốc đủ điều kiện vài tuần. Với hồ sơ có vấn đề về tư cách hoặc từng có sai sót trong hồ sơ di trú, nên tham khảo người có chuyên môn pháp lý được cấp phép trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian giữ visa làm việc ở New Zealand có được tính vào năm năm nhập tịch không?
Không. Năm năm chỉ tính thời gian bạn đã có quyền cư trú vô thời hạn, tức giữ Resident Visa hoặc Permanent Resident Visa. Những năm làm việc hay du học trước đó giúp bạn có thường trú nhưng không cộng vào điều kiện quốc tịch.
Có phải thi quốc tịch New Zealand như Úc hay Mỹ không?
New Zealand không có bài thi quốc tịch viết. Bạn cần đủ tiếng Anh để sinh hoạt và cam kết hiểu quyền, nghĩa vụ công dân. Cán bộ có thể trao đổi trực tiếp để đánh giá, nên vẫn cần chuẩn bị chứ không phải bỏ qua hoàn toàn.
Một năm về Việt Nam năm tháng thì có nhập tịch được không?
Năm đó gần như chắc chắn dưới 240 ngày có mặt, nên dù tổng năm năm đủ 1.350 ngày, hồ sơ vẫn chưa đạt. Thường phải chờ tới khi khoảng 12 tháng thiếu ngày ra khỏi cửa sổ năm năm tính lùi từ ngày nộp rồi mới nộp.
Nhập quốc tịch New Zealand có mất quốc tịch Việt Nam không?
Phía New Zealand không bắt bỏ quốc tịch cũ. Theo luật Việt Nam, nhập quốc tịch nước khác không tự động làm mất quốc tịch Việt Nam, nhưng các thủ tục đăng ký, giữ giấy tờ có quy định riêng và đã sửa đổi qua các năm, nên hỏi cơ quan đại diện Việt Nam trước.
Con sinh ở New Zealand có cần làm hồ sơ nhập tịch không?
Nếu lúc con sinh ra cha hoặc mẹ đã là công dân hoặc đã có quyền cư trú vô thời hạn ở New Zealand, con thường là công dân theo nơi sinh và chỉ cần xin giấy tờ chứng minh. Nếu khi đó cha mẹ còn visa tạm trú, con theo diện visa và có thể nhập tịch sau.
Được chấp thuận rồi thì đã là công dân chưa?
Chưa. Thư chấp thuận chỉ cho phép bạn dự lễ tuyên thệ hoặc cam kết. Bạn chính thức là công dân từ ngày làm lễ, sau đó mới xin được hộ chiếu New Zealand. Trong thời gian chờ lễ, bạn vẫn đi lại theo tư cách thường trú nhân.