Không có một danh sách "nghề tốt nhất nước Mỹ" đúng cho mọi người. Với người Việt mới định cư, nghề tốt là nghề hội đủ ba điều: nhu cầu tuyển dụng bền theo dự báo của Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS), con đường lấy giấy phép hoặc chứng chỉ rõ ràng mà bạn đi được, và thời gian, chi phí chuyển đổi hợp với hoàn cảnh gia đình. Theo những tiêu chí đó, các nhóm nghề người Việt hay chọn và thường đứng vững là y tế (điều dưỡng, dược, kỹ thuật viên), công nghệ thông tin, các nghề kỹ thuật có học việc (điện, ống nước, điều hoà), kế toán, vận tải và dịch vụ làm đẹp.
Bài này không xếp hạng nghề theo mức lương — mức lương đổi theo bang, kinh nghiệm và năm, và bạn tra được miễn phí trong Sổ tay Triển vọng Nghề nghiệp (Occupational Outlook Handbook) trên bls.gov. Thay vào đó, bài đưa ra cách đánh giá một nghề, đường chuyển nghề từ Việt Nam sang cho từng nhóm, và những chỗ người mới sang hay tính sai.
Năm tiêu chí để đánh giá một nghề với người mới sang
Đặt nghề bạn định chọn vào từng dòng của bảng. Nghề "nóng" trên báo nhưng trượt ở hai, ba dòng thì chưa chắc là nghề tốt với bạn.
| Tiêu chí | Câu hỏi cần trả lời | Nguồn kiểm |
|---|---|---|
| Nhu cầu | Dự báo việc làm của nghề trong mười năm tới tăng, giữ hay giảm? | Occupational Outlook Handbook trên bls.gov |
| Giấy phép | Nghề có cần giấy phép của bang không, điều kiện là gì, người học ở nước ngoài có được thi không? | Hội đồng cấp phép nghề của bang |
| Thời gian chuyển đổi | Từ lúc sang tới lúc làm đúng nghề mất bao lâu: học thêm, thi, thực tập? | Trường cao đẳng cộng đồng, hội nghề nghiệp |
| Ngôn ngữ | Nghề đòi tiếng Anh ở mức nào: giao tiếp với khách, viết báo cáo, thi lý thuyết? | Đề thi mẫu, mô tả công việc thật |
| Tính di động | Giấy phép có chuyển sang bang khác dễ không nếu gia đình chuyển nhà? | Các thoả thuận liên bang của từng nghề |
Dòng "tính di động" hay bị bỏ qua. Ví dụ, điều dưỡng có thoả thuận liên bang (Nurse Licensure Compact) cho phép làm ở nhiều bang tham gia với một giấy phép; nhiều nghề khác phải thi hoặc xin công nhận lại khi chuyển bang. Với gia đình chưa chắc sẽ sống ở đâu lâu dài, đây là điểm cộng thật.
Y tế: nhu cầu bền, đường dài nhưng rõ
Điều dưỡng (RN). Người học điều dưỡng ở Việt Nam cần thẩm định hồ sơ học tập qua tổ chức được hội đồng điều dưỡng của bang chấp nhận, đạt yêu cầu tiếng Anh, rồi thi NCLEX-RN để lấy giấy phép bang. Điều dưỡng và nhà vật lý trị liệu thuộc danh mục nghề thiếu hụt Schedule A, nên bệnh viện có thể bảo lãnh thẻ xanh mà không qua bước tuyển dụng thử thị trường lao động thông thường — đây là một trong số ít đường đi Mỹ bằng nghề tương đối rõ.
Dược sĩ. Dược sĩ tốt nghiệp ở nước ngoài phải qua kỳ thi đánh giá tương đương dành cho người học nước ngoài, đạt tiếng Anh, thực tập đủ giờ theo quy định bang rồi thi NAPLEX và kỳ thi luật dược của bang. Lộ trình mất nhiều năm, nhưng sau đó nghề rất ổn định.
Bác sĩ. Bác sĩ học ở Việt Nam phải thi các bước USMLE, được chứng nhận bởi tổ chức dành cho bác sĩ tốt nghiệp nước ngoài và trúng tuyển chương trình bác sĩ nội trú ở Mỹ — cạnh tranh và tốn nhiều năm. Nhiều bác sĩ Việt chọn tạm làm nghề y tế liên quan (nghiên cứu, kỹ thuật viên, điều phối) trong lúc ôn thi.
Kỹ thuật viên và nghề hỗ trợ. Kỹ thuật viên xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, dược tá, trợ lý điều dưỡng có chương trình đào tạo ngắn ở cao đẳng cộng đồng, cần chứng chỉ theo bang. Đây là cửa vào ngành y tế nhanh cho người trẻ, và là bậc đệm để học lên sau.
Chăm sóc người già tại nhà. Nhu cầu tăng theo dân số già hoá, vào nghề nhanh, nhưng thu nhập thường thấp và công việc nặng. Hợp làm việc tạm thời trong lúc học tiếng Anh hoặc học nghề khác.
Công nghệ, kỹ thuật và tài chính: bằng cấp và chứng chỉ quan trọng hơn giấy phép
Phần lớn nghề công nghệ thông tin không đòi giấy phép nhà nước. Nhà tuyển dụng xét kỹ năng thật qua phỏng vấn kỹ thuật, dự án, kinh nghiệm. Người Việt có kinh nghiệm lập trình, phân tích dữ liệu, kiểm thử phần mềm có lợi thế, nhưng thị trường cũng biến động mạnh theo chu kỳ tuyển dụng của ngành; mạng lưới quen biết và thư giới thiệu có trọng lượng lớn. Bằng của trường Việt Nam thường cần thẩm định tương đương bởi tổ chức đánh giá văn bằng nếu nhà tuyển dụng yêu cầu.
Kỹ sư làm việc dưới quyền kỹ sư có giấy phép thì không bắt buộc có giấy phép riêng, nhưng muốn ký bản vẽ, đứng tên dự án công thì cần giấy phép kỹ sư chuyên nghiệp (PE), qua các kỳ thi và số năm kinh nghiệm theo quy định của bang. Kế toán làm được nhiều việc mà không cần chứng chỉ, nhưng danh xưng kế toán công chứng (CPA) đòi tín chỉ đại học, thi bốn phần và kinh nghiệm; yêu cầu về số tín chỉ đang được nhiều bang điều chỉnh, nên kiểm trực tiếp với hội đồng kế toán của bang.
Với nhóm nghề này, lời khuyên chung là: thẩm định bằng sớm, lấy một chứng chỉ được ngành công nhận (ví dụ chứng chỉ điện toán đám mây, quản lý dự án) để có tín hiệu ngay trên hồ sơ, và chấp nhận vị trí thấp hơn kinh nghiệm trong một hai năm đầu để có "kinh nghiệm ở Mỹ" — thứ nhà tuyển dụng hay hỏi nhất.
Nghề kỹ thuật, vận tải và dịch vụ: vào nhanh, cần giấy phép bang
Nhóm nghề này không cần bằng đại học, và nhiều nghề được dự báo thiếu người do lớp thợ lớn tuổi nghỉ hưu. Đổi lại, gần như nghề nào cũng cần giấy phép hoặc chứng chỉ, với số giờ học, giờ thực hành do bang quy định.
| Nghề | Đường vào phổ biến | Điểm cần biết |
|---|---|---|
| Thợ điện, thợ ống nước | Học việc có lương từ vài năm, thi giấy phép thợ phụ rồi thợ chính | Thu nhập tăng theo bậc; có thể tự mở doanh nghiệp sau khi có giấy phép thợ chính |
| Thợ điều hoà, sưởi (HVAC) | Chương trình ở cao đẳng cộng đồng, chứng nhận xử lý môi chất lạnh theo quy định liên bang | Nhu cầu ổn định cả ở vùng nóng lẫn vùng lạnh |
| Tài xế xe tải đường dài | Học và thi bằng lái thương mại (CDL) | Chạy liên bang thường phải từ 21 tuổi; xa nhà dài ngày |
| Làm móng, thẩm mỹ | Học đủ số giờ tại trường được bang công nhận rồi thi lý thuyết và thực hành | Số giờ khác nhau theo bang; có đề thi bằng tiếng Việt ở một số bang |
| Môi giới bất động sản, bảo hiểm | Khoá học trước cấp phép và thi của bang | Thu nhập theo hoa hồng, không ổn định năm đầu |
| Đầu bếp, quản lý nhà hàng | Kinh nghiệm thực tế, chứng chỉ an toàn thực phẩm | Mở quán cần giấy phép kinh doanh và kiểm tra vệ sinh của quận |
Nghề làm móng là ví dụ rõ về một ngách nghề cộng đồng Việt đã xây dựng từ nhiều thập kỷ. Nó cho người mới sang việc làm nhanh, nhưng cũng là nghề có rủi ro sức khoẻ từ hoá chất nếu tiệm thông gió kém, và có nhiều tranh chấp về lương, giờ làm. Đọc kỹ quyền lợi lao động của bang trước khi nhận làm "ăn chia".
Kế hoạch chuyển nghề từ Việt Nam sang Mỹ trong hai năm đầu
Khung dưới đây áp dụng cho người có nghề ở Việt Nam muốn làm lại đúng nghề hoặc nghề gần nhất ở Mỹ:
- Trước khi đi: dịch và công chứng bằng cấp, bảng điểm, xác nhận kinh nghiệm làm việc; với nghề y, xin xác nhận từ trường gửi trực tiếp cho tổ chức thẩm định nếu họ yêu cầu.
- Tháng đầu: tra hội đồng cấp phép của bang về nghề của bạn, đọc điều kiện cho người học ở nước ngoài, ghi lại từng yêu cầu còn thiếu.
- Ba tháng đầu: đăng ký thẩm định văn bằng, học tiếng Anh chuyên ngành, tìm một việc tạm gần ngành để có kinh nghiệm tại Mỹ và người giới thiệu.
- Sáu tháng đến một năm: học bổ sung tín chỉ ở cao đẳng cộng đồng nếu thiếu, ôn và thi chứng chỉ hoặc giấy phép.
- Năm thứ hai: chuyển sang việc đúng nghề, xây mạng lưới qua hội nghề nghiệp, tính đến bằng cấp cao hơn nếu nghề đòi.
Nhiều trung tâm việc làm của bang (American Job Center) có chương trình đào tạo được tài trợ cho người đủ điều kiện, kể cả thường trú nhân. Hỏi tại trung tâm gần nhà trước khi bỏ tiền cho một khoá học tư.
Những hiểu lầm khiến người mới sang chọn sai nghề
"Nghề lương cao nhất là nghề tốt nhất." Bảng lương trung bình không cho biết bạn mất mấy năm mới vào được nghề, mất bao nhiêu tiền học và có đỗ nổi kỳ thi tiếng Anh chuyên ngành hay không. Một nghề lương trung bình mà bạn vào được trong một năm có thể tốt hơn một nghề lương cao mà phải mất sáu năm và rủi ro trượt.
"Có thẻ xanh rồi thì làm nghề gì cũng được." Thẻ xanh cho quyền làm việc, nhưng không thay giấy phép nghề. Làm nghề cần giấy phép mà không có giấy phép là vi phạm luật bang, và có thể ảnh hưởng tới tư cách đạo đức khi xin nhập tịch.
"Học khoá ngắn nào cũng dẫn tới việc làm." Có những trường tư quảng cáo khoá học ngắn hứa hẹn việc làm lương cao nhưng chứng chỉ không được hội đồng bang công nhận. Trước khi đóng học phí, kiểm trường có trong danh sách được hội đồng cấp phép chấp nhận không, và hỏi tỷ lệ học viên đỗ kỳ thi bang.
"Diện EB-3 lao động phổ thông là việc làm bảo đảm." Diện này dựa vào một chủ lao động cụ thể, thời gian chờ dài, chủ có thể thay đổi kế hoạch. Không bên trung gian nào có quyền bảo đảm việc làm hay thẻ xanh; các khoản phí bất thường đòi từ người lao động là dấu hiệu cần cảnh giác.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt mới sang Mỹ nên học nghề gì để có việc nhanh?
Các nghề có chương trình đào tạo ngắn ở cao đẳng cộng đồng như trợ lý điều dưỡng, kỹ thuật viên dược, thợ điều hoà, làm móng, tài xế bằng lái thương mại thường cho việc nhanh nhất. Hãy kiểm nhu cầu tại bang bạn sống và điều kiện giấy phép, vì cùng một nghề có thể dễ ở bang này nhưng khó ở bang khác.
Bằng đại học Việt Nam có được công nhận ở Mỹ không?
Không có cơ quan liên bang công nhận bằng chung. Bạn nhờ tổ chức đánh giá văn bằng độc lập quy đổi sang tương đương Mỹ, rồi dùng kết quả đó khi xin việc, xin học tiếp hay xin giấy phép. Mỗi hội đồng cấp phép bang có thể chỉ chấp nhận một số tổ chức thẩm định nhất định, nên hỏi họ trước.
Điều dưỡng Việt Nam sang Mỹ làm việc theo diện nào?
Điều dưỡng thuộc danh mục nghề thiếu hụt Schedule A, nên bệnh viện hay cơ sở y tế có thể bảo lãnh thẻ xanh diện EB-3 hoặc EB-2 mà không cần qua bước tuyển dụng thử thông thường. Người điều dưỡng vẫn phải thẩm định văn bằng, đạt tiếng Anh và thi NCLEX. Thời gian chờ phụ thuộc lịch chiếu khán.
Thi bằng làm móng ở Mỹ có được thi bằng tiếng Việt không?
Một số bang cho thi lý thuyết bằng tiếng Việt hoặc cho dùng thông dịch, một số bang chỉ thi bằng tiếng Anh. Số giờ học bắt buộc cũng khác nhau theo bang. Kiểm trên trang của hội đồng thẩm mỹ của bang nơi bạn định làm việc trước khi ghi danh trường.
Có nên làm việc trả tiền mặt không khai thuế trong năm đầu không?
Không nên. Thu nhập không khai thuế làm bạn không có lịch sử thuế để vay mua nhà, không tích luỹ quyền lợi An sinh Xã hội, và khi xin nhập tịch phải trả lời câu hỏi về việc khai thuế. Nếu chủ trả tiền mặt, bạn vẫn có nghĩa vụ tự khai thu nhập đó.
Người lớn tuổi sang Mỹ có nghề nào phù hợp không?
Nhiều người lớn tuổi làm việc bán thời gian trong cộng đồng như bán hàng, nấu ăn, may vá, chăm trẻ, phiên dịch cộng đồng. Một số nghề cần chứng chỉ đơn giản như chăm sóc người già. Quan trọng là khai thuế đúng và không nhận việc trái giấy phép.