Trong nhiều hồ sơ định cư, "gia đình" không phải là những người bạn muốn đưa theo, mà là những người luật của nước đó coi là gia đình của bạn, và bạn phải khai đủ họ dù họ không đi. Một người chồng đã ly thân nhưng chưa ly hôn, đứa con hai mươi tuổi muốn ở lại Việt Nam học tiếp, đứa con riêng đang sống với mẹ ruột ở tỉnh khác: những người này có thể phải có mặt trong đơn, có khi phải đi khám sức khoẻ, dù không bước chân lên máy bay.
Khai sót người thân không đi cùng là một trong những sai lầm để lại hậu quả lâu dài nhất, vì nó có thể không làm hồ sơ hiện tại bị từ chối, nhưng làm bạn mất quyền bảo lãnh chính người đó về sau. Bài này giải thích khái niệm thành viên gia đình theo cách các nước hay dùng, những ca người Việt hay vướng, và cách khai để không tự đóng cửa trong tương lai. Quy định từng diện khác nhau, bạn đọc kỹ hướng dẫn hồ sơ của đúng nước, đúng diện.
Ai là "thành viên gia đình" trong mắt cơ quan di trú
Mỗi nước định nghĩa theo luật của mình, nhưng phần lõi giống nhau: vợ hoặc chồng hợp pháp, người sống chung như vợ chồng nếu nước đó công nhận quan hệ này, và con phụ thuộc theo mốc tuổi và điều kiện của nước đó. Con phụ thuộc gồm con ruột, con nuôi hợp pháp, và ở nhiều nước cả con riêng của vợ hoặc chồng. Một số diện còn tính cả con của con phụ thuộc.
Điểm quan trọng là định nghĩa này không phụ thuộc vào việc người đó có muốn đi hay không. Canada yêu cầu khai mọi thành viên gia đình trong hồ sơ thường trú, kể cả người không đi cùng, và thông thường những người này cũng phải khám sức khoẻ di trú. Úc yêu cầu khai mọi thành viên trong gia đình, phân biệt người đi cùng và người không đi, và có thể yêu cầu người không đi khám sức khoẻ. Đơn DS-260 của Mỹ hỏi thông tin vợ chồng và tất cả con cái, bất kể con có đi theo hay không.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi chuẩn bị hồ sơ không phải là ai đi, mà là theo luật nước đó, ai là gia đình của đương đơn chính và của vợ hoặc chồng. Từ danh sách ấy mới tách ra người đi cùng và người không đi.
Những ca người Việt hay vướng
Các tình huống dưới đây xuất hiện thường xuyên trong hồ sơ của người Việt. Cách xử lý chung là khai đúng, kèm giấy chứng minh hoàn cảnh; cách xử lý cụ thể tuỳ luật từng nước, bạn kiểm hướng dẫn hoặc hỏi người đại diện được cấp phép.
| Tình huống | Vì sao dễ bị bỏ sót | Hướng xử lý thường gặp |
|---|---|---|
| Vợ chồng ly thân nhiều năm, chưa ly hôn | Gia đình coi như đã chia tay | Về pháp lý vẫn là vợ chồng; khai đúng tình trạng, hỏi khả năng miễn khám nếu người kia không hợp tác |
| Con đã đi làm, tự lập nhưng còn trong mốc tuổi phụ thuộc | Cha mẹ nghĩ con không còn phụ thuộc | Kiểm định nghĩa con phụ thuộc theo tuổi và điều kiện của diện; nếu đủ điều kiện thì phải khai |
| Con riêng sống với cha hoặc mẹ ruột | Không sống chung nên không nghĩ tới | Nhiều nước coi là thành viên gia đình; cần thông tin, có khi cần giấy đồng ý của cha mẹ ruột |
| Con ngoài giá thú | Ngại nói với gia đình hiện tại | Khai sót là khai sai thông tin quan trọng; nên xử lý chuyện gia đình trước khi nộp |
| Con sinh ra trong lúc hồ sơ đang xét | Quên báo bổ sung | Báo ngay theo kênh chính thức; với một số nước, không báo trước khi nhập cảnh để lại hậu quả lâu dài |
| Kết hôn sau khi nộp, trước khi nhập cảnh | Nghĩ chuyện riêng không liên quan | Phải báo; ở một số diện kết hôn còn làm thay đổi điều kiện hoặc làm mất diện |
Điểm chung của mọi ca: thông tin thật về gia đình bạn sớm muộn cũng xuất hiện, qua hồ sơ của chính người đó sau này, qua hồ sơ nhập tịch, qua kiểm tra lý lịch. Lúc đó câu hỏi không còn là gia đình bạn ra sao, mà là vì sao bạn không khai.
Cái giá dài hạn khi bỏ sót: ví dụ của Canada
Canada là ví dụ rõ nhất về hậu quả dài hạn. Theo quy định di trú của Canada, người đã là thành viên gia đình của bạn lúc bạn nộp hồ sơ thường trú nhưng không được khai và không được kiểm tra, thường không thể được bạn bảo lãnh về sau theo diện gia đình. Nói cách khác, nếu bạn đi định cư mà không khai đứa con đang ở lại Việt Nam, nhiều năm sau khi bạn muốn bảo lãnh con, cánh cửa diện gia đình có thể đã đóng.
Ví dụ giả định. Anh Hùng nộp hồ sơ tay nghề sang Canada khi đang ly thân với vợ. Con gái mười bốn tuổi sống với mẹ, anh nghĩ con không đi nên không khai. Ba năm sau, mẹ con bé muốn con sang sống với cha. Anh nộp hồ sơ bảo lãnh con và bị từ chối vì con là thành viên gia đình không được khai và không được kiểm tra lúc anh nhập cư. Con đường còn lại là những diện khác khó hơn nhiều, hoặc xin xét theo lý do nhân đạo, không có gì bảo đảm.
Nếu ngày đó anh Hùng khai con là thành viên không đi cùng và con được khám sức khoẻ, việc bảo lãnh về sau sẽ đi theo đường bình thường. Các nước khác có quy định riêng, mức độ nghiêm khác nhau, nhưng nguyên tắc chung giống nhau: khai đủ hôm nay là giữ quyền cho ngày mai.
Khai người không đi cùng cho đúng
Trình tự dưới đây giúp bạn khai đủ mà không làm hồ sơ phức tạp hơn mức cần:
- Lập danh sách mọi người có thể là thành viên gia đình theo định nghĩa của diện: vợ chồng, người sống chung, tất cả con kể cả con riêng, con nuôi, con ngoài giá thú, con đã lớn nhưng còn trong mốc tuổi.
- Đánh dấu ai đi cùng, ai không đi, và lý do ngắn gọn cho người không đi: đang học, đang làm, sống với cha hoặc mẹ kia, chưa muốn đi.
- Khai đầy đủ thông tin của người không đi trong đúng mẫu đơn hoặc phụ lục mà nước đó yêu cầu. Đừng gộp họ vào ô ghi chú.
- Kiểm người không đi có cần khám sức khoẻ, cung cấp lý lịch tư pháp hay sinh trắc học không. Nếu cần mà người đó ở xa hoặc không hợp tác, viết giải trình và hỏi khả năng miễn theo quy định.
- Chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ cho cả người không đi, như khai sinh của con, giấy kết hôn, quyết định ly hôn hay quyết định nuôi con.
- Lưu bản khai và mọi bằng chứng về việc người đó đã được khai và kiểm tra. Đây là tài liệu quyết định nếu sau này bạn bảo lãnh họ.
Nếu người không đi đã lập gia đình riêng hoặc vượt mốc tuổi phụ thuộc, họ có thể không còn là thành viên gia đình theo định nghĩa của diện. Khi đó đơn có thể vẫn hỏi thông tin của họ ở mục con cái nói chung; trả lời đủ theo câu hỏi của đơn.
Mỹ và Úc: những điểm cần biết
Mỹ: người phái sinh có thể đi sau. Ở nhiều diện định cư Mỹ, vợ chồng và con dưới 21 tuổi chưa kết hôn của đương đơn chính là người phái sinh. Người phái sinh không đi cùng có thể đi sau theo cơ chế đi theo để đoàn tụ, nếu quan hệ đã có trước khi đương đơn chính nhập cảnh và đáp ứng điều kiện tuổi. Cơ chế này chỉ dùng được khi quan hệ được thể hiện đúng trong hồ sơ.
Mỹ: khai sót con là khai sai. DS-260 hỏi tất cả con cái. Bỏ sót một đứa con, kể cả con riêng hay con ngoài giá thú, là khai không đúng sự thật trong đơn có cam đoan, có thể dẫn tới từ chối vì khai sai và hậu quả lâu dài.
Úc: người không đi vẫn có thể phải đáp ứng yêu cầu sức khoẻ. Úc có thể yêu cầu thành viên gia đình không đi cùng khám sức khoẻ và tính kết quả đó vào việc xét hồ sơ. Khai sót có thể ảnh hưởng tới khả năng được bảo lãnh của người đó về sau.
Mọi nước: thay đổi trong lúc chờ phải báo. Sinh con, kết hôn, ly hôn, con vượt mốc tuổi trong lúc hồ sơ đang xét đều làm danh sách gia đình thay đổi. Báo theo kênh chính thức trước khi nhận visa và trước khi nhập cảnh.
Khi người thân không hợp tác
Ca khó nhất là khi người phải khai không muốn tham gia: vợ hoặc chồng cũ ly thân không chịu đi khám sức khoẻ, cha hoặc mẹ ruột của con riêng không cho con đi khám, hoặc không cung cấp giấy tờ. Bạn không thể ép người khác làm thủ tục, nhưng cũng không nên vì thế mà bỏ họ khỏi đơn.
Cách xử lý thường gặp là vẫn khai đầy đủ thông tin bạn biết, rồi viết giải trình về việc người đó không hợp tác, kèm bằng chứng bạn đã cố liên hệ: tin nhắn, thư, xác nhận của bên thứ ba nếu có. Một số nước có cơ chế xem xét miễn khám hoặc miễn kiểm tra trong những hoàn cảnh này; cán bộ quyết định theo từng hồ sơ. Hỏi người đại diện được cấp phép trước khi nộp, vì cách trình bày ảnh hưởng tới việc người đó còn được bảo lãnh về sau hay không.
Với con riêng, nếu muốn đưa con đi cùng mà cha hoặc mẹ ruột còn lại không đồng ý, câu chuyện chuyển sang pháp luật về quyền nuôi con ở Việt Nam, cần giải quyết trước khi tính tới hồ sơ định cư. Không nên đưa con đi theo diện mà thiếu sự đồng ý hoặc quyết định của toà khi luật yêu cầu.
Những hiểu lầm hay gặp
"Không đi thì không cần khai." Sai với hầu hết hồ sơ thường trú. Khai là để xác định tình trạng gia đình, không phải để xin visa cho người đó.
"Khai thêm người làm hồ sơ khó hơn." Hồ sơ có thêm thủ tục cho người không đi, nhưng không vì vậy mà bị coi là yếu hơn. Hồ sơ khai sót mới là hồ sơ rủi ro.
"Đã ly thân nhiều năm coi như ly hôn." Về pháp lý, chỉ bản án hoặc quyết định ly hôn mới chấm dứt hôn nhân. Nếu dự định ly hôn, cân nhắc làm xong trước khi nộp và lường trước thời gian toà giải quyết.
"Con đã đi làm nên không còn phụ thuộc." Định nghĩa con phụ thuộc của nhiều nước chủ yếu dựa vào tuổi và tình trạng hôn nhân; với một số mốc tuổi còn có điều kiện riêng. Con có việc làm vẫn có thể là con phụ thuộc theo định nghĩa của diện.
Câu hỏi thường gặp
Con đã 20 tuổi, không muốn đi, có phải khai không?
Tuỳ mốc tuổi và định nghĩa con phụ thuộc của nước đang xét. Nếu con còn nằm trong định nghĩa đó, nhiều nước yêu cầu khai như thành viên không đi cùng, có khi phải khám sức khoẻ. Đọc kỹ định nghĩa của diện trước khi quyết định không khai.
Người không đi cùng có phải đóng phí hồ sơ không?
Thường không phải đóng phí xử lý như người đi cùng, nhưng có thể phải tự trả chi phí khám sức khoẻ hay xin giấy tờ nếu được yêu cầu. Cơ cấu phí khác nhau giữa các nước, kiểm bảng phí chính thức của diện.
Khai sót rồi thì sửa được không?
Nếu hồ sơ còn đang xét, báo bổ sung ngay qua kênh chính thức, kèm giải trình và giấy tờ. Nếu đã nhập cảnh rồi mới phát hiện, hậu quả tuỳ luật từng nước và nên hỏi người đại diện được cấp phép trước khi làm gì tiếp.
Vợ chồng cũ ly thân không chịu khám sức khoẻ thì hồ sơ có bị từ chối không?
Không nhất thiết. Bạn khai đầy đủ, giải trình kèm bằng chứng đã cố liên hệ, và cán bộ có thể xem xét theo hoàn cảnh. Kết quả tuỳ từng hồ sơ và từng nước, nên chuẩn bị giải trình kỹ.
Con sinh sau khi đã có thường trú thì có cần khai lại hồ sơ cũ không?
Không. Con sinh sau khi bạn đã có thường trú không phải là thành viên gia đình tại thời điểm hồ sơ cũ, nên không thuộc diện khai sót. Con sinh trong lúc hồ sơ đang xét thì khác, phải báo trước khi nhập cảnh.
Có cách nào khai người thân mà không để họ biết không?
Thường là không, vì người không đi cùng có thể phải khám sức khoẻ, ký giấy hoặc cung cấp giấy tờ. Nếu có chuyện gia đình nhạy cảm, nên giải quyết trực tiếp với nhau trước khi nộp, thay vì tìm cách che giấu trong đơn.