Sức mạnh hộ chiếu thường được đo bằng số điểm đến mà người cầm có thể vào không cần xin thị thực trước — miễn thị thực, thị thực tại cửa khẩu, hoặc cấp phép điện tử đơn giản. Đó là cách các bảng xếp hạng nổi tiếng như Henley Passport Index tính điểm. Con số này hữu ích để so sánh nhanh, nhưng chỉ đo một việc: đi ngắn ngày có tiện không.
Với người đang cân nhắc định cư hoặc quốc tịch thứ hai, một hộ chiếu "mạnh" thực sự còn gồm những thứ bảng xếp hạng không tính: quyền sống và làm việc ở nơi khác (công dân EU sống, làm việc ở 27 nước), sự bảo hộ của nhà nước khi gặp nạn, mức ổn định của các thoả thuận miễn thị thực, và cả nghĩa vụ đi kèm như thuế. Bài này giải thích cách các bảng xếp hạng tính, năm lớp sức mạnh bị bỏ sót, vị trí của hộ chiếu Việt Nam, và cách tự đo hộ chiếu theo nhu cầu thật của gia đình bạn.
Các bảng xếp hạng hộ chiếu tính điểm thế nào
Henley Passport Index do công ty Henley & Partners công bố, dựa trên dữ liệu thị thực của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA). Theo phương pháp họ công bố, mỗi điểm đến mà người cầm hộ chiếu vào được không cần xin thị thực trước — miễn thị thực, thị thực tại cửa khẩu, hoặc cấp phép du lịch điện tử loại đơn giản — được tính một điểm. Điểm đến đòi thị thực điện tử phải duyệt trước hoặc thị thực dán thường không được tính. Tổng điểm là "sức mạnh" của hộ chiếu. Một số bảng khác như Arton Passport Index có cách tính tương tự nhưng khác chi tiết, nên thứ hạng giữa các bảng không trùng hẳn.
Cách tính này có hai giới hạn quan trọng. Thứ nhất, mọi điểm đến được tính ngang nhau: được miễn thị thực vào một đảo quốc nhỏ có giá trị bằng được miễn thị thực vào khối Schengen hay Nhật Bản, dù với đa số người, ý nghĩa thực tế khác hẳn. Thứ hai, chỉ đo việc nhập cảnh ngắn ngày, thường để du lịch hoặc công tác. Nó không nói gì về quyền ở lâu, làm việc, học tập, hay việc bạn sẽ được đối xử ra sao ở cửa khẩu. Vì vậy hai hộ chiếu cùng điểm số có thể khác nhau rất xa về giá trị đối với một gia đình cụ thể.
Năm lớp sức mạnh mà bảng xếp hạng không đo
Quyền cư trú và làm việc kèm theo. Đây là khác biệt lớn nhất. Công dân một nước EU được sống, làm việc, học tập ở các nước EU khác theo quyền tự do đi lại. Công dân Úc và New Zealand có thoả thuận riêng cho phép sống, làm việc ở nước kia. Hộ chiếu có điểm số cao nhưng không kèm quyền cư trú khu vực sẽ kém giá trị hơn hẳn với người muốn làm việc ở nhiều nơi.
Đối xử ở cửa khẩu và khi xin thị thực dài hạn. Ngay cả khi phải xin thị thực, công dân một số nước thường được xét nhanh hơn, ít bị hỏi hơn, được cấp thị thực dài hạn hơn. Không bảng nào đo được điều này vì nó phụ thuộc vào lịch sử tuân thủ thị thực của công dân nước đó.
Bảo hộ lãnh sự. Một nước có mạng lưới đại sứ quán rộng, có năng lực sơ tán công dân khi có chiến tranh hay thiên tai, mang lại sự an toàn thật cho người hay đi xa. Các quốc đảo nhỏ thường chỉ có vài cơ quan đại diện trên thế giới.
Độ bền của các thoả thuận miễn thị thực. Miễn thị thực có thể bị rút. EU đã tạm ngưng một phần miễn thị thực với hộ chiếu Vanuatu từ năm 2022, nêu lý do liên quan đến chương trình quốc tịch đầu tư. Hộ chiếu có được miễn thị thực nhờ chính sách của bên kia thì cần theo dõi rủi ro này.
Nghĩa vụ đi kèm. Quốc tịch không chỉ cho quyền. Mỹ đánh thuế công dân theo quốc tịch, nghĩa là công dân Mỹ sống ở nước ngoài vẫn phải khai thuế với Mỹ. Một số nước có nghĩa vụ quân sự với công dân nam. Những điều này không xuất hiện trong bảng xếp hạng nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống.
So sánh các loại hộ chiếu theo những tiêu chí thật sự quan trọng
Bảng dưới so theo bản chất quyền lợi, không xếp hạng bằng điểm số. Các chi tiết miễn thị thực thay đổi theo thời gian, nên kiểm trên trang của nước đến trước mỗi chuyến đi.
| Loại hộ chiếu | Quyền cư trú kèm theo | Nghĩa vụ hay giới hạn đáng chú ý |
|---|---|---|
| Mỹ | Sống, làm việc ở Mỹ; không kèm quyền cư trú ở nước khác | Khai thuế với Mỹ dù sống ở đâu |
| Canada, Úc, New Zealand | Sống, làm việc ở nước mình; Úc và New Zealand có thoả thuận cho công dân hai bên | Ít nghĩa vụ đặc biệt; thuế theo nơi cư trú |
| Một nước EU | Sống, làm việc ở các nước EU khác theo quyền tự do đi lại | Tuỳ nước: một số nước hạn chế song tịch hoặc có nghĩa vụ quân sự |
| Quốc tịch đầu tư vùng Caribe | Sống ở nước cấp; miễn thị thực ngắn ngày ở nhiều nơi, không kèm quyền cư trú ở EU hay Anh | Miễn thị thực phụ thuộc chính sách bên kia, có thể bị xem lại |
| Việt Nam | Sống, làm việc ở Việt Nam; miễn thị thực ngắn ngày chủ yếu trong ASEAN và một số nước | Phải xin thị thực trước khi vào Mỹ, Canada, Úc, Anh, khối Schengen |
Đọc bảng theo chiều dọc cột thứ hai sẽ thấy: sự khác biệt lớn nhất giữa các hộ chiếu nằm ở quyền sống và làm việc, không nằm ở số nước được vào du lịch.
Hộ chiếu Việt Nam đứng ở đâu và vì sao
Trên các bảng xếp hạng phổ biến, hộ chiếu Việt Nam thường ở nửa dưới. Bạn có thể tự xem thứ hạng mới nhất trên trang của bảng xếp hạng; con số nhích lên xuống mỗi năm nên không ghi ở đây. Người cầm hộ chiếu Việt Nam được miễn thị thực ngắn ngày ở các nước ASEAN và một số nước khác, nhưng phải xin thị thực trước khi đến Mỹ, Canada, Úc, New Zealand, Anh, khối Schengen, Nhật Bản, Hàn Quốc. Việt Nam không thuộc chương trình miễn thị thực của Mỹ (VWP).
Lý do không nằm ở một yếu tố duy nhất. Miễn thị thực thường là kết quả của đàm phán song phương, dựa trên tỷ lệ công dân một nước ở quá hạn thị thực, xin tị nạn, làm việc bất hợp pháp, mức thu nhập bình quân và quan hệ ngoại giao. Nước có tỷ lệ vi phạm thị thực cao thường khó được miễn. Đây là lý do mỗi cá nhân giữ hồ sơ thị thực sạch không chỉ có lợi cho bản thân mà còn góp phần vào vị thế chung. Với từng người, một hộ chiếu Việt Nam có lịch sử đi lại tốt — đã có thị thực Mỹ, Schengen, Nhật, đi về đúng hạn — được xét thị thực thuận lợi hơn đáng kể so với hộ chiếu trắng.
Tự đo hộ chiếu theo nhu cầu của gia đình bạn
Thay vì nhìn thứ hạng chung, hãy chấm theo những nơi bạn thật sự cần đến. Cách làm đơn giản:
- Liệt kê các nơi gia đình đi trong năm năm qua và dự kiến đi trong năm năm tới, ghi lý do: công tác, thăm con, du lịch, chữa bệnh.
- Với mỗi nơi, ghi điều kiện nhập cảnh hiện tại với hộ chiếu Việt Nam: miễn thị thực, thị thực điện tử, thị thực dán, thời gian xét.
- Ghi "chi phí thật" của mỗi lần xin: phí, thời gian chuẩn bị, số ngày nghỉ làm, rủi ro bị từ chối làm lỡ việc.
- Xác định nhu cầu sâu hơn du lịch: con có cần quyền học, làm việc ở một khu vực không; bạn có cần sống lâu dài ở đâu không.
- So hộ chiếu đang cân nhắc trên chính danh sách đó, cộng thêm nghĩa vụ đi kèm (thuế, cư trú, luật song tịch của Việt Nam và nước kia).
Nhiều gia đình làm xong bảng này nhận ra nhu cầu thật chỉ là bốn năm điểm đến, mà một bộ thị thực dài hạn tốt đã đáp ứng được — không cần đổi hộ chiếu. Ngược lại, gia đình có con muốn học và làm việc lâu dài ở châu Âu sẽ thấy quyền cư trú quan trọng hơn số nước miễn thị thực rất nhiều.
Ví dụ giả định: ba gia đình, ba cách đo khác nhau
Gia đình A — chủ doanh nghiệp xuất khẩu. Người chồng đi công tác mười mấy chuyến mỗi năm sang châu Âu, Mỹ, Nhật để gặp khách. Mỗi lần xin thị thực Schengen tốn công chuẩn bị và có lần phải hoãn hội chợ vì chờ kết quả. Với gia đình này, số điểm đến miễn thị thực có ý nghĩa thật, nhưng giải pháp đầu tiên nên thử là xây hồ sơ đi lại tốt để được cấp thị thực nhiều lần, dài hạn; quốc tịch thứ hai chỉ nên cân nhắc khi chi phí cơ hội của những lần lỡ việc vẫn lớn.
Gia đình B — con sắp vào đại học. Cha mẹ muốn con có lựa chọn học và làm việc lâu dài ở châu Âu. Ở đây số nước miễn thị thực gần như không quan trọng; thứ quan trọng là quyền cư trú, học phí bản xứ và quyền làm việc sau tốt nghiệp. Một hộ chiếu Caribe dù điểm số cao cũng không giải được bài toán này, trong khi đường du học, thẻ cư trú dài hạn ở một nước EU, hoặc quốc tịch có quyền tự do đi lại trong EU mới đúng trọng tâm.
Gia đình C — cha mẹ về hưu, con ở Úc. Hai ông bà chủ yếu đi thăm con một hai lần mỗi năm. Nhu cầu thật là thị thực thăm thân dài hạn của Úc hoặc diện cha mẹ, cộng với bảo hiểm y tế khi ở bên đó. Đổi hộ chiếu cho cả nhà để giải quyết hai chuyến đi mỗi năm là phương án đắt và lệch mục tiêu.
Hộ chiếu mạnh không thay được những gì
Có vài hiểu lầm hay gặp. Thứ nhất, miễn thị thực không có nghĩa là được nhập cảnh: viên chức cửa khẩu vẫn có quyền từ chối nếu nghi ngờ mục đích chuyến đi, và miễn thị thực chỉ áp cho lưu trú ngắn với mục đích du lịch, công tác — muốn làm việc hay học dài hạn vẫn phải xin đúng loại thị thực.
Thứ hai, hộ chiếu thứ hai không xoá được lịch sử của người cầm. Nếu bạn từng bị từ chối thị thực, từng ở quá hạn hay có tiền án, các nước vẫn hỏi về điều đó trong đơn, và khai không trung thực là vi phạm nặng hơn chính chuyện cũ. Thứ ba, một số nước, khi bạn mang hai quốc tịch, vẫn đối xử với bạn như công dân nước họ trên lãnh thổ của họ — điều này liên quan tới quy định song tịch của Việt Nam mà bạn nên tìm hiểu riêng trước khi nhập quốc tịch khác. Cuối cùng, hộ chiếu chỉ là giấy tờ đi lại; quyền thật nằm ở quốc tịch, và quốc tịch đi kèm cả nghĩa vụ lẫn quyền lợi.
Câu hỏi thường gặp
Bảng xếp hạng hộ chiếu nào chính xác nhất?
Không có bảng chính thức của chính phủ nào. Các bảng tư nhân dùng dữ liệu tương tự nhưng cách tính khác nhau, nên thứ hạng chênh lệch. Dùng bảng nào cũng được để so sánh thô, nhưng luôn kiểm điều kiện nhập cảnh trên trang của nước đến trước chuyến đi.
Thị thực điện tử có được tính là miễn thị thực không?
Thường không. Thị thực điện tử vẫn là thị thực phải xin và chờ duyệt trước, chỉ khác là nộp trực tuyến. Một số cấp phép du lịch điện tử loại đơn giản, cấp gần như tự động, thì được nhiều bảng xếp hạng tính như miễn thị thực.
Có thị thực Mỹ thì hộ chiếu Việt Nam có được miễn thị thực thêm nước nào không?
Một số nước cho người có thị thực Mỹ còn hạn nhập cảnh ngắn ngày hoặc xin thị thực đơn giản hơn. Danh sách và điều kiện thay đổi theo thời gian, nên kiểm trên trang chính thức của nước đến, không dựa vào danh sách chia sẻ trên mạng.
Quốc tịch Caribe có giúp vào châu Âu làm việc không?
Không. Hộ chiếu các nước Caribe có chương trình quốc tịch đầu tư thường được miễn thị thực ngắn ngày vào khối Schengen và Anh, nhưng không kèm quyền sống hay làm việc ở đó. Muốn làm việc ở châu Âu vẫn phải xin giấy phép lao động như mọi người nước ngoài.
Có nên đổi sang hộ chiếu mạnh chỉ để đi du lịch thuận tiện hơn không?
Với đa số gia đình, chi phí và nghĩa vụ của một quốc tịch mới lớn hơn nhiều so với công sức xin thị thực du lịch. Quyết định này chỉ hợp lý khi có thêm nhu cầu thật như kinh doanh quốc tế thường xuyên, quyền cư trú, hoặc phương án dự phòng cho gia đình.
Hộ chiếu mạnh có giúp con đi du học dễ hơn không?
Thị thực du học xét chủ yếu theo thư mời của trường, năng lực học, tài chính và ý định. Quốc tịch có thể ảnh hưởng tới học phí (học phí bản xứ hay quốc tế) ở một số nước, nhưng hộ chiếu nào cũng phải xin đúng loại thị thực du học.