Du học sinh F-1 được thành lập và đứng tên sở hữu công ty ở Mỹ, nhưng không được làm việc cho công ty đó khi chưa có phép làm việc hợp lệ như CPT hoặc OPT. Ranh giới nằm giữa "sở hữu, đầu tư thụ động" (được) và "làm việc, điều hành hằng ngày, tạo ra sản phẩm" (không được), kể cả khi không nhận lương.
Vi phạm ranh giới này là làm việc trái phép, có thể khiến mất tình trạng F-1 và ảnh hưởng tới mọi hồ sơ di trú sau đó, từ OPT, H-1B tới thẻ xanh. Nhiều sinh viên mắc lỗi vì nghĩ rằng làm cho công ty của chính mình, không lấy lương, thì không tính.
Bài này đi qua những gì sinh viên F-1 được làm với công ty của mình, khi nào CPT và OPT cho phép làm việc, ranh giới của OPT kéo dài cho STEM, và các lối tiếp theo sau khi ra trường.
Ranh giới giữa sở hữu và làm việc
Luật di trú Mỹ không cấm người giữ visa F-1 sở hữu tài sản hay đầu tư, kể cả mua cổ phần hoặc góp vốn lập công ty. Thứ bị giới hạn là làm việc (employment), và khái niệm làm việc được hiểu rộng: cung cấp dịch vụ hoặc lao động để đổi lấy tiền, lợi ích, hoặc đơn giản là tạo ra giá trị cho doanh nghiệp, kể cả không lấy lương.
Hoạt động thường được coi là sở hữu hoặc đầu tư thụ động: góp vốn, đứng tên chủ, nhận cổ tức hay phần lợi nhuận được chia theo tỷ lệ sở hữu, tham gia biểu quyết các quyết định lớn của chủ sở hữu, thuê người điều hành. Hoạt động dễ bị coi là làm việc: viết code cho sản phẩm, bán hàng, chăm khách, quản lý nhân viên hằng ngày, làm kế toán, chạy quảng cáo, giao hàng.
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, và không có danh sách chính thức đầy đủ. Một câu tự hỏi hữu ích: nếu bạn không làm việc này, công ty có phải thuê người làm không? Nếu có, đó nhiều khả năng là làm việc. Khi còn nghi ngờ, nên hỏi người phụ trách sinh viên quốc tế (DSO) ở trường và luật sư di trú trước khi làm, không phải sau.
Được và không được theo từng giai đoạn
Bảng dưới là khung tham khảo theo hướng dẫn chung của chương trình SEVP. Chi tiết cụ thể phụ thuộc vào trường và loại phép làm việc được cấp.
| Giai đoạn | Với công ty của mình | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đang học, chưa có phép làm việc | Đứng tên, góp vốn, nhận cổ tức; không làm việc cho công ty | Chương trình học phải là mục đích chính; không bỏ học để kinh doanh |
| Có CPT | Có thể làm việc cho công ty nếu công việc là một phần của chương trình học và được trường duyệt | CPT gắn với một chủ lao động và khung thời gian cụ thể; trường quyết định có cho CPT ở công ty của chính sinh viên hay không |
| OPT sau tốt nghiệp thông thường | Được tự kinh doanh nếu công việc liên quan trực tiếp ngành học và làm đủ số giờ yêu cầu | Phải báo cáo chủ lao động, kể cả là chính công ty mình, cho SEVP qua trường |
| OPT kéo dài cho STEM | Không phù hợp cho tự làm chủ | Chủ lao động phải dùng E-Verify, có quan hệ tuyển dụng thật và kế hoạch đào tạo I-983 |
| Hết OPT, chưa có tình trạng mới | Không được làm việc | Có khoảng thời gian ân hạn để rời Mỹ, đổi tình trạng hoặc chuyển trường |
Thời lượng OPT, khung thời gian được thất nghiệp trong OPT và cách báo cáo đều có quy định cụ thể; đọc trên trang Study in the States của Bộ An ninh Nội địa và hỏi DSO.
Những việc sinh viên F-1 hay làm sai với công ty của mình
Các tình huống dưới đây thường gặp ở du học sinh Việt có ý định kinh doanh khi còn học:
- Tự bán hàng online cho công ty mình lập, nghĩ rằng vì không có lương nên không tính.
- Làm cộng tác viên cho công ty của gia đình ở Mỹ, nhận tiền mặt hoặc nhận chỗ ở thay lương.
- Lập công ty ở Mỹ, nhận làm dịch vụ thiết kế, lập trình cho khách hàng qua công ty đó.
- Kinh doanh qua sàn thương mại điện tử Mỹ với tài khoản đứng tên mình, tự nhập hàng, tự trả lời khách.
- Nhận làm việc từ xa cho công ty ở Việt Nam trong khi đang ở Mỹ, nghĩ rằng việc cho công ty nước ngoài thì không bị giới hạn.
Tình huống cuối là vùng xám nhiều tranh luận: làm việc từ xa cho chủ lao động nước ngoài trong khi đang ở trên đất Mỹ. Cơ quan di trú Mỹ chưa có hướng dẫn chính thức rõ ràng cho mọi trường hợp, và nhiều luật sư khuyên thận trọng. Thu nhập đó còn kéo theo nghĩa vụ thuế cần khai. Đừng coi những việc trên là an toàn chỉ vì nhiều người đang làm.
CPT và OPT: hai cánh cửa hợp pháp
CPT (Curricular Practical Training) là phép làm việc gắn với chương trình học: thực tập, môn học có phần thực hành bắt buộc hoặc tự chọn. Trường cấp CPT, không phải USCIS. Một số trường chấp nhận CPT tại công ty do chính sinh viên sở hữu nếu công việc thật sự gắn với môn học và có người giám sát phù hợp; nhiều trường không chấp nhận. CPT toàn thời gian tích luỹ tới một ngưỡng nhất định có thể làm mất quyền OPT, nên cần hỏi kỹ DSO.
OPT (Optional Practical Training) sau tốt nghiệp do USCIS cấp qua đơn I-765. Đây là giai đoạn sinh viên có nhiều tự do nhất: OPT thông thường cho phép tự kinh doanh, làm chủ công ty, miễn công việc liên quan trực tiếp ngành học và làm đủ số giờ theo quy định. Bạn cần giữ chứng cứ như giấy phép kinh doanh, hợp đồng, mô tả công việc cho thấy liên quan ngành học.
Phần kéo dài OPT cho ngành STEM thì khác: chủ lao động phải dùng E-Verify, ký kế hoạch đào tạo I-983, có quan hệ chủ và người lao động thật. Startup có thể là chủ lao động STEM OPT nếu đáp ứng các điều kiện đó, nhưng sinh viên không được tự làm chủ cho chính mình theo nghĩa tự kinh doanh. Nhiều sinh viên dùng OPT thông thường để khởi động công ty, rồi đến giai đoạn STEM thì làm cho một công ty khác hoặc chuyển sang diện khác.
Đồng sáng lập có quyền làm việc: chia vai trò cho đúng
Một cấu trúc thường gặp ở công ty do du học sinh lập: một người sáng lập có quốc tịch Mỹ hoặc thẻ xanh, một người đang giữ F-1. Người có quyền làm việc giữ vai trò điều hành hằng ngày: ký hợp đồng, thuê người, bán hàng, quản lý vận hành. Người giữ F-1 góp vốn, giữ cổ phần, tham gia các quyết định lớn ở tư cách chủ sở hữu, nhưng không làm việc cho công ty khi chưa có phép.
Cấu trúc này hợp pháp nếu được thực hiện đúng như trên giấy. Rủi ro nằm ở khoảng cách giữa giấy tờ và thực tế: người giữ F-1 vẫn lập trình sản phẩm mỗi tối, vẫn nhắn tin chăm khách, vẫn đứng tên tài khoản bán hàng. Những dấu vết đó có thể xuất hiện trong email, lịch sử thay đổi mã nguồn, hợp đồng, và sau này bị hỏi khi xin H-1B, O-1A hay thẻ xanh.
Ghi thành văn bản là cách bảo vệ cả hai: thoả thuận giữa các thành viên nêu rõ ai làm việc gì, người giữ F-1 không có nghĩa vụ lao động cho đến khi có phép làm việc, và cổ phần của người đó đến từ vốn góp chứ không phải công sức. Khi người giữ F-1 bắt đầu OPT, có thể cập nhật thoả thuận và vai trò để phản ánh việc được phép làm việc.
Lộ trình gợi ý cho sinh viên muốn khởi nghiệp
Không có lộ trình chung cho mọi người; khung dưới đây giúp sắp thứ tự công việc mà không vượt ranh giới tình trạng.
- Khi còn học: nghiên cứu thị trường, tham gia cuộc thi khởi nghiệp, chương trình ươm tạo của trường; nếu lập công ty, chỉ đứng tên và góp vốn, thuê người hoặc để đồng sáng lập có quyền làm việc điều hành.
- Tìm CPT phù hợp nếu chương trình học cho phép, và trường chấp nhận CPT tại công ty liên quan.
- Gần tốt nghiệp: nộp OPT đúng khung thời gian; chuẩn bị hồ sơ công ty để báo cáo công việc tự kinh doanh liên quan ngành học.
- Trong OPT: vừa xây công ty, vừa xây hồ sơ cá nhân: gọi vốn, báo chí, giải thưởng, vai trò giám khảo, những thứ dùng được cho O-1A hay EB-2 NIW sau này.
- Trước khi OPT hết: đã chọn diện kế tiếp, như H-1B qua công ty mình hoặc công ty khác, O-1A, E-2 nếu có quốc tịch nước hiệp ước, hay IE Parole nếu gọi được vốn từ nhà đầu tư Mỹ đủ điều kiện.
Mấu chốt là không để một ngày nào làm việc không có phép. Một lỗi tình trạng thời sinh viên có thể bị hỏi lại khi xin visa, gia hạn hay xin thẻ xanh nhiều năm sau.
Gia đình ở Việt Nam muốn góp vốn: cần lưu ý gì
Một mô hình hay gặp: cha mẹ ở Việt Nam muốn chuyển tiền để con mở công ty ở Mỹ, vừa có việc khi ra trường, vừa có tài sản. Về phía Mỹ, việc sinh viên đứng tên sở hữu không trái quy định; nhưng ai điều hành hằng ngày là câu hỏi phải trả lời được. Về phía Việt Nam, chuyển tiền đi đầu tư ở nước ngoài phải theo quy định về đầu tư ra nước ngoài và quản lý ngoại hối; tiền chuyển dưới dạng chi phí du học không được dùng làm vốn công ty.
Nếu dự định sau này dùng công ty cho visa E-2 hay hồ sơ EB-5, nguồn gốc và đường đi của tiền sẽ bị soi kỹ. Tiền đi lòng vòng qua người quen, hoặc chuyển dưới danh nghĩa khác với mục đích thật, sẽ là điểm yếu rất khó sửa sau. Tốt hơn là làm đúng thủ tục ngay từ đầu, dù mất thêm thời gian.
Cuối cùng là thuế: công ty ở Mỹ có nghĩa vụ khai thuế liên bang và tiểu bang, kể cả khi chưa có doanh thu. Công ty một chủ là người nước ngoài có các mẫu khai báo riêng, phạt nặng nếu bỏ sót. Sinh viên F-1 thường là người không cư trú về thuế trong những năm đầu, nên cách khai khác với người đã có thẻ xanh. Nên có kế toán quen với chủ doanh nghiệp nước ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Du học sinh F-1 có được đứng tên công ty LLC ở Mỹ không?
Được. Không có quy định cấm sinh viên F-1 thành lập hoặc sở hữu công ty. Điều bị giới hạn là làm việc cho công ty khi chưa có CPT hoặc OPT. Đứng tên, góp vốn, nhận lợi nhuận theo tỷ lệ sở hữu thường được coi là đầu tư thụ động.
Làm cho công ty của mình nhưng không nhận lương có vi phạm không?
Có thể vi phạm. Làm việc không chỉ là nhận lương mà là cung cấp lao động hoặc dịch vụ tạo ra giá trị cho doanh nghiệp. Tự bán hàng, viết sản phẩm, chăm khách cho công ty mình mà chưa có phép làm việc là rủi ro lớn với tình trạng F-1.
Trong thời gian OPT có được tự làm chủ công ty không?
OPT sau tốt nghiệp thông thường cho phép tự kinh doanh nếu công việc liên quan trực tiếp ngành học và làm đủ số giờ theo quy định. Cần báo cáo thông tin công việc cho trường và giữ chứng cứ. Phần OPT kéo dài cho STEM thì không cho tự làm chủ theo nghĩa tự kinh doanh.
Có thể dùng công ty mình lập khi đi học để xin H-1B sau này không?
Có thể, vì từ 2025 quy tắc H-1B ghi rõ người sở hữu chi phối vẫn được thụ hưởng, nhưng hai lần duyệt đầu chỉ 18 tháng. Công ty phải có vị trí chuyên môn thật, trả lương hiện hành, và vẫn phải qua bốc thăm nếu không thuộc diện miễn hạn ngạch.
Bán hàng trên sàn thương mại điện tử Mỹ khi đang học có được không?
Nếu bạn tự nhập hàng, đăng bán, trả lời khách và giao hàng thì đó là làm việc. Khi chưa có phép làm việc, đây là rủi ro tình trạng. Việc bạn sở hữu cổ phần trong một công ty có người khác điều hành bán hàng thì khác. Hỏi DSO trước khi bắt đầu.
Vi phạm làm việc trái phép khi học thì có sửa được không?
Tuỳ mức độ và thời điểm. Một số trường hợp có thể khôi phục tình trạng F-1, nhưng làm việc trái phép là lỗi nghiêm trọng, thường khó được chấp thuận. Lỗi đó cũng có thể bị hỏi lại khi xin visa hay thẻ xanh. Cần luật sư di trú đánh giá cụ thể.