Định cư rồi vẫn làm ăn ở Việt Nam là chuyện hợp pháp và khá phổ biến, nhưng nó buộc bạn giải ba bài toán cùng lúc: tư cách pháp lý của bạn ở Việt Nam, nghĩa vụ thuế ở nước mới, và điều kiện giữ thẻ thường trú khi bạn vắng mặt nhiều. Phần lớn rắc rối không đến từ việc kinh doanh, mà đến từ chỗ người ta chỉ lo một trong ba bài toán đó.
Nói ngắn: còn quốc tịch Việt Nam thì bạn làm chủ doanh nghiệp, đứng tên đất như người trong nước; nước mới (nhất là Mỹ) thường đánh thuế trên thu nhập toàn cầu kể cả lợi nhuận từ công ty ở Việt Nam; còn thẻ thường trú thì đòi bạn thật sự sống ở nước đó, không chỉ ghé qua. Bài này đi qua từng phần, kèm những mẫu khai báo hay bị quên và các mô hình mà gia đình đi trước thường chọn.
Ba câu hỏi phải trả lời trước khi tính chuyện hai đầu
Câu thứ nhất: bạn còn quốc tịch Việt Nam hay không. Câu này quyết định bạn đứng ở Việt Nam với tư cách nhà đầu tư trong nước hay nhà đầu tư nước ngoài, có được đứng tên quyền sử dụng đất như cá nhân trong nước hay không, và thủ tục mở công ty mới dài hay ngắn. Nhiều người không chắc câu trả lời của chính mình, vì họ nhập quốc tịch nước khác mà không làm thủ tục thôi quốc tịch Việt Nam, hoặc ngược lại đã ký giấy thôi quốc tịch từ nhiều năm trước rồi quên.
Câu thứ hai: bạn là cư dân thuế của nước nào. Có thẻ xanh Mỹ là cư dân thuế Mỹ ngay, dù một năm ở Mỹ bao nhiêu ngày. Canada, Úc xét theo mối ràng buộc thực tế: nhà ở, vợ con, tài khoản, bảo hiểm y tế. Việt Nam xét theo số ngày có mặt và nơi ở thường xuyên. Một người đi về hai đầu hoàn toàn có thể là cư dân thuế của hai nước trong cùng một năm.
Câu thứ ba: diện thường trú của bạn đòi gì về cư trú. Thẻ xanh Mỹ, thường trú Canada, thường trú Úc đều có luật riêng về thời gian vắng mặt. Nếu bạn định ở Việt Nam phần lớn năm để điều hành công việc, có khi câu trả lời thật thà là: diện thường trú không hợp với bạn lúc này, và một tấm visa dài hạn hoặc quốc tịch thứ hai hợp hơn. Trả lời được ba câu trên rồi mới bàn tới cấu trúc doanh nghiệp.
Tư cách pháp lý ở Việt Nam: còn quốc tịch hay đã thôi
Theo Luật Quốc tịch Việt Nam, công dân nhập quốc tịch nước khác không tự động mất quốc tịch Việt Nam; muốn thôi phải làm thủ tục và được chấp thuận. Vì vậy phần lớn người Việt định cư vẫn còn quốc tịch Việt Nam. Bảng dưới so ba tình trạng thường gặp, ở mức nguyên lý — chi tiết từng thủ tục bạn kiểm với cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan đăng ký đầu tư (nay thuộc Sở Tài chính các tỉnh, thành) và văn phòng đăng ký đất đai.
| Tình trạng | Làm chủ doanh nghiệp | Nhà, đất | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chỉ có quốc tịch Việt Nam, đang giữ thường trú nước ngoài | Như nhà đầu tư trong nước, dùng căn cước | Như cá nhân trong nước | Khai đúng tình trạng cư trú thuế ở cả hai nước |
| Hai quốc tịch: Việt Nam và nước ngoài | Theo Nghị định 31/2021, được chọn làm thủ tục như nhà đầu tư trong nước hoặc nước ngoài — kiểm lại văn bản hiện hành | Luật Đất đai 2024 coi công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài có quyền như cá nhân trong nước | Giữ hộ chiếu, căn cước Việt Nam còn hạn để chứng minh |
| Đã thôi quốc tịch Việt Nam, là người gốc Việt | Là nhà đầu tư nước ngoài: thường phải có giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước khi lập công ty | Quyền hạn chế hơn, chủ yếu với nhà ở | Thủ tục dài hơn, một số ngành có điều kiện tiếp cận thị trường |
Điều đáng lưu ý là tư cách ở Việt Nam và tư cách ở nước mới không triệt tiêu nhau. Bạn vẫn là chủ doanh nghiệp Việt Nam đầy đủ quyền, đồng thời vẫn phải khai công ty đó với cơ quan thuế nước mới. Hai việc này chạy song song, không phải chọn một.
Giữ thường trú ở nước mới khi thường xuyên vắng mặt
Mỹ — thẻ xanh. Thẻ xanh không có số ngày tối thiểu bắt buộc mỗi năm, nhưng cán bộ di trú xét ý định thường trú. Vắng mặt liên tục trên một năm mà không có giấy phép tái nhập cảnh thường bị coi là đã từ bỏ thường trú. Nếu biết trước sẽ ở ngoài Mỹ lâu, người giữ thẻ xin giấy phép tái nhập cảnh (mẫu I-131) trước khi đi, giấy này thường có hiệu lực tối đa hai năm. Với nhập tịch, vắng mặt trên sáu tháng đã có thể bị xem là đứt quãng thời gian cư trú liên tục.
Mỹ — nhà đầu tư EB-5. Người có thẻ xanh có điều kiện hai năm qua EB-5 vẫn phải nộp I-829 để gỡ điều kiện, chứng minh khoản đầu tư được duy trì và tạo đủ việc làm. Việc điều hành công ty ở Việt Nam không mâu thuẫn với EB-5, nhưng nếu bạn hầu như không sống ở Mỹ thì câu hỏi từ bỏ thường trú vẫn đặt ra như mọi người giữ thẻ khác.
Canada — thường trú. Luật đòi có mặt ở Canada ít nhất 730 ngày trong mỗi chu kỳ năm năm; ngày không cần liên tục. Có ngoại lệ, ví dụ đi cùng vợ hoặc chồng là công dân Canada, hoặc làm toàn thời gian ở nước ngoài cho một doanh nghiệp Canada — nhưng làm cho công ty riêng của mình ở Việt Nam thường không thuộc ngoại lệ này. Muốn nhập tịch thì cần 1.095 ngày trong năm năm.
Úc — thường trú. Thẻ thường trú Úc vô thời hạn, nhưng quyền đi lại kèm theo thường chỉ năm năm. Hết thời hạn đó mà còn ở ngoài, muốn quay lại phải xin visa thường trú hồi hương (Resident Return Visa), và việc xét thường dựa trên thời gian bạn đã thật sự ở Úc cùng các ràng buộc với Úc. Người điều hành công ty ở Việt Nam quanh năm hay vướng đúng chỗ này.
Quy tắc chung. Ghi lại ngày đi, ngày về từng chuyến, giữ thẻ lên máy bay và bản sao trang hộ chiếu. Khi cần chứng minh, chính bạn phải đưa ra con số, cơ quan di trú không làm hộ.
Thuế hai nước: nơi cư trú thuế đánh trên thu nhập toàn cầu
Phần lớn các nước định cư đánh thuế cư dân của mình trên thu nhập toàn cầu. Lợi nhuận được chia từ công ty ở Việt Nam, lương giám đốc bạn tự trả cho mình, tiền cho thuê nhà ở Hà Nội, lãi tiết kiệm ở ngân hàng Việt Nam — tất cả về nguyên tắc phải khai ở nước bạn là cư dân thuế. Mỹ còn đi xa hơn: đánh thuế công dân và người có thẻ xanh dù họ sống ở đâu.
Khai không có nghĩa là nộp hai lần. Cơ chế thường gặp là khấu trừ thuế đã nộp ở nước ngoài: khoản thuế thu nhập cá nhân bạn đã nộp ở Việt Nam (ví dụ thuế trên cổ tức, hiện ở mức 5% theo Luật Thuế thu nhập cá nhân — kiểm lại khi luật sửa đổi) được trừ vào số thuế phải nộp ở nước mới cho cùng khoản thu nhập, theo giới hạn của luật nước đó. Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần với Canada, Úc và nhiều nước khác; với Mỹ, hai bên đã ký hiệp định năm 2015 nhưng tính đến thời điểm viết hiệp định chưa có hiệu lực, nên người có thẻ xanh dựa vào cơ chế khấu trừ trong luật thuế Mỹ.
Ở chiều ngược lại, Việt Nam coi bạn là cá nhân cư trú nếu có mặt từ 183 ngày trong năm dương lịch hoặc trong mười hai tháng liên tục, hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam. Người điều hành công ty ở Việt Nam sáu tháng mỗi năm rất dễ là cư dân thuế cả hai nước. Khi đó, phải xem quy tắc phân định trong hiệp định (nếu có) để biết nước nào được ưu tiên đánh thuế khoản nào. Đây là việc cần một người làm thuế am hiểu cả hai hệ thống, không nên tự đoán.
Những mẫu khai báo hay bị quên khi còn công ty ở Việt Nam
Phần dễ sai nhất không phải là số thuế, mà là các mẫu khai thông tin. Chúng thường không làm phát sinh thêm thuế, nhưng quên nộp có thể bị phạt nặng hơn cả số thuế thật. Những thứ người Việt có công ty ở quê nhà hay bỏ sót:
- Khai tài khoản ở nước ngoài. Người là cư dân thuế Mỹ có tổng số dư các tài khoản ở nước ngoài vượt 10.000 USD vào bất kỳ thời điểm nào trong năm phải nộp báo cáo FBAR (FinCEN 114). Tài khoản công ty mà bạn có quyền ký cũng có thể phải khai.
- Khai quyền sở hữu công ty nước ngoài. Cư dân thuế Mỹ là cổ đông lớn, giám đốc hoặc người điều hành một công ty nước ngoài có thể phải nộp mẫu thông tin như Form 5471. Canada có mẫu riêng cho tài sản và công ty ở nước ngoài (T1135, T1134). Ngưỡng và điều kiện khác nhau, cần kiểm từng năm.
- Khai thu nhập cho thuê nhà ở Việt Nam. Tiền thuê căn hộ ở quê là thu nhập toàn cầu, kể cả khi đã nộp thuế khoán ở Việt Nam.
- Khai trong hồ sơ di trú. Đơn xin nhập tịch và nhiều mẫu di trú hỏi về việc làm, thu nhập, chuyến đi. Câu trả lời phải khớp với tờ khai thuế; lệch giữa hai hồ sơ là chỗ cán bộ hay hỏi.
- Khai công ty "đứng tên hộ". Nếu bạn sở hữu thật nhưng để người nhà đứng tên, về mặt thuế và di trú bạn vẫn có thể phải khai. Che giấu quyền sở hữu là rủi ro, không phải giải pháp.
Mức phạt cho việc không nộp các mẫu thông tin của Mỹ có thể rất cao so với giá trị tài khoản, nên nếu đã lỡ bỏ sót nhiều năm, hãy tìm người làm thuế để xem các chương trình khai bổ sung tự nguyện mà cơ quan thuế đang cho phép, thay vì cứ để im.
Các mô hình người đi trước hay chọn
Giữ vai trò cổ đông, thuê người điều hành. Bạn vẫn sở hữu công ty, nhưng giao việc điều hành hằng ngày cho một giám đốc được thuê, bạn về họp theo quý. Mô hình này hợp với người muốn giữ thường trú thật sự ở nước mới. Cái khó là xây được bộ máy đáng tin trước khi đi, và chấp nhận hiệu quả có thể giảm một thời gian.
Một người ở lại giai đoạn đầu. Vợ hoặc chồng ở lại điều hành, người kia đưa con sang trước. Mô hình này phổ biến nhưng phải tính cho từng người: người ở lại cũng có thẻ thường trú với điều kiện cư trú riêng, và gia đình sống tách đôi lâu thì chi phí không chỉ là tiền vé máy bay.
Chuyển giao dần trong ba đến năm năm. Lên lịch rút khỏi điều hành, chuyển nhượng dần cổ phần cho người kế nhiệm hoặc đối tác, song song với việc dựng nghề hay việc làm ở nước mới. Đây là đường an toàn nhất cho người cần nhập tịch.
Chọn tư cách cư trú khác. Với người buộc phải có mặt ở Việt Nam phần lớn năm, nhiều gia đình chọn quốc tịch thứ hai không đòi cư trú (như các chương trình quốc tịch đầu tư Caribe) hoặc visa dài hạn thay cho thường trú. Đổi lại, quyền lợi cho con cái học hành, y tế ở nước giàu sẽ khác.
Thứ không nên làm. Giữ thẻ thường trú bằng cách bay sang vài ngày rồi về, trong khi khai di trú như thể đang sống ở nước đó. Chuyện ra vào được ghi nhận đầy đủ; đến lúc nhập tịch hoặc gia hạn thẻ, mọi khoảng vắng mặt đều hiện ra.
Dòng tiền giữa hai nước: chuyển lợi nhuận và giữ chứng từ
Khi đã có hai đầu, tiền sẽ chạy hai chiều: lợi nhuận từ Việt Nam sang nước mới để mua nhà, cho con học; đôi khi tiền từ nước mới về Việt Nam để bổ sung vốn. Nguyên tắc là để mọi dòng tiền đi qua ngân hàng, có chứng từ gốc rõ ràng: biên bản chia cổ tức, chứng từ nộp thuế thu nhập cá nhân, hợp đồng lao động nếu bạn nhận lương. Chuyển tiền một chiều từ Việt Nam ra nước ngoài của cá nhân được hướng dẫn trong quy định của Ngân hàng Nhà nước (Thông tư 20/2022/TT-NHNN tại thời điểm viết); ngân hàng sẽ đòi giấy tờ chứng minh mục đích và nguồn tiền.
Giữ chứng từ không chỉ để chuyển tiền. Khi bạn mua nhà ở nước mới, ngân hàng cho vay sẽ hỏi tiền đặt cọc từ đâu; khi nộp hồ sơ nhập tịch, có thể bị hỏi thu nhập; khi cơ quan thuế kiểm tra, họ đối chiếu số tiền về với số đã khai. Một bộ hồ sơ sạch, liền mạch giữa sổ sách công ty, tờ khai thuế hai nước và sao kê ngân hàng là thứ giúp mọi bước sau trơn tru.
Ví dụ giả định: chị Hạnh có thẻ xanh, giữ 60% cổ phần một công ty gia công ở Bình Dương cũ (nay thuộc TP.HCM). Mỗi năm công ty chia cổ tức, chị nhận qua tài khoản ở Việt Nam, đã bị khấu trừ thuế cổ tức. Chị phải khai khoản cổ tức đó trên tờ khai thuế Mỹ, xin khấu trừ phần thuế đã nộp, nộp FBAR vì số dư tài khoản vượt ngưỡng, và có thể phải nộp mẫu thông tin công ty nước ngoài. Thiếu bất kỳ mẫu nào là rủi ro bị phạt, dù số thuế chênh có khi không đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Có thẻ xanh Mỹ có được làm giám đốc công ty ở Việt Nam không?
Được, luật Mỹ không cấm người có thẻ xanh điều hành công ty ở nước ngoài. Vấn đề là thời gian bạn vắng mặt khỏi Mỹ và nghĩa vụ khai thuế, khai thông tin về công ty. Nếu phải ở Việt Nam lâu, nên xin giấy phép tái nhập cảnh trước khi đi và giữ các ràng buộc với Mỹ như nhà ở, tài khoản, tờ khai thuế cư dân.
Đã nhập quốc tịch Mỹ hoặc Canada thì còn quốc tịch Việt Nam không?
Thường vẫn còn, vì theo Luật Quốc tịch Việt Nam, việc nhập quốc tịch nước khác không tự động làm mất quốc tịch Việt Nam; muốn thôi phải có quyết định cho thôi. Nếu không chắc tình trạng của mình, bạn có thể hỏi cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc Sở Tư pháp nơi cư trú trước đây.
Lợi nhuận công ty ở Việt Nam đã nộp thuế rồi, sang Mỹ còn phải nộp nữa không?
Phải khai, còn nộp thêm hay không tuỳ mức thuế. Phần thuế đã nộp ở Việt Nam trên cùng khoản thu nhập thường được khấu trừ vào thuế Mỹ theo giới hạn của luật Mỹ. Nếu thuế Mỹ trên khoản đó cao hơn, bạn nộp phần chênh; nếu thấp hơn, thường không phải nộp thêm.
Ở Canada chưa đủ 730 ngày có mất thường trú ngay không?
Không tự động mất. Thường trú chỉ mất khi có quyết định chính thức sau khi cơ quan di trú xem xét, thường lúc bạn gia hạn thẻ, xin giấy thông hành hoặc nhập cảnh. Nhưng thiếu ngày thì bạn có nguy cơ bị xét, và phải chứng minh lý do nhân đạo nếu muốn giữ. Đừng để tới mức đó mới tính.
Có nên để người thân đứng tên công ty thay mình cho gọn không?
Không nên coi đó là cách tránh khai báo. Về thuế và di trú, người sở hữu thật thường vẫn có nghĩa vụ khai. Đứng tên hộ còn tạo rủi ro tranh chấp trong gia đình và rủi ro pháp lý ở Việt Nam. Nếu muốn chuyển giao, hãy chuyển nhượng thật, có hợp đồng và nộp thuế đúng.
Có cần thuê người làm thuế ở cả hai nước không?
Với người có công ty ở Việt Nam và thường trú ở Mỹ hoặc Canada, nên có. Người làm thuế ở nước mới lo tờ khai cư dân và các mẫu thông tin; kế toán ở Việt Nam lo sổ sách, chứng từ nộp thuế để làm căn cứ khấu trừ. Hai người cần nói chuyện với nhau ít nhất mỗi năm một lần.