Nếu mục tiêu là làm ăn, thứ bạn cần thường là khả năng đi lại và quyền kinh doanh ở thị trường mình nhắm; nếu mục tiêu là sống, thứ bạn cần là quyền cư trú lâu dài cùng trường học, y tế, an sinh cho cả nhà. Hai mục tiêu nghe gần nhau nhưng dẫn tới hai loại giấy tờ khác nhau, và chọn nhầm loại là một trong những sai lầm đắt nhất người Việt hay mắc khi định cư.
Doanh nhân chọn thẻ thường trú rồi không ở được đủ ngày; gia đình chọn hộ chiếu Caribe để đi lại rồi phát hiện không ai trong nhà thật sự muốn sống ở đó; người cần thị trường Mỹ lại đầu tư vào một nước không giúp gì cho việc vào Mỹ. Bài này giúp bạn tách mục tiêu thật ra, rồi đối chiếu mục tiêu với các loại giấy tờ có trên thị trường di trú.
Vì sao phải tách mục tiêu ngay từ đầu
Mỗi loại giấy tờ di trú được thiết kế cho một hành vi cụ thể. Thẻ thường trú của Mỹ, Canada, Úc được thiết kế cho người sống ở đó: nó đi kèm nghĩa vụ cư trú, nghĩa vụ thuế trên thu nhập toàn cầu (với Mỹ), và mở ra quyền lợi chỉ có giá trị khi bạn ở đó — trường công cho con, bảo hiểm y tế công, lương hưu. Visa doanh nhân, visa nhà đầu tư hiệp ước, hay hộ chiếu một nước có nhiều thoả thuận miễn thị thực được thiết kế cho người đi lại và làm ăn: ít đòi hỏi cư trú hơn, nhưng cũng không đem lại quyền lợi an sinh tương xứng.
Khi mục tiêu và giấy tờ lệch nhau, bạn trả tiền cho những quyền lợi không dùng, và gánh những nghĩa vụ không đáp ứng được. Doanh nhân giữ thẻ xanh mà sống ở Việt Nam vừa có nguy cơ mất thẻ, vừa phải khai thuế Mỹ. Gia đình muốn sống ổn ở nước ngoài mà chỉ có hộ chiếu Caribe thì vẫn cần visa để ở dài hạn ở nước họ thật sự muốn sống.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải là "nước nào dễ", mà là "trong mười năm tới, mỗi người trong nhà sẽ ngủ phần lớn các đêm ở đâu, và kiếm tiền từ đâu".
Mục tiêu nào hợp với loại giấy tờ nào
Bảng dưới đối chiếu các mục tiêu thường gặp với nhóm giấy tờ hợp lý. Đây là định hướng ban đầu; mỗi chương trình cụ thể có điều kiện riêng cần kiểm ở cơ quan chính thức.
| Mục tiêu thật | Nhóm giấy tờ hợp | Điều cần chấp nhận |
|---|---|---|
| Mở rộng kinh doanh sang Mỹ, vẫn điều hành ở Việt Nam | Visa doanh nhân tạm trú như L-1 (khi có công ty liên kết); E-2 qua quốc tịch thứ hai của nước có hiệp ước | Visa tạm trú phải duy trì hoạt động kinh doanh thật; không tự động thành thẻ xanh |
| Đi lại thuận tiện nhiều nước cho công việc | Quốc tịch thứ hai qua đầu tư (các nước Caribe), visa dài hạn nhiều lần | Không mang lại quyền sống ở các nước bạn đến; danh sách miễn thị thực có thể đổi |
| Cả nhà sống lâu dài ở một nước, con học hệ công lập | Thường trú: bảo lãnh gia đình, tay nghề, đầu tư định cư | Nghĩa vụ cư trú, thuế cư dân, thời gian chờ dài |
| Con học đại học nước ngoài, cha mẹ vẫn sống ở Việt Nam | Visa du học cho con; visa du lịch nhiều lần cho cha mẹ | Con tự tính đường ở lại sau tốt nghiệp nếu muốn |
| Nghỉ hưu ở nơi khí hậu, chi phí hợp | Visa dài hạn cho người nghỉ hưu hoặc người có tài chính ở một số nước châu Á | Thường không dẫn tới quốc tịch; điều kiện đổi theo chính sách |
| Phương án dự phòng cho gia đình | Quốc tịch thứ hai hoặc thường trú có nghĩa vụ cư trú nhẹ | Chi phí bỏ ra cho một thứ có thể không bao giờ dùng |
Phần lớn gia đình thực ra có hai mục tiêu cùng lúc — người chồng làm ăn, người vợ và con muốn sống ổn. Khi đó giải pháp thường là hai loại giấy tờ cho hai nhóm người trong nhà, thay vì một loại giấy tờ cố phục vụ tất cả.
Dấu hiệu bạn đang định cư để làm ăn
Thu nhập chính sẽ vẫn đến từ Việt Nam trong năm năm tới. Nếu doanh nghiệp không thể vận hành khi bạn vắng mặt, thì bạn sẽ không ở được nước ngoài nhiều. Một tấm thẻ đòi cư trú sẽ là gánh nặng chứ không phải tài sản.
Thị trường bạn nhắm là một nước cụ thể. Doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ cần cách vào Mỹ làm việc với đối tác, mở văn phòng, thuê người. Một hộ chiếu đi được nhiều nước châu Âu không giải quyết bài toán đó; một con đường vào Mỹ như L-1 hay E-2 thì có.
Bạn quan tâm thời gian xử lý hơn quyền lợi an sinh. Người làm ăn thường cần giấy tờ trong vòng một năm, không thể chờ hàng chờ nhiều năm. Điều này thu hẹp danh sách xuống những chương trình xử lý nhanh và rõ ràng về thời gian.
Bạn sẵn sàng giữ hồ sơ kinh doanh minh bạch ở cả hai nơi. Visa doanh nhân bị xét lại mỗi lần gia hạn dựa trên hoạt động thật: doanh thu, nhân sự, hợp đồng. Doanh nghiệp "trên giấy" không giữ được visa lâu, và cơ quan di trú có kinh nghiệm nhận ra điều đó.
Dấu hiệu bạn đang định cư để sống
Bạn hình dung con sẽ học phổ thông và đại học ở nước ngoài. Khi đó quyền cư trú lâu dài, đặc biệt là thường trú hoặc quốc tịch, mang lại lợi ích trực tiếp: học trường công miễn phí, học phí đại học trong nước, quyền vay học phí của chính phủ ở một số nước.
Ít nhất một người trong nhà sẵn sàng làm lại sự nghiệp ở nước ngoài. Sống ở nước ngoài lâu dài mà không ai có thu nhập tại chỗ thì sớm muộn sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào dòng tiền chuyển từ Việt Nam, vốn dễ đứt khi kinh doanh trong nước gặp khó.
Bạn coi trọng hệ thống y tế, an sinh, môi trường sống hơn tốc độ làm ăn. Những thứ này chỉ dùng được khi bạn thật sự sống ở đó và đóng góp vào hệ thống — đóng thuế, đóng bảo hiểm. Chúng không đi theo bạn khi về Việt Nam.
Bạn chấp nhận lộ trình nhiều năm. Từ thường trú tới quốc tịch thường mất thêm vài năm sống thật. Người định cư để sống nên nhìn mốc quốc tịch như đích, và sắp xếp cuộc sống để đạt được nó.
Khi một gia đình có cả hai mục tiêu
Trường hợp phổ biến nhất ở doanh nhân Việt: người chủ cần tiếp tục điều hành công ty ở Việt Nam, còn vợ con muốn sống ở nước ngoài. Có ba cách xếp thường gặp. Cách thứ nhất, cả nhà cùng một loại thẻ thường trú, rồi chấp nhận người chủ có nguy cơ hụt ngày cư trú — đây là cách nhiều người chọn nhất và cũng là cách hay đổ vỡ nhất. Cách thứ hai, vợ con thường trú, người chủ chỉ giữ visa thăm thân hoặc visa doanh nhân — ít rủi ro pháp lý hơn nhưng người chủ không tiến tới quốc tịch. Cách thứ ba, cả nhà có quốc tịch thứ hai không đòi cư trú để đi lại, cộng thêm con đường cư trú riêng cho vợ con ở nước muốn sống.
Không cách nào tốt hơn tuyệt đối. Cách thứ hai và thứ ba thường thực tế hơn với gia đình mà người chủ biết chắc sẽ không rời doanh nghiệp trong năm năm. Cách thứ nhất chỉ hợp khi người chủ có kế hoạch rõ ràng để dần chuyển hoạt động sang nước ngoài hoặc giao việc ở Việt Nam cho người khác.
Dù chọn cách nào, cần tính thuế ngay từ đầu: một người là cư dân thuế của nước định cư sẽ có nghĩa vụ khai báo thu nhập và tài sản ở Việt Nam theo luật nước đó. Doanh nhân có cấu trúc sở hữu phức tạp nên làm việc với chuyên gia thuế của cả hai nước trước khi nộp hồ sơ.
Ví dụ giả định: hai doanh nhân, cùng số vốn, hai lựa chọn
Ví dụ giả định. Chị B và anh C đều khoảng 45 tuổi, đều có doanh nghiệp ở TP.HCM, tài sản tương đương, mỗi người hai con. Chị B xuất khẩu đồ gỗ, khách hàng chính ở Mỹ, cần gặp đối tác và dự hội chợ ở Mỹ nhiều lần mỗi năm; con chị học tốt ở trường quốc tế trong nước và chưa muốn đi. Anh C làm phân phối nội địa, khách hàng toàn ở Việt Nam; vợ anh muốn đưa hai con sang Canada học từ cấp hai.
Nếu cả hai cùng chọn một gói "định cư" giống nhau, ít nhất một người sẽ chọn sai. Chị B cần một con đường đi lại và làm ăn ở Mỹ: đầu tư một doanh nghiệp thật ở Mỹ và xin visa doanh nhân phù hợp, hoặc trước hết tìm cách có quốc tịch thứ hai của một nước có hiệp ước E-2 với Mỹ. Một tấm thẻ thường trú ở nước khác không giúp chị bán thêm được bộ bàn ghế nào. Anh C thì cần quyền cư trú cho vợ và con ở Canada, nơi con được học công và cả nhà có lộ trình tới quốc tịch; riêng anh có thể chỉ cần sang thăm vài lần mỗi năm.
Hai gia đình cùng số vốn, cùng độ tuổi, nhưng đích đến khác hẳn chỉ vì mục tiêu khác. Đây là lý do mọi buổi tư vấn tử tế đều nên bắt đầu bằng câu hỏi về cuộc sống và công việc của bạn, không bắt đầu bằng danh sách chương trình đang có khuyến mãi.
Năm bước xác định mục tiêu thật của gia đình
Nhiều gia đình nói "muốn định cư" nhưng mỗi người nghĩ một mục tiêu khác. Năm bước dưới giúp đưa các mục tiêu ẩn ra bàn:
- Mỗi người lớn trong nhà viết riêng: trong mười năm tới mình muốn sống ở đâu, làm gì, mỗi năm ở nước ngoài bao nhiêu tháng. Viết riêng để không ai bị người khác dẫn dắt.
- Đặt các câu trả lời cạnh nhau, đánh dấu chỗ trùng và chỗ lệch. Chỗ lệch thường là nguồn của những quyết định sai sau này.
- Với mỗi người, xác định loại giấy tờ tối thiểu cần để đạt mục tiêu của người đó, theo bảng ở trên.
- Kiểm từng loại giấy tờ đối với nghĩa vụ đi kèm: số ngày cư trú, thuế, duy trì hoạt động kinh doanh. Loại nào có nghĩa vụ mà người đó chắc chắn không đáp ứng được thì loại bỏ.
- Chỉ sau bốn bước trên mới bắt đầu so sánh chương trình cụ thể, chi phí và thời gian xử lý.
Làm năm bước này trước khi gặp bất kỳ đơn vị tư vấn nào giúp bạn đặt câu hỏi đúng, và nhận ra ngay khi ai đó đang bán cho bạn một chương trình không khớp mục tiêu của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Có thể có thẻ xanh Mỹ mà vẫn điều hành công ty ở Việt Nam không?
Có thể sở hữu và điều hành từ xa, nhưng thẻ xanh đòi bạn sống thường xuyên ở Mỹ. Vắng mặt dài và lặp lại có thể bị xem là từ bỏ thường trú. Nếu doanh nghiệp đòi bạn có mặt ở Việt Nam phần lớn thời gian, nên cân nhắc giấy tờ khác cho chính bạn.
Quốc tịch thứ hai có giúp con đi học nước ngoài rẻ hơn không?
Thường không. Học phí trong nước ở Mỹ, Canada, Úc gắn với cư trú hoặc tư cách công dân, thường trú của chính nước đó. Hộ chiếu một nước thứ ba không đổi con bạn thành sinh viên trong nước ở đó.
Doanh nhân nên chọn E-2 qua quốc tịch thứ hai hay EB-5?
Tuỳ mục tiêu. E-2 phù hợp người muốn trực tiếp điều hành một doanh nghiệp ở Mỹ và chấp nhận visa tạm trú gia hạn được; EB-5 phù hợp người muốn thẻ xanh cho cả nhà và chấp nhận vốn nằm trong dự án nhiều năm. Hai đường có thể dùng nối tiếp nhau.
Định cư để sống thì nước nào tốt nhất?
Không có nước tốt nhất chung. Câu trả lời phụ thuộc vào nghề của người đi làm, tuổi của con, ngân sách, khí hậu, cộng đồng người Việt và khả năng ngôn ngữ. So theo tiêu chí của gia đình mình thay vì theo bảng xếp hạng chung.
Vợ con có thường trú, chồng ở Việt Nam thì có bảo lãnh chồng sau được không?
Tuỳ nước. Nhiều nước cho thường trú nhân hoặc công dân bảo lãnh vợ chồng, nhưng mỗi diện có thời gian chờ và điều kiện riêng. Nếu chồng có thể đi cùng ngay từ đầu dưới dạng người đi kèm, thường đơn giản hơn bảo lãnh sau.
Có nên làm thẻ thường trú "để dành" khi chưa định đi không?
Thẻ thường trú có nghĩa vụ cư trú nên khó "để dành" lâu. Nếu mục tiêu là phương án dự phòng, nên xem các loại giấy tờ có nghĩa vụ cư trú nhẹ hơn và hiểu rõ phải làm gì để giữ chúng trong nhiều năm.