Có hai con đường để một người được bảo lãnh trở thành thường trú nhân Mỹ. Đường quen thuộc với gia đình Việt là thủ tục lãnh sự: hồ sơ đi từ USCIS sang NVC, người được bảo lãnh phỏng vấn tại Lãnh sự quán Mỹ ở TP.HCM, nhận visa định cư rồi bay sang. Đường thứ hai là điều chỉnh tình trạng: người đang có mặt hợp pháp ở Mỹ nộp đơn I-485 với USCIS, phỏng vấn tại văn phòng USCIS ở Mỹ và nhận thẻ xanh mà không phải về nước.
Câu hỏi chọn đường nào chỉ đặt ra với người đang ở Mỹ: du học sinh F-1 kết hôn với công dân Mỹ, người làm việc theo visa H-1B có ngày ưu tiên diện gia đình đến lượt, cha mẹ sang thăm con bằng visa du lịch. Mỗi đường có điều kiện riêng, rủi ro riêng và cái giá riêng về thời gian, tiền bạc, việc đi lại. Bài này so sánh theo nguyên lý; điều kiện chi tiết và lệ phí nằm trên trang của USCIS và Bộ Ngoại giao, thay đổi theo thời kỳ, nên bạn kiểm lại trước khi quyết.
Điều kiện cơ bản để điều chỉnh tình trạng
Theo điều 245 của Luật Di trú và Quốc tịch, người muốn điều chỉnh tình trạng thường phải đáp ứng ba điều kiện chính. Một là đã được kiểm tra và cho vào Mỹ hợp lệ tại cửa khẩu, tức có dấu nhập cảnh hoặc hồ sơ I-94 hợp lệ. Người vào Mỹ không qua kiểm tra nhìn chung không điều chỉnh được, trừ một số trường hợp đặc biệt theo các điều khoản cũ. Hai là có visa định cư sẵn sàng ngay, tức ngày ưu tiên đã đến lượt theo Visa Bulletin, hoặc là thân nhân trực hệ của công dân Mỹ, nhóm không chờ hạn ngạch. Ba là không thuộc diện không được nhập cảnh.
Ngoài ba điều kiện đó còn một nhóm điều cấm riêng: người từng làm việc không phép, từng không duy trì tình trạng hợp lệ, hiện đang ở quá hạn, thường không được điều chỉnh. Ngoại lệ lớn nhất là thân nhân trực hệ của công dân Mỹ — vợ chồng, con dưới 21, cha mẹ — được miễn nhóm điều cấm này. Một người vào Mỹ hợp lệ, sau đó quá hạn, rồi kết hôn với công dân Mỹ vẫn có thể điều chỉnh. Người được bảo lãnh diện ưu tiên như F2A, F3, F4 thì không có ngoại lệ đó và phải giữ tình trạng hợp lệ liên tục.
Vì vậy điều đầu tiên cần xác định là bạn thuộc nhóm nào: thân nhân trực hệ hay diện ưu tiên. Cùng một hoàn cảnh "đang ở Mỹ bằng visa du học", hai nhóm có câu trả lời rất khác nhau.
Ý định khi nhập cảnh: chỗ cần trung thực nhất
Nhiều gia đình nghĩ ra cách "cho người thân sang Mỹ bằng visa du lịch rồi điều chỉnh tại chỗ cho nhanh". Đây là chỗ rủi ro lớn nhất của đường điều chỉnh. Visa du lịch, du học là visa không định cư; người xin đã khai với viên chức lãnh sự rằng mình không có ý định ở lại. Nếu nhập cảnh với ý định có sẵn là kết hôn rồi ở lại, đó có thể bị coi là khai sai sự thật để được nhập cảnh, một căn cứ không được nhập cảnh nặng, có thể ảnh hưởng tới mọi hồ sơ sau này.
Bộ Ngoại giao có hướng dẫn xem xét hành vi trái với tư cách visa trong một khoảng thời gian ngắn sau khi nhập cảnh như dấu hiệu của ý định có sẵn; USCIS đánh giá theo toàn bộ hoàn cảnh. Không có "số ngày an toàn" nào để chờ cho qua. Điều được xét là sự thật về ý định của bạn lúc xin visa và lúc nhập cảnh.
Hoàn cảnh hoàn toàn hợp lệ trông như thế này: một du học sinh sang Mỹ học thật, trong thời gian học quen và kết hôn với một công dân Mỹ. Ý định ở lại hình thành sau, khi hoàn cảnh thay đổi. Người này điều chỉnh tình trạng là đúng đường. Còn nếu bạn đang ở Việt Nam và đã có kế hoạch kết hôn với người ở Mỹ, đường đúng là visa hôn thê K-1 hoặc visa vợ chồng CR1/IR1, không phải visa du lịch.
So sánh hai đường theo các tiêu chí thực tế
Bảng dưới so sánh theo nguyên lý. Thời gian xử lý và lệ phí thay đổi theo từng năm và từng văn phòng; tra trang chính thức khi lên kế hoạch.
| Tiêu chí | Điều chỉnh tình trạng (I-485) | Thủ tục lãnh sự |
|---|---|---|
| Nơi chờ | Ở lại Mỹ trong thời gian xét | Ở Việt Nam hoặc nơi đang sống ngoài Mỹ |
| Làm việc khi chờ | Xin được thẻ làm việc (EAD) khi hồ sơ đang chờ | Không áp dụng vì người được bảo lãnh chưa ở Mỹ |
| Đi lại khi chờ | Phải có giấy phép tái nhập trước khi rời Mỹ, nếu không đơn bị coi là bỏ | Đi lại tự do ở ngoài Mỹ |
| Nơi phỏng vấn | Văn phòng USCIS gần nơi ở | Lãnh sự quán Mỹ |
| Nếu bị từ chối | Có thể bị chuyển sang toà di trú nếu không còn tình trạng hợp lệ | Ở ngoài Mỹ, xử lý theo lý do từ chối |
| Khám sức khoẻ | Bác sĩ được USCIS chỉ định ở Mỹ, mẫu I-693 | Bác sĩ được Lãnh sự quán chỉ định |
| Lệ phí | Thường cao hơn do có lệ phí I-485 và các đơn đi kèm | Phí visa định cư và phí thẻ xanh USCIS |
Không có đường nào luôn tốt hơn. Người đang có việc làm, con đang đi học ở Mỹ thường ưu tiên điều chỉnh để gia đình không bị gián đoạn. Người cần về Việt Nam lo việc gia đình trong thời gian chờ có khi lại thấy thủ tục lãnh sự thuận hơn, miễn là việc rời Mỹ không gây rắc rối khác.
Rời Mỹ để phỏng vấn lãnh sự: khi nào là bẫy
Người đang ở Mỹ nhưng có thời gian lưu trú bất hợp pháp phải cực kỳ cẩn trọng khi nghĩ tới việc về nước phỏng vấn. Theo luật, người đã ở bất hợp pháp hơn 180 ngày rồi rời Mỹ có thể bị cấm quay lại 3 năm; hơn một năm thì có thể bị cấm 10 năm. Lệnh cấm được kích hoạt chính bởi việc rời Mỹ. Nghĩa là một người có thể điều chỉnh tình trạng an toàn nếu ở lại, nhưng nếu về Việt Nam phỏng vấn thì tự kích hoạt lệnh cấm.
Có thủ tục xin miễn trừ tạm thời trước khi rời Mỹ cho một số trường hợp, đòi chứng minh người thân là công dân hoặc thường trú nhân sẽ chịu khó khăn cực độ. Đây là thủ tục phức tạp, kết quả không chắc, không nên tự làm.
Ngược lại, người luôn giữ tình trạng hợp lệ, chưa từng ở quá hạn, thì về Việt Nam phỏng vấn không có rủi ro này. Nhiều du học sinh, người lao động H-1B chọn thủ tục lãnh sự vì nhanh hơn ở văn phòng USCIS của họ, hoặc vì muốn về nước dịp đó.
Ví dụ giả định: chị Ngân sang Mỹ du học F-1 năm 2023, năm 2026 kết hôn với anh David là công dân Mỹ, tình trạng F-1 vẫn hợp lệ. Chị có hai lựa chọn: nộp I-130 cùng lúc với I-485 để ở lại, xin thẻ làm việc, hoặc để anh David nộp I-130 rồi chị về Việt Nam phỏng vấn. Chị đang học dở thạc sĩ nên chọn điều chỉnh. Nếu chị đã tốt nghiệp và tình trạng F-1 sắp hết, mà văn phòng USCIS nơi chị ở xét chậm, thì thủ tục lãnh sự có khi lại hợp lý hơn.
Cha mẹ sang thăm bằng visa du lịch rồi con muốn giữ lại
Tình huống rất hay gặp trong gia đình Việt: cha mẹ sang Mỹ thăm con bằng visa du lịch, ở được vài tháng thì con là công dân Mỹ muốn nộp đơn để cha mẹ ở lại luôn. Về mặt luật, cha mẹ của công dân Mỹ là thân nhân trực hệ, nếu đã nhập cảnh hợp lệ thì có thể điều chỉnh tình trạng. Nhưng chỗ cần trung thực vẫn là ý định: nếu lúc xin visa và lúc nhập cảnh, cả nhà đã tính sẵn chuyện ở lại, thì đó là vấn đề. Nếu quyết định thật sự đến sau, vì sức khoẻ của cha mẹ, vì hoàn cảnh gia đình thay đổi, thì có thể trình bày được, kèm bằng chứng.
Ngoài chuyện pháp lý, còn những cái giá thực tế. Trong thời gian I-485 chờ xét, cha mẹ không về Việt Nam được nếu chưa có giấy phép tái nhập; việc nhà, đám giỗ, nhà cửa ở quê phải gác lại. Bảo hiểm y tế cho người lớn tuổi chưa có thẻ xanh rất đắt, và cha mẹ chưa đủ điều kiện cho phần lớn chương trình y tế công. Một ca nằm viện trong thời gian chờ có thể tốn hơn toàn bộ chi phí hồ sơ.
Vì vậy nhiều gia đình chọn để cha mẹ về Việt Nam đúng hạn, rồi nộp I-130 và đi thủ tục lãnh sự. Thời gian có thể dài hơn một chút, nhưng cha mẹ sống ở nhà mình, hồ sơ sạch và không có câu hỏi về ý định. Đây là quyết định nên bàn cả nhà, không chỉ nhìn vào chuyện nhanh hay chậm.
Nộp đồng thời và những đơn đi kèm
Nộp đồng thời I-130 và I-485. Với thân nhân trực hệ của công dân Mỹ đang ở Mỹ hợp lệ, có thể nộp cùng lúc đơn bảo lãnh và đơn điều chỉnh. Với diện ưu tiên, chỉ nộp I-485 khi ngày ưu tiên đã đến lượt theo bảng mà USCIS cho dùng trong tháng đó.
Thẻ làm việc. Người có I-485 đang chờ có thể xin thẻ làm việc. Trong thời gian chờ thẻ, người đang có visa lao động nên giữ nguyên tình trạng visa đó nếu được, phòng khi đơn I-485 có vấn đề.
Giấy phép tái nhập. Đây là đơn quan trọng nhất với người hay phải về nước. Rời Mỹ khi chưa có giấy này, đơn I-485 coi như bỏ. Ngoại lệ có cho người giữ một số visa như H-1B, L-1 còn hiệu lực, nhưng cần kiểm quy định hiện hành trước khi đi.
Bảo trợ tài chính. Đường điều chỉnh vẫn cần I-864 như đường lãnh sự. Người bảo lãnh ở Mỹ thường dễ đáp ứng yêu cầu cư trú hơn.
Đổi văn phòng khi chuyển nhà. Người chuyển nhà trong thời gian chờ phải báo địa chỉ mới cho USCIS trong thời hạn quy định. Hồ sơ có thể phải chuyển sang văn phòng khác, kéo dài thời gian.
Sai lầm thường gặp
Một số sai lầm làm người đang ở Mỹ mất lợi thế hoặc gặp rắc rối:
- Rời Mỹ đi du lịch hay về quê khi I-485 đang chờ mà chưa có giấy phép tái nhập.
- Nghe lời khuyên "vào Mỹ bằng visa du lịch rồi cưới" khi kế hoạch kết hôn đã có từ trước.
- Người diện ưu tiên để tình trạng visa hết hạn trong lúc chờ ngày ưu tiên, rồi mất quyền điều chỉnh.
- Về nước phỏng vấn khi đã có thời gian ở quá hạn, tự kích hoạt lệnh cấm 3 năm hoặc 10 năm.
- Bỏ việc theo visa H-1B ngay khi nộp I-485, trước khi có thẻ làm việc, tạo khoảng làm việc không phép.
- Không báo đổi địa chỉ, bỏ lỡ thư hẹn sinh trắc hoặc thư yêu cầu bổ sung.
Đường điều chỉnh tình trạng cho nhiều sự tiện lợi, nhưng sai một bước nhỏ là mất hồ sơ hoặc kéo theo hậu quả lâu dài. Người có lịch sử di trú phức tạp, từng bị từ chối visa, từng quá hạn, nên được người hành nghề luật di trú xem hồ sơ trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Đang du học F-1 kết hôn với công dân Mỹ có được nhận thẻ xanh tại Mỹ không?
Thường là được, nếu bạn vào Mỹ hợp lệ, hôn nhân thật và không thuộc diện không được nhập cảnh. Vợ chồng của công dân Mỹ là thân nhân trực hệ, có thể nộp đồng thời I-130 và I-485. Điều quan trọng là ý định kết hôn hình thành sau khi nhập cảnh.
Vào Mỹ bằng visa du lịch rồi kết hôn để ở lại có được không?
Rủi ro cao. Nếu bạn nhập cảnh bằng visa du lịch với ý định có sẵn là kết hôn và ở lại, việc đó có thể bị coi là khai sai sự thật. Người đã có kế hoạch kết hôn nên đi đường visa hôn thê K-1 hoặc visa vợ chồng ngay từ Việt Nam.
Đang chờ I-485 có được về Việt Nam không?
Chỉ nên đi khi đã có giấy phép tái nhập được duyệt. Rời Mỹ mà không có giấy này thì đơn I-485 thường bị coi là bỏ, trừ một số ngoại lệ cho người giữ visa lao động còn hiệu lực. Kiểm quy định hiện hành trước khi mua vé.
Người diện F4 đang ở Mỹ bằng H-1B có điều chỉnh được không?
Có thể, nếu ngày ưu tiên đã đến lượt theo bảng USCIS cho dùng và bạn duy trì tình trạng H-1B hợp lệ liên tục. Diện ưu tiên không được miễn các điều cấm về làm việc không phép hay mất tình trạng, nên cần giữ hồ sơ sạch.
Điều chỉnh tình trạng có nhanh hơn thủ tục lãnh sự không?
Không có câu trả lời chung. Thời gian xét I-485 khác nhau rất nhiều giữa các văn phòng USCIS, còn thủ tục lãnh sự phụ thuộc lịch phỏng vấn ở Lãnh sự quán. Tra thời gian xử lý trên trang USCIS cho văn phòng của bạn trước khi chọn.
Từng ở quá hạn ở Mỹ có nên về nước phỏng vấn không?
Cần hỏi người hành nghề trước. Người đã ở bất hợp pháp hơn 180 ngày rồi rời Mỹ có thể bị cấm quay lại 3 hoặc 10 năm. Nếu bạn là thân nhân trực hệ của công dân Mỹ, điều chỉnh tình trạng tại Mỹ có thể tránh được việc kích hoạt lệnh cấm.