Xét nghiệm ADN trong hồ sơ định cư gần như luôn là lựa chọn tự nguyện mà cơ quan di trú đề nghị khi giấy tờ không đủ sức chứng minh quan hệ huyết thống, chứ không phải bước bắt buộc của mọi hồ sơ. Mỹ, Canada, Úc, Anh đều có cơ chế này, và đều có điểm chung: mẫu phải được lấy dưới sự giám sát theo quy trình của họ, xét nghiệm ở phòng thí nghiệm được họ công nhận. Kết quả bạn tự làm trước ở một phòng khám tại Việt Nam, dù chính xác, thường không được dùng.
Người Việt gặp đề nghị này nhiều hơn mức trung bình vì những lý do có thật: khai sinh đăng ký muộn hoặc đăng ký lại sau khi mất sổ gốc, con cái mang họ khác cha, gia đình đổi tên ngày sinh qua nhiều đợt giấy tờ. Bài này giải thích khi nào đề nghị xuất hiện, quy trình thường gặp, những ca khó, và cách chuẩn bị tinh thần cho mọi khả năng của kết quả.
Vì sao cơ quan di trú đề nghị xét nghiệm
Trong hồ sơ bảo lãnh cha mẹ, con cái, anh chị em, quan hệ huyết thống được chứng minh trước hết bằng giấy hộ tịch. Khi giấy hộ tịch đáng tin, đăng ký đúng thời điểm và khớp với nhau, cán bộ không cần gì thêm. Đề nghị xét nghiệm ADN xuất hiện khi giấy tờ có điểm yếu mà không giấy tờ thay thế nào bù được.
Các điểm yếu hay gặp với hồ sơ Việt Nam gồm: khai sinh đăng ký muộn nhiều năm sau ngày sinh, đặc biệt khi đăng ký ngay trước lúc nộp hồ sơ định cư; khai sinh đăng ký lại vì sổ gốc thất lạc; tên cha để trống trên khai sinh rồi sau đó bổ sung; trẻ ra đời khi cha mẹ chưa đăng ký kết hôn; ảnh và lời khai về gia đình không khớp với giấy. Hồ sơ anh chị em diện F4 của Mỹ, nơi người bảo lãnh và người được bảo lãnh đều đã ngoài bốn mươi và giấy tờ gốc của họ làm từ thời bao cấp, là nơi đề nghị này hay xuất hiện.
Cơ quan di trú thường không gọi đây là yêu cầu bắt buộc. Họ nói rõ bạn có quyền không làm, nhưng nếu không làm, cán bộ sẽ quyết định dựa trên giấy tờ đang có, mà giấy tờ đang có là lý do khiến họ đề nghị. Trên thực tế, từ chối xét nghiệm thường đồng nghĩa với chấp nhận nguy cơ bị từ chối hồ sơ.
Mỗi nước tổ chức xét nghiệm ra sao
Cơ chế chung giống nhau, khác nhau ở chuẩn công nhận phòng thí nghiệm và ai giám sát việc lấy mẫu. Bảng dưới tóm tắt cách làm phổ biến tại thời điểm viết; chi tiết, danh sách phòng thí nghiệm và cách nhận hướng dẫn có thể đổi, bạn kiểm trên trang của cơ quan di trú hoặc trong chính thư đề nghị.
| Nước | Chuẩn phòng thí nghiệm | Lấy mẫu ở phía Việt Nam | Ai trả phí |
|---|---|---|---|
| Mỹ | Phòng thí nghiệm được AABB công nhận, người bảo lãnh tự chọn trong danh sách | Bộ lấy mẫu gửi thẳng tới Lãnh sự quán hoặc nơi được chỉ định, lấy mẫu dưới giám sát của nhân viên được giao | Người bảo lãnh hoặc gia đình trả cho phòng thí nghiệm |
| Canada | Phòng thí nghiệm được Hội đồng Tiêu chuẩn Canada công nhận | Lấy mẫu tại nơi do văn phòng visa hoặc phòng thí nghiệm sắp xếp, có kiểm danh tính | Gia đình trả |
| Úc | Phòng thí nghiệm được tổ chức công nhận của Úc chấp nhận | Lấy mẫu có giám sát theo hướng dẫn trong thư của Bộ Nội vụ | Gia đình trả |
| Anh | Phòng thí nghiệm theo danh sách của Bộ Nội vụ Anh | Lấy mẫu theo hướng dẫn, thường qua đối tác được chỉ định | Gia đình trả; cơ quan không được bắt buộc xét nghiệm |
Điểm cốt lõi ở mọi nước là chuỗi giám sát mẫu: từ lúc kiểm danh tính, lấy mẫu, niêm phong tới khi phòng thí nghiệm nhận, không có khâu nào do người nộp hồ sơ tự cầm tay. Một bộ kit mua trên mạng, tự quệt má ở nhà rồi gửi đi, dù cùng phòng thí nghiệm, không đạt chuẩn này.
Trình tự thường gặp khi nhận đề nghị
Lấy hồ sơ bảo lãnh Mỹ làm ví dụ vì đây là nơi người Việt hay gặp nhất; Canada và Úc đi theo khung tương tự với tên gọi khác.
- Nhận đề nghị: có thể trong thư yêu cầu bổ sung từ USCIS, hoặc ngay sau buổi phỏng vấn ở Lãnh sự quán kèm giấy 221(g) ghi cần xét nghiệm ADN cho những người được nêu tên.
- Người bảo lãnh ở Mỹ chọn một phòng thí nghiệm đạt chuẩn, đặt xét nghiệm và trả phí. Phòng thí nghiệm lấy mẫu của người bảo lãnh tại Mỹ.
- Phòng thí nghiệm gửi bộ lấy mẫu trực tiếp tới Lãnh sự quán hoặc nơi được chỉ định ở Việt Nam. Gia đình không nhận, không chuyển hộ bộ lấy mẫu.
- Người được bảo lãnh nhận lịch lấy mẫu, mang hộ chiếu và giấy tờ được yêu cầu, có mặt đúng giờ. Mẫu thường là quệt niêm mạc má, nhanh, không đau.
- Mẫu được niêm phong và gửi về phòng thí nghiệm. Kết quả được gửi thẳng cho cơ quan di trú, người bảo lãnh có thể nhận một bản theo chính sách của phòng thí nghiệm.
- Cơ quan di trú xem kết quả cùng hồ sơ, rồi tiếp tục xét. Nếu kết quả xác nhận quan hệ, hồ sơ đi tiếp như bình thường; thời gian từ lúc đề nghị tới lúc có quyết định thường mất vài tháng.
Mỗi khâu chậm một chút là cả quá trình kéo dài. Việc gia đình làm được là đặt xét nghiệm sớm, giữ liên lạc với phòng thí nghiệm, và kiểm tài khoản theo dõi hồ sơ để không lỡ lịch lấy mẫu.
Những ca khó: khi không có cha hoặc mẹ để so
Anh chị em ruột. Xét nghiệm trực tiếp giữa hai anh chị em cho kết quả kém dứt khoát hơn so với giữa cha mẹ và con, vì hai anh chị em ruột chỉ chia sẻ một phần bộ gen theo xác suất. Nếu cha mẹ còn sống, phòng thí nghiệm có thể đề nghị đưa cha hoặc mẹ vào để xét nghiệm từng người con với cha mẹ, cho kết quả chắc hơn.
Anh chị em cùng mẹ khác cha hoặc cùng cha khác mẹ. Trong luật di trú Mỹ, anh chị em cùng một cha hoặc một mẹ vẫn có thể là anh chị em theo nghĩa của diện F4 nếu đáp ứng điều kiện về quan hệ với cha hoặc mẹ chung. Loại xét nghiệm phải chọn theo đúng người cha hoặc mẹ chung; phòng thí nghiệm cần biết trước để thiết kế đúng.
Cha hoặc mẹ đã mất. Phòng thí nghiệm có thể dùng mẫu từ người thân khác để suy ra quan hệ, nhưng độ chắc thấp hơn và không phải lúc nào cũng được cơ quan di trú chấp nhận như kết luận. Giấy tờ phụ như ảnh gia đình nhiều thời kỳ, hồ sơ trường học ghi tên cha mẹ trở nên quan trọng hơn.
Con nuôi và con riêng. Xét nghiệm ADN không áp dụng để chứng minh quan hệ con nuôi hay con riêng của vợ hoặc chồng, vì quan hệ đó không phải huyết thống. Những quan hệ này được chứng minh bằng quyết định nuôi con nuôi, giấy kết hôn và mốc tuổi theo luật của từng nước.
Khi kết quả không như gia đình nghĩ
Đây là phần ít ai muốn nói nhưng nên nghĩ trước. Xét nghiệm có thể cho thấy người được khai là con ruột không có quan hệ huyết thống với người cha trên giấy. Điều này đôi khi là bí mật gia đình, đôi khi chính người trong cuộc cũng không biết. Kết quả được gửi cho cơ quan di trú, nên không có cách nào giữ kín với họ.
Hậu quả về hồ sơ phụ thuộc vào luật từng nước và hoàn cảnh cụ thể. Ở một số diện, quan hệ cha con theo pháp luật vẫn có thể được công nhận nếu người cha đã chính thức nhận con trước một mốc tuổi nhất định, hoặc nếu có quan hệ con riêng hợp lệ. Ở diện khác, người đó có thể rời khỏi hồ sơ. Đây là lúc cần người đại diện được cấp phép, không phải lời khuyên từ hội nhóm.
Về phía gia đình, nếu có điều chưa chắc chắn về quan hệ huyết thống, tốt nhất là nói chuyện riêng với nhau trước khi lấy mẫu, để không ai phải biết một sự thật lớn qua một tờ giấy của cơ quan nước ngoài. Ngược lại, cố tình khai một quan hệ huyết thống không có thật là khai sai thông tin quan trọng, có thể dẫn tới cấm nhập cảnh lâu dài.
Sai lầm hay gặp quanh chuyện ADN
Tự xét nghiệm trước rồi nộp kèm hồ sơ. Kết quả không theo chuỗi giám sát của cơ quan di trú không có giá trị chứng minh, và việc nộp có khi làm cán bộ nghĩ gia đình đã có nghi ngờ từ trước. Nếu muốn biết trước cho yên tâm, đó là việc riêng của gia đình.
Đăng ký khai sinh muộn sát ngày nộp hồ sơ. Nhiều gia đình đi đăng ký khai sinh cho người lớn tuổi ngay trước khi nộp. Giấy hợp lệ, nhưng chính thời điểm đăng ký là lý do đề nghị ADN. Nếu buộc phải đăng ký muộn, chuẩn bị sẵn giấy phụ chứng minh quan hệ từ lâu.
Tin vào dịch vụ hứa "lo ADN qua nhanh". Lấy mẫu do cơ quan và phòng thí nghiệm kiểm soát, không ai bên ngoài can thiệp được. Lời hứa kiểu này thường là cách thu tiền hoặc tệ hơn là gợi ý đánh tráo mẫu, một hành vi gian lận.
Không kiểm tên phòng thí nghiệm trong danh sách. Đặt nhầm phòng không đạt chuẩn của nước đang xét là mất tiền và mất thêm nhiều tuần.
Chuẩn bị giấy tờ phụ song song với xét nghiệm
Kết quả ADN xác nhận quan hệ huyết thống, nhưng hồ sơ vẫn được xét trên toàn bộ giấy tờ. Trong lúc chờ lấy mẫu, gia đình nên gom lại những giấy tờ phụ cho thấy quan hệ đã tồn tại từ lâu, nhất là khi giấy hộ tịch chính đăng ký muộn hoặc đăng ký lại. Đó là học bạ, giấy khen, sổ liên lạc ghi tên cha mẹ; ảnh gia đình qua nhiều năm, tốt nhất là ảnh có mốc thời gian rõ như đám cưới, lễ tốt nghiệp; giấy tờ bệnh viện lúc sinh nếu còn; hồ sơ nhập học có chữ ký phụ huynh.
Những giấy này không thay được ADN nhưng giúp cán bộ thấy quan hệ có thật trước khi có giấy đăng ký muộn, và đặc biệt quan trọng trong các ca khó như cha hoặc mẹ đã mất, hay anh chị em cùng mẹ khác cha. Mỗi giấy nên được dịch theo chuẩn của nước đang xét và xếp theo trình tự thời gian, có ghi chú ngắn đây là giấy gì, ai là người trong ảnh.
Gia đình cũng nên thống nhất trước với nhau về các mốc: ai sinh năm nào, ở đâu, cha mẹ cưới khi nào, có anh chị em nào đã mất hoặc đã ra riêng. Những câu hỏi này có thể được hỏi lại ở buổi phỏng vấn sau khi có kết quả, và việc từng người nhớ khác nhau về một sự kiện gia đình là điều cán bộ để ý không kém kết quả xét nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan di trú có bắt buộc xét nghiệm ADN không?
Thường không bắt buộc theo nghĩa pháp lý; họ đề nghị khi giấy tờ không đủ chứng minh quan hệ. Bạn có quyền không làm, nhưng khi đó hồ sơ được xét chỉ dựa trên giấy tờ hiện có, vốn là lý do khiến họ đề nghị, nên rủi ro bị từ chối tăng rõ.
Xét nghiệm ADN cho hồ sơ định cư tốn bao nhiêu?
Chi phí do phòng thí nghiệm đặt và thay đổi theo số người, loại xét nghiệm, nơi lấy mẫu. Hồ sơ anh chị em hay có cha mẹ tham gia thường đắt hơn cha con đơn giản. Hỏi báo giá trực tiếp vài phòng thí nghiệm đạt chuẩn trước khi đặt.
Trẻ nhỏ có phải lấy mẫu máu không?
Phần lớn xét nghiệm di trú hiện dùng mẫu quệt niêm mạc má bằng tăm bông, không đau và làm được cho cả trẻ sơ sinh. Phòng thí nghiệm hoặc nơi lấy mẫu sẽ báo nếu có yêu cầu khác.
Kết quả có hạn dùng không, có dùng lại cho hồ sơ sau được không?
Quan hệ huyết thống không đổi, nhưng mỗi cơ quan thường muốn kết quả do chính quy trình của họ giám sát. Kết quả dùng cho hồ sơ Mỹ không tự động được Canada hay Úc chấp nhận; hỏi cơ quan đang xét trước khi nộp lại.
Người bảo lãnh ở Mỹ có phải về Việt Nam để lấy mẫu không?
Không. Người bảo lãnh lấy mẫu tại Mỹ ở cơ sở do phòng thí nghiệm sắp xếp, còn người được bảo lãnh lấy mẫu ở Việt Nam theo lịch của Lãnh sự quán hoặc nơi được chỉ định. Hai mẫu gặp nhau tại phòng thí nghiệm.
Nếu xét nghiệm không xác nhận quan hệ thì hồ sơ có bị huỷ ngay không?
Không phải lúc nào cũng huỷ ngay, vì một số quan hệ pháp lý như cha nhận con hợp lệ hoặc con riêng vẫn có thể được xét theo luật riêng. Nhưng người không có quan hệ theo đúng diện thường bị loại khỏi hồ sơ, nên cần người đại diện được cấp phép xem cụ thể.