Mỗi năm có không ít giảng viên đại học, nghiên cứu sinh và người làm postdoc Việt Nam sang châu Âu. Phần lớn coi đó là một chặng học thuật vài năm. Nhưng về mặt di trú, diện nhà nghiên cứu ở EU là một trong những diện có quyền lợi tốt nhất: thủ tục ưu tiên, gia đình được đi theo sớm, được sang nước EU khác làm nghiên cứu ngắn hạn mà không cần xin lại, và sau khi kết thúc có thời gian ở lại tìm việc.
Bài này giải thích khung chung của diện nhà nghiên cứu theo luật EU, sự khác nhau giữa nghiên cứu sinh có hợp đồng lao động và nghiên cứu sinh theo học bổng, quyền của gia đình, và cách diện này nối sang thường trú. Bài không bàn chọn trường hay xin học bổng, mà tập trung vào tư cách cư trú. Mỗi nước chuyển khung EU vào luật riêng với chi tiết khác nhau; điều kiện cụ thể cần kiểm với cơ quan di trú nước đến và phòng quốc tế của tổ chức tiếp nhận.
Khung chung: Chỉ thị 2016/801 và "thoả thuận tiếp nhận"
Diện nhà nghiên cứu ở hầu hết các nước EU dựa trên Chỉ thị (EU) 2016/801, văn bản chung cho nhà nghiên cứu, sinh viên, thực tập sinh và một số nhóm khác. Đan Mạch và Ireland không bị ràng buộc bởi chỉ thị này và có diện riêng. Theo chỉ thị, nhà nghiên cứu là người có bằng tiến sĩ, hoặc bằng cấp cho phép làm tiến sĩ, được một tổ chức nghiên cứu chọn để thực hiện một dự án nghiên cứu.
Trục của hồ sơ là thoả thuận tiếp nhận (hosting agreement) hoặc hợp đồng tương đương giữa bạn và tổ chức nghiên cứu: trường đại học, viện, phòng thí nghiệm của doanh nghiệp. Thoả thuận ghi đề tài, thời gian, nguồn tài chính, bảo hiểm. Ở nhiều nước, tổ chức tiếp nhận phải được cơ quan nhà nước công nhận trước, nên thủ tục với bạn gọn hơn hẳn diện lao động thông thường: không kiểm tra thị trường lao động, không ngưỡng lương kiểu Blue Card, thời gian xét thường ngắn.
Điều kiện tài chính vẫn có: bạn phải đủ phương tiện sống trong thời gian ở. Lương theo hợp đồng, học bổng của chính phủ hoặc quỹ nghiên cứu, đều có thể được chấp nhận nếu đạt mức nước đó đặt ra. Học bổng quá thấp so với mức sống tối thiểu ở nước đến là lý do hay khiến hồ sơ phải bổ sung, nhất là khi mang gia đình theo.
Nghiên cứu sinh: sinh viên hay nhà nghiên cứu
Câu hỏi quan trọng nhất với nghiên cứu sinh là mình được xếp vào diện nào, vì nó quyết định quyền lợi, thời gian tính cho thường trú và quyền làm thêm. Cách xếp khác nhau theo nước và theo hình thức tài trợ.
| Tình huống | Diện thường gặp | Hệ quả cần biết |
|---|---|---|
| Nghiên cứu sinh có hợp đồng lao động với trường (Hà Lan, các nước Bắc Âu, nhiều vị trí ở Đức) | Nhà nghiên cứu hoặc lao động | Đóng bảo hiểm xã hội, thời gian thường được tính đầy đủ cho thường trú |
| Nghiên cứu sinh theo học bổng, ghi danh như sinh viên | Sinh viên hoặc nhà nghiên cứu tuỳ nước | Có thể chỉ được tính một phần thời gian, quyền làm thêm hạn chế hơn |
| Postdoc, nhà nghiên cứu có hợp đồng | Nhà nghiên cứu | Thủ tục ưu tiên, gia đình đi kèm thuận lợi |
| Giảng viên Việt Nam sang nghiên cứu ngắn hạn vài tháng | Nhà nghiên cứu ngắn hạn hoặc visa ngắn hạn | Dưới 90 ngày có thể đi visa Schengen nếu không phải làm việc được trả lương |
| Nhà nghiên cứu ở doanh nghiệp | Nhà nghiên cứu hoặc Blue Card | So sánh hai diện về quyền chuyển nước và đường thường trú |
Nếu bạn được chọn giữa hai cách tài trợ, cùng một khoản tiền nhưng một bên là hợp đồng lao động, một bên là học bổng, hãy hỏi phòng quốc tế của trường xem mỗi cách xếp bạn vào diện nào. Khác biệt về tư cách cư trú có thể đáng giá hơn vài trăm euro chênh lệch mỗi tháng.
Quyền đi nước khác trong EU khi đang nghiên cứu
Di chuyển ngắn hạn. Theo chỉ thị, nhà nghiên cứu có giấy phép ở nước thứ nhất có thể sang nước EU thứ hai để thực hiện một phần nghiên cứu tối đa 180 ngày trong mỗi 360 ngày. Nước thứ hai có thể yêu cầu thông báo trước, có nước không yêu cầu gì thêm.
Di chuyển dài hạn. Ở lâu hơn 180 ngày thì nước thứ hai có thể yêu cầu xin giấy phép di chuyển dài hạn, với thủ tục nhẹ hơn xin mới từ đầu.
Gia đình đi theo. Thành viên gia đình đã có giấy phép ở nước thứ nhất thường được đi theo trong các đợt di chuyển, theo điều kiện của nước thứ hai.
Không áp dụng với Đan Mạch, Ireland. Hai nước này đứng ngoài chỉ thị, nên sang đó nghiên cứu cần thủ tục riêng của họ. Nước ngoài EU như Anh, Thụy Sĩ, Na Uy cũng vậy.
Khác với đi công tác hội thảo. Đi dự hội nghị vài ngày trong Schengen thì dùng quyền đi lại ngắn ngày của thẻ cư trú. Thực hiện một phần dự án tại phòng thí nghiệm nước khác mới thuộc cơ chế di chuyển.
Gia đình đi kèm: nhanh hơn diện thường
Một ưu điểm lớn của diện nhà nghiên cứu là quy tắc đoàn tụ gia đình thuận lợi. Theo khung EU, vợ hoặc chồng và con của nhà nghiên cứu không phải chờ một thời gian cư trú tối thiểu như diện đoàn tụ thông thường, có thể nộp cùng lúc hoặc ngay sau, và thời gian xét ngắn hơn. Ở nhiều nước, vợ hoặc chồng được quyền làm việc. Các điều kiện về hội nhập, như tiếng, thường chỉ áp dụng sau khi đã sang.
Điều kiện còn lại là tài chính và chỗ ở. Mức đủ sống cho cả gia đình cao hơn nhiều so với một người, và học bổng cá nhân thường không tính tới gia đình. Ví dụ giả định: anh Hiếu nhận học bổng tiến sĩ ba năm ở một trường tại Pháp, mức học bổng đủ cho một người. Anh muốn đưa vợ và con nhỏ sang ngay năm đầu. Cơ quan xét hồ sơ có thể đòi chứng minh thêm nguồn tiền như tiết kiệm của gia đình hay thu nhập của vợ. Nếu vợ anh có thể làm việc từ xa cho công ty ở Việt Nam, hãy hỏi trước cách khoản thu nhập đó được tính, và các nghĩa vụ thuế đi kèm.
Con đi học ở các nước EU thường được vào trường công miễn học phí như trẻ em sở tại. Đây là khoản lợi mà nhiều gia đình nghiên cứu sinh chỉ nhận ra khi đã sang, và cũng là lý do nhiều người quyết định ở lại sau khi bảo vệ luận án.
Sau khi kết thúc nghiên cứu: chín tháng và đường thường trú
Chỉ thị cho phép nhà nghiên cứu, sau khi hoàn thành công việc, ở lại tối thiểu chín tháng để tìm việc hoặc khởi nghiệp, với điều kiện đủ phương tiện sống và bảo hiểm. Một số nước cho thời gian dài hơn; Đức chẳng hạn có giấy phép tìm việc cho người hoàn thành nghiên cứu. Bạn phải nộp xin chuyển diện trước khi giấy phép nghiên cứu hết hạn; lỡ hạn thì phải rời đi và xin lại từ ngoài.
Về thường trú, thời gian ở theo diện nhà nghiên cứu thường được tính cho thường trú quốc gia và cho thường trú dài hạn EU, khác với thời gian du học thường chỉ tính một phần. Mỗi nước có quy tắc cộng dồn riêng; người chuyển từ nghiên cứu sinh theo học bổng sang postdoc có hợp đồng cần kiểm kỹ giai đoạn nào được tính bao nhiêu.
Đường tiếp theo phổ biến là chuyển sang Thẻ Xanh EU hoặc giấy phép lao động tay nghề khi nhận việc ở doanh nghiệp, hoặc ở lại trường với hợp đồng mới. Người có bằng tiến sĩ ở châu Âu thường đáp ứng điều kiện bằng cấp của Blue Card mà không phải thẩm định văn bằng phức tạp, và ở một số nước được ưu tiên về ngưỡng lương với người mới tốt nghiệp.
Giảng viên được cơ quan cử đi: cam kết hai đầu
Nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam sang châu Âu không đi tự do mà được trường đại học, viện hay cơ quan nhà nước cử đi, kèm học bổng có điều kiện. Thường có một cam kết quay về làm việc trong một số năm, với nghĩa vụ hoàn trả kinh phí nếu không thực hiện. Cam kết này không thuộc luật di trú châu Âu, cơ quan di trú nước đến không xét nó, nhưng nó là một ràng buộc pháp lý và tài chính thật ở phía Việt Nam.
Vì vậy, quyết định ở lại sau khi bảo vệ luận án không chỉ là chuyện xin được giấy phép tìm việc. Ví dụ giả định: chị Ngân là giảng viên một trường đại học kỹ thuật, được cử đi làm tiến sĩ ở Đức bằng học bổng có cam kết quay về năm năm. Năm cuối, nhóm nghiên cứu mời chị ở lại làm postdoc. Về mặt cư trú, chị có thể chuyển diện khá thuận lợi. Nhưng trước khi ký, chị cần đọc lại hợp đồng với trường cử đi: khoản phải hoàn trả, cách tính, có được hoãn cam kết để làm postdoc một thời gian rồi về không. Nhiều trường chấp nhận cho kéo dài vì postdoc cũng nâng năng lực cho chính trường.
Điều nên tránh là im lặng ở lại rồi để quan hệ với nơi cử đi đổ vỡ. Ngoài khoản tiền phải hoàn trả, điều đó còn ảnh hưởng tới các giấy tờ bạn có thể cần từ phía Việt Nam sau này, như xác nhận công tác, thư giới thiệu, hay đơn giản là đường quay về khi muốn. Thương lượng thẳng và sớm thường cho kết quả tốt hơn nhiều.
Sai lầm hay gặp ở diện nhà nghiên cứu
Những tình huống dưới đây hay gặp ở người đi nghiên cứu lần đầu, nhất là khi vừa lo học thuật vừa lo giấy tờ.
- Nhận vị trí qua lời mời qua thư mà chưa có thoả thuận tiếp nhận chính thức, rồi xin nhầm loại visa.
- Dùng visa Schengen ngắn hạn để sang làm nghiên cứu có trả lương, vượt phạm vi được phép.
- Không hỏi trước mình là sinh viên hay nhà nghiên cứu, để đến lúc xin thường trú mới biết thời gian chỉ được tính một nửa.
- Để giấy phép hết hạn trong lúc chờ bảo vệ luận án bị lùi lịch, không xin gia hạn kịp.
- Chuyển sang phòng thí nghiệm ở nước khác quá 180 ngày mà không làm thủ tục di chuyển dài hạn.
- Quên trả lời các nghĩa vụ phía Việt Nam như cam kết với cơ quan cử đi học, điều có thể ảnh hưởng khi muốn ở lại.
Phòng quốc tế hoặc trung tâm hỗ trợ nhà nghiên cứu của trường thường là nơi trả lời nhanh nhất cho các câu hỏi này. Nhiều nước còn có mạng lưới hỗ trợ nhà nghiên cứu nước ngoài chuyên trách.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu sinh theo học bổng có được tính là nhà nghiên cứu không?
Tuỳ nước và tuỳ cách ghi danh. Có nước xếp nghiên cứu sinh theo học bổng vào diện sinh viên, có nước vào diện nhà nghiên cứu. Diện ảnh hưởng tới quyền làm thêm và thời gian tính cho thường trú, nên hỏi phòng quốc tế của trường trước khi nộp.
Nhà nghiên cứu có cần đạt ngưỡng lương như Blue Card không?
Thường không. Diện nhà nghiên cứu theo khung EU không đặt ngưỡng lương kiểu Blue Card, nhưng vẫn đòi đủ phương tiện sống theo mức nước đến quy định. Học bổng hoặc lương thấp hơn mức đó thì phải bổ sung nguồn tài chính khác.
Vợ hoặc chồng của nhà nghiên cứu có được đi làm ở châu Âu không?
Ở nhiều nước, có. Khung EU cho gia đình nhà nghiên cứu điều kiện đoàn tụ thuận lợi và nhiều nước cấp quyền làm việc cho vợ hoặc chồng. Điều kiện cụ thể và loại công việc được làm cần kiểm với cơ quan di trú nước đến.
Sau khi bảo vệ tiến sĩ có được ở lại châu Âu tìm việc không?
Có. Khung EU cho phép ở lại ít nhất chín tháng để tìm việc hoặc khởi nghiệp, một số nước cho lâu hơn. Bạn phải nộp đơn chuyển diện trước khi giấy phép nghiên cứu hết hạn và chứng minh đủ phương tiện sống trong thời gian tìm việc.
Có được sang nước EU khác làm nghiên cứu một thời gian không?
Được, theo cơ chế di chuyển của chỉ thị: tối đa 180 ngày trong mỗi 360 ngày với thủ tục nhẹ, lâu hơn thì xin giấy phép di chuyển dài hạn. Đan Mạch, Ireland và các nước ngoài EU không áp dụng cơ chế này.