Nhiều doanh nhân Việt ngoài bốn mươi chọn diện doanh nhân vì nghe nói diện này "không cần tiếng Anh". Câu đó đúng một nửa. So với diện tay nghề Express Entry, nơi tiếng Anh cao là cách nhanh nhất để có điểm, ngưỡng ngoại ngữ của các luồng doanh nhân thường thấp hơn. Nhưng hầu hết đều có ngưỡng, ngưỡng đó được kiểm bằng bài thi chuẩn, và ngoài bài thi, khả năng giao tiếp của bạn còn bị đo gián tiếp ở buổi phỏng vấn, ở chuyến khảo sát và ở chính hai năm điều hành doanh nghiệp.
Phần dưới giải thích thang CLB, các bài thi được chấp nhận, giai đoạn nào của hồ sơ cần kết quả, và cách người yếu ngoại ngữ lên kế hoạch thực tế. Mức CLB cụ thể của từng luồng khác nhau và có thể đổi — kiểm hướng dẫn hiện hành của tỉnh và trang canada.ca trước khi đăng ký thi.
Thang CLB và các bài thi được chấp nhận
Canada dùng thang Canadian Language Benchmarks (CLB) cho tiếng Anh và thang tương đương NCLC cho tiếng Pháp. Bạn không thi CLB trực tiếp mà thi một bài thi được công nhận, rồi điểm được quy đổi sang CLB theo bảng chính thức. Mỗi kỹ năng nghe, nói, đọc, viết quy đổi riêng, và phần lớn chương trình đòi đạt ngưỡng ở cả bốn kỹ năng, không phải điểm trung bình.
Với tiếng Anh, các bài thi IRCC chấp nhận cho hồ sơ kinh tế hiện gồm IELTS General Training (không phải bản Academic), CELPIP-General và PTE Core. Với tiếng Pháp là TEF Canada và TCF Canada. Kết quả thường có giá trị hai năm kể từ ngày thi và phải còn hiệu lực ở thời điểm tỉnh hoặc IRCC yêu cầu. Danh sách bài thi được chấp nhận đã thay đổi trong những năm gần đây nên hãy kiểm lại trên canada.ca trước khi đăng ký.
Một lỗi rất hay gặp là thi IELTS Academic vì đã quen từ thời con đi du học. Bản Academic không dùng được cho hồ sơ định cư kinh tế, và bạn sẽ phải thi lại.
Ngoại ngữ trong các đường doanh nhân: nhìn ở mức nguyên lý
Bảng dưới không thay thế hướng dẫn chương trình. Nó giúp bạn biết phải hỏi gì khi đọc trang của từng tỉnh.
| Đường | Ngưỡng ngoại ngữ | Kiểm ở giai đoạn nào |
|---|---|---|
| Start-up Visa liên bang | CLB 5 ở cả bốn kỹ năng theo quy định IRCC hiện hành | Khi nộp hồ sơ thường trú |
| Luồng doanh nhân tỉnh bang | Thường ở mức thấp đến trung bình, nhiều luồng quanh CLB 4–5; có tỉnh cộng điểm khi cao hơn | Tuỳ tỉnh: ở hồ sơ bày tỏ nguyện vọng, ở hồ sơ đầy đủ hoặc trước khi đề cử |
| Luồng doanh nhân tốt nghiệp quốc tế | Thường cao hơn luồng doanh nhân thường | Khi nộp hồ sơ đề cử |
| Quebec | Tiếng Pháp được coi trọng, có chương trình đặt yêu cầu tiếng Pháp rõ ràng | Tuỳ chương trình |
Ngay cả khi một luồng có ngưỡng thấp, nếu tỉnh mời theo điểm thì điểm ngoại ngữ cao hơn có thể là thứ đẩy hồ sơ của bạn vượt ngưỡng mời. Tiếng Anh tốt hiếm khi là phí phạm.
Lúc nào nên thi
Thời điểm thi phụ thuộc vào việc tỉnh kiểm ngoại ngữ ở bước nào. Nếu tỉnh yêu cầu kết quả ngay ở hồ sơ bày tỏ nguyện vọng, bạn phải thi trước khi nộp bất cứ thứ gì. Nếu tỉnh chỉ yêu cầu ở giai đoạn đề cử sau thời gian điều hành, bạn có thời gian học ở Canada, nhưng phải tính để kết quả còn hạn hai năm vào đúng lúc cần.
Một chiến lược thực tế là thi một lần sớm để biết mình đang ở đâu, kể cả khi chưa bắt buộc. Kết quả đó cho bạn biết khoảng cách tới ngưỡng, kỹ năng nào yếu nhất, và có nên chọn luồng có ngưỡng thấp hơn hay không. Người Việt trung niên thường yếu nhất ở kỹ năng nói và nghe, trong khi đọc và viết lên nhanh hơn nhờ quen tài liệu kinh doanh.
Cũng nên tính đến thời gian chờ ngày thi và ngày có kết quả, và việc phải thi lại nhiều lần. Đặt kế hoạch với giả định thi ít nhất hai lần sẽ thực tế hơn kỳ vọng đạt ngay lần đầu.
Ngoài bài thi: những chỗ ngoại ngữ bị đo gián tiếp
Phỏng vấn với cán bộ tỉnh. Nhiều tỉnh cho phép dùng phiên dịch trong buổi phỏng vấn, nhưng cán bộ vẫn đánh giá bạn có hiểu kế hoạch kinh doanh của chính mình không. Trả lời qua phiên dịch mà nội dung lạc với kế hoạch là dấu hiệu bạn không tự viết hay không nắm doanh nghiệp. Đọc kỹ quy định của tỉnh về phiên dịch: ai được làm, có cần độc lập hay không.
Chuyến khảo sát. Ở những tỉnh đòi chuyến khảo sát, bạn phải gặp người bán doanh nghiệp, chủ nhà cho thuê, ngân hàng, tổ chức phát triển kinh tế. Ghi chép từ những buổi gặp này là bằng chứng bạn đã tự tìm hiểu. Nếu mọi buổi gặp đều qua người dẫn đoàn nói thay, giá trị của chuyến đi giảm đi nhiều.
Điều hành hằng ngày. Sau khi sang, bạn phải nói chuyện với nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp, kế toán, thanh tra an toàn thực phẩm. Doanh nghiệp mà chủ không giao tiếp được thường phải thuê quản lý thay, và điều đó làm yếu vai trò điều hành trong báo cáo cuối kỳ.
Vợ hoặc chồng và con. Một số tỉnh cộng điểm cho ngoại ngữ của vợ hoặc chồng. Ngay cả khi không cộng điểm, người đi kèm nói tốt tiếng Anh có thể gánh việc giao dịch hằng ngày và tìm việc làm thêm cho gia đình trong giai đoạn đầu.
Lộ trình học cho người đang điều hành doanh nghiệp
Người đang làm chủ doanh nghiệp ở Việt Nam hiếm khi có ba bốn giờ mỗi ngày để học. Lộ trình thực tế phải gắn vào lịch sẵn có: một buổi học có người dạy vài lần mỗi tuần, cộng với khoảng thời gian ngắn mỗi ngày để nghe và nói. Học đều quan trọng hơn học dồn; người học hai giờ mỗi tối thứ Bảy thường tiến chậm hơn người học ba mươi phút mỗi ngày.
Nội dung nên bám vào những gì bạn sẽ phải nói thật ở Canada. Thay vì học giáo trình chung, hãy tự viết bằng tiếng Việt một đoạn mô tả doanh nghiệp dự định, kế hoạch tuyển người, cách tính giá, rồi học cách nói những ý đó bằng tiếng Anh đơn giản. Tập trả lời những câu cán bộ hay hỏi: vì sao chọn tỉnh này, vì sao chọn ngành này, khách hàng là ai, nếu doanh thu thấp hơn dự kiến thì làm gì. Cách học này vừa chuẩn bị cho bài thi phần nói, vừa chuẩn bị cho phỏng vấn.
Với bài thi, mỗi bài có định dạng riêng. CELPIP thi hoàn toàn trên máy với giọng Canada, IELTS có phần nói trực tiếp với giám khảo, PTE Core chấm bằng máy. Người lớn tuổi quen nói chuyện với người thật thường thấy thoải mái hơn khi nói trực tiếp, người ngại giao tiếp có khi lại thích thi trên máy. Thi thử từng định dạng trước khi chọn bài thi chính thức, vì điểm quy đổi sang CLB của mỗi bài khác nhau theo từng kỹ năng.
Vợ hay chồng làm người nộp chính: tính theo ngoại ngữ
Trong nhiều gia đình, người điều hành doanh nghiệp ở Việt Nam là chồng, còn người nói tiếng Anh tốt hơn là vợ, hoặc ngược lại. Câu hỏi tự nhiên là nên để ai đứng tên người nộp chính. Câu trả lời phụ thuộc vào cả bộ điều kiện chứ không chỉ ngoại ngữ: người nộp chính phải đạt kinh nghiệm kinh doanh, có vai trò sở hữu và điều hành, và đứng tên các cam kết với tỉnh.
Nếu cả hai vợ chồng cùng làm chủ, cùng điều hành doanh nghiệp ở Việt Nam và có giấy tờ chứng minh, việc chọn người có ngoại ngữ tốt hơn làm người nộp chính có thể giúp hồ sơ đạt ngưỡng và có thêm điểm. Nhưng nếu người nói tốt tiếng Anh chưa từng tham gia điều hành, chuyển họ thành người nộp chính chỉ để qua ngưỡng ngoại ngữ sẽ làm phần kinh nghiệm yếu đi, và cán bộ có thể nhận ra ở buổi phỏng vấn.
Cũng nên nhớ rằng người nộp chính là người phải sống và điều hành doanh nghiệp ở tỉnh trong suốt thời gian cam kết. Chọn người nộp chính là chọn ai sẽ thật sự gánh doanh nghiệp ở Canada, không chỉ là chọn ai thi điểm cao hơn.
Ví dụ giả định: một doanh nhân năm mươi tuổi bắt đầu từ con số thấp
Ví dụ giả định để minh hoạ cách lập kế hoạch. Chú Bình năm mươi hai tuổi, chủ một công ty phân phối vật liệu xây dựng ở Cần Thơ, tiếng Anh gần như chỉ đọc được bảng báo giá. Chú muốn đi diện doanh nhân tỉnh bang, mua lại một cửa hàng vật tư ở thị trấn nhỏ.
Lần thi thử đầu tiên cho thấy chú ở mức khoảng CLB 3 ở kỹ năng nghe và nói, cao hơn chút ở đọc. Thay vì chọn ngay luồng có ngưỡng thấp nhất rồi hy vọng phỏng vấn qua phiên dịch, chú dành khoảng một năm học có hệ thống, mỗi ngày một đến hai giờ, tập trung vào nghe nói về chủ đề kinh doanh của chính mình: nhập hàng, tồn kho, giá vốn, nhân sự. Lần thi thứ hai đạt ngưỡng của luồng chú nhắm.
Điều đáng chú ý trong ví dụ là thứ tự: chú học trước khi viết kế hoạch và trước chuyến khảo sát. Nhờ vậy chú tự đọc được hợp đồng thuê, tự hỏi được người bán những câu cần hỏi, và vào phỏng vấn trả lời được bằng tiếng Anh đơn giản dù vẫn có phiên dịch hỗ trợ. Mức tiến bộ này khác nhau theo từng người — ví dụ không có nghĩa ai cũng lên được trong một năm.
Sai lầm hay gặp về ngoại ngữ
Những sai lầm dưới đây làm nhiều hồ sơ mất thời gian hoặc bị loại một cách không đáng:
- Thi IELTS Academic thay vì General Training.
- Để kết quả hết hạn đúng lúc tỉnh hoặc IRCC yêu cầu, phải thi lại gấp.
- Nhìn điểm tổng mà quên rằng ngưỡng áp cho từng kỹ năng, một kỹ năng thiếu là không đạt.
- Dựa hoàn toàn vào phiên dịch, không nắm được kế hoạch kinh doanh khi bị hỏi chi tiết.
- Nghe lời rao "không cần tiếng Anh" rồi chọn luồng mà không đọc yêu cầu ngoại ngữ ở giai đoạn đề cử.
- Tìm cách thi hộ hay mua kết quả. Kết quả gian lận là khai sai thông tin, có thể dẫn đến bị cấm nộp hồ sơ nhập cư Canada trong nhiều năm.
Nếu thật sự không thể đạt ngưỡng trong thời gian hợp lý, hãy cân nhắc các đường khác: để vợ hoặc chồng có ngoại ngữ tốt hơn làm người nộp chính nếu họ cũng đạt điều kiện kinh nghiệm, hoặc chọn chương trình phù hợp hơn với hoàn cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Diện doanh nhân Canada có bắt buộc thi tiếng Anh không?
Phần lớn các luồng có ngưỡng ngoại ngữ và đòi kết quả bài thi được công nhận, dù ngưỡng thường thấp hơn diện tay nghề. Một số luồng chỉ kiểm ở giai đoạn đề cử. Đọc hướng dẫn hiện hành của luồng bạn chọn để biết chính xác.
IELTS Academic có dùng được không?
Không. Hồ sơ định cư kinh tế của Canada dùng IELTS General Training, CELPIP-General hoặc PTE Core cho tiếng Anh. Bản Academic dành cho du học, không được chấp nhận cho mục đích này.
Kết quả thi có giá trị bao lâu?
Thường là hai năm kể từ ngày thi, và phải còn hiệu lực ở thời điểm tỉnh hoặc IRCC yêu cầu. Tính kỹ mốc này, đặc biệt với luồng chỉ kiểm ngoại ngữ sau thời gian điều hành ở Canada.
Có được dùng phiên dịch khi phỏng vấn với tỉnh không?
Nhiều tỉnh cho phép, với điều kiện về người phiên dịch. Tuy vậy cán bộ vẫn đánh giá bạn có nắm doanh nghiệp không, nên dù có phiên dịch, bạn cần hiểu sâu kế hoạch của mình và trả lời đúng ý.
Thi tiếng Pháp thay tiếng Anh có được không?
Được ở nhiều chương trình, với TEF Canada hoặc TCF Canada. Tiếng Pháp còn có lợi ở Quebec và các vùng nói tiếng Pháp. Kiểm từng tỉnh xem họ chấp nhận ngôn ngữ nào và có cộng điểm cho song ngữ không.
Năm mươi tuổi mới học tiếng Anh có kịp không?
Kịp hay không tuỳ xuất phát điểm và thời gian bạn dành ra. Nếu ngưỡng của luồng ở mức thấp đến trung bình, một kế hoạch học đều đặn khoảng một năm là hợp lý với nhiều người, nhưng nên thi thử sớm để đo khoảng cách thật.