Người có thường trú hoặc giấy phép lao động hợp lệ được hưởng đúng các quyền lao động như người bản xứ: lương tối thiểu, tiền làm thêm giờ theo luật, phiếu lương, bảo hiểm tai nạn lao động, được nghỉ theo quy định và không bị phân biệt đối xử vì nguồn gốc. Luật không phân biệt bạn mới đến hôm qua hay đã ở hai mươi năm.
Vấn đề là người mới đến thường không biết quyền của mình, nhận việc qua người quen với điều kiện "kiểu Việt Nam", ngại khiếu nại vì sợ mất việc hoặc sợ ảnh hưởng hồ sơ di trú. Những công việc trả tiền mặt, không phiếu lương, làm mười hai tiếng không có tiền làm thêm vì vậy tồn tại khá phổ biến trong các ngành nhiều lao động nhập cư. Bài này giải thích các quyền cốt lõi theo nguyên lý, dấu hiệu bạn đang bị thiệt, và nơi khiếu nại ở từng nước.
Năm quyền cốt lõi ở hầu hết các nước định cư
Lương tối thiểu. Mỗi nước có mức lương tối thiểu theo giờ; ở Mỹ có mức liên bang và nhiều tiểu bang, thành phố đặt mức cao hơn, người lao động được hưởng mức cao nhất áp dụng. Ở Canada, mức do từng tỉnh quy định, riêng ngành do liên bang quản lý có mức liên bang. Ở Úc, mức tối thiểu và các thoả ước ngành (award) do Uỷ ban Công bằng Lao động quyết định mỗi năm. Mức cụ thể thay đổi hằng năm — tra cơ quan lao động nơi bạn làm.
Giờ làm và tiền làm thêm. Ở Mỹ, người lao động không thuộc diện miễn trừ được trả gấp rưỡi cho giờ vượt 40 giờ một tuần theo luật liên bang. Canada, Úc, New Zealand, Anh có quy định riêng về giờ chuẩn, giờ làm thêm, phụ cấp làm đêm, cuối tuần, ngày lễ tuỳ ngành. "Lương tháng trọn gói làm bao nhiêu cũng được" thường trái luật với công việc theo giờ.
Phiếu lương và khấu trừ đúng luật. Chủ lao động phải trả lương đúng hạn và cung cấp phiếu lương ghi giờ làm, mức lương, các khoản khấu trừ. Khấu trừ tuỳ tiện như trừ tiền vì làm vỡ đồ, trừ tiền đồng phục khiến lương thực nhận dưới mức tối thiểu thường bị cấm hoặc giới hạn.
An toàn và bảo hiểm tai nạn lao động. Chủ lao động có nghĩa vụ bảo đảm nơi làm việc an toàn, huấn luyện, cấp đồ bảo hộ. Bị thương khi làm việc, người lao động được hưởng chế độ bồi thường tai nạn lao động theo luật bang, tỉnh — chi phí chữa trị và một phần lương trong thời gian nghỉ.
Không bị phân biệt đối xử và trả thù. Không được đối xử bất lợi vì chủng tộc, nguồn gốc quốc gia, giọng nói, giới tính, tuổi, thai sản. Không được đuổi việc hay cắt giờ vì bạn hỏi về quyền lợi hoặc khiếu nại — luật của các nước này cấm trả thù người khiếu nại.
Dấu hiệu bạn đang bị thiệt
Nhiều trường hợp không phải chủ cố ý lừa, mà làm theo thói quen của ngành. Nhưng thói quen không thay được luật. Kiểm xem công việc có những điều này không:
- Trả tiền mặt, không phiếu lương, không ghi tên bạn trong sổ lương chính thức.
- Tính lương theo ngày hoặc theo tháng cố định, nhưng giờ làm thực tế kéo dài, chia ra theo giờ thì thấp hơn lương tối thiểu.
- "Thử việc không lương" vài ngày hay vài tuần — ở nhiều nước, làm việc có tạo ra giá trị cho chủ thì phải được trả lương, kể cả khi thử việc.
- Bị giữ hộ chiếu, giấy tờ tuỳ thân, hoặc bị buộc trả "phí giới thiệu việc" cho người trung gian.
- Bị trừ tiền thuê chỗ ở do chủ bố trí ở mức cao, khiến lương thực nhận gần như không còn.
- Bị gọi là "nhà thầu độc lập" để khỏi đóng bảo hiểm, thuế, trong khi bạn làm theo giờ, dụng cụ của chủ, dưới sự chỉ đạo của chủ như nhân viên.
- Không được đóng hưu bổng ở Úc, không có số đóng góp lương hưu ở Canada, không có tiền khấu trừ an sinh xã hội ở Mỹ trên phiếu lương.
Giữ hộ chiếu của người lao động và buộc họ làm việc để trả nợ là dấu hiệu của cưỡng bức lao động, một tội nghiêm trọng ở mọi nước định cư. Gặp trường hợp này, liên hệ cảnh sát hoặc đường dây chống buôn người của nước đó.
Làm tiền mặt: rẻ trước mắt, đắt về lâu dài
Nhiều người mới sang chấp nhận làm tiền mặt vì nhận ngay, không bị khấu trừ, có khi cao hơn lương chính thức một chút. Nhưng thu nhập không khai báo có cái giá bạn trả về sau. Thứ nhất, bạn không có thu nhập để chứng minh khi thuê nhà, vay mua xe, vay mua nhà, khi bảo lãnh vợ chồng, cha mẹ sang — các diện bảo lãnh đều xét thu nhập có khai thuế.
Thứ hai, bạn không tích luỹ quyền lợi lương hưu nhà nước, hưu bổng, bảo hiểm thất nghiệp. Mất việc, bị thương, bạn không có gì. Thứ ba, ở Mỹ, Canada, Úc, hồ sơ nhập tịch hỏi về khai thuế; không khai thu nhập là một vấn đề về tư cách đạo đức tốt và nghĩa vụ thuế mà viên chức có thể hỏi tới.
Thứ tư, khi tai nạn lao động xảy ra ở chỗ làm không khai báo, việc chứng minh bạn là nhân viên của chủ khó hơn nhiều. Người lao động vẫn có quyền đòi bồi thường, nhưng thời gian và công sức tăng lên gấp bội.
Nếu đang làm tiền mặt, ít nhất hãy tự ghi chép hằng ngày: giờ bắt đầu, giờ kết thúc, số tiền nhận, tên người trả, ảnh chụp lịch làm việc chủ gửi. Đó là bằng chứng nếu cần đòi quyền lợi sau này.
Khiếu nại ở đâu
Phần lớn cơ quan dưới đây nhận khiếu nại miễn phí, có dịch vụ thông dịch, và không đòi bạn phải có luật sư. Tình trạng di trú hợp pháp của bạn không bị đe doạ chỉ vì khiếu nại chủ lao động.
| Nước | Lương, giờ làm | Phân biệt đối xử | Tai nạn lao động |
|---|---|---|---|
| Mỹ | Bộ Lao động liên bang (Wage and Hour Division) và sở lao động tiểu bang | Uỷ ban Cơ hội Việc làm Bình đẳng (EEOC) và cơ quan dân quyền tiểu bang | Hệ thống bồi thường tai nạn lao động của tiểu bang; OSHA về an toàn |
| Canada | Cơ quan tiêu chuẩn việc làm của tỉnh; ngành do liên bang quản lý thì khiếu nại liên bang | Uỷ ban hoặc toà nhân quyền tỉnh | Hội đồng bồi thường lao động của tỉnh (WSIB, WorkSafeBC…) |
| Úc | Fair Work Ombudsman | Fair Work Commission và Uỷ ban Nhân quyền Úc | Cơ quan bảo hiểm lao động của bang (SafeWork, WorkCover…) |
| New Zealand | Employment New Zealand, Thanh tra Lao động | Uỷ ban Nhân quyền | ACC (chế độ bồi thường tai nạn chung) |
| Anh | ACAS hoà giải, HMRC về lương tối thiểu | Toà án lao động qua ACAS | Chế độ của chủ lao động và quyền khởi kiện |
Hầu hết các cơ quan có thời hạn khiếu nại tính từ ngày vi phạm hoặc ngày nghỉ việc. Đừng chờ nghỉ việc vài năm mới đòi, vì có thể đã quá hạn.
Đòi lương bị quỵt: các bước
Chủ không trả lương tuần cuối, không trả tiền làm thêm, hay đuổi việc rồi giữ tiền — trình tự thường dùng được:
- Thu thập bằng chứng: tin nhắn, lịch làm việc, phiếu lương, ghi chép giờ làm của chính bạn, lời xác nhận của đồng nghiệp.
- Tính số tiền bị thiếu theo mức lương luật định và giờ làm thực tế, không theo lời hứa miệng.
- Gửi yêu cầu bằng văn bản cho chủ, nêu số tiền và hạn trả. Giữ bản sao.
- Nếu không được trả, nộp khiếu nại tới cơ quan lao động; nhiều nơi có thể hoà giải hoặc ra quyết định buộc trả.
- Với số tiền nhỏ, toà án khiếu kiện nhỏ là lựa chọn không cần luật sư ở nhiều bang, tỉnh.
- Tìm trợ giúp miễn phí: trung tâm hỗ trợ pháp lý cộng đồng, công đoàn ngành, phòng tư vấn pháp lý của trường luật, tổ chức hỗ trợ người nhập cư.
Nếu bạn đang giữ visa tạm trú gắn với chủ lao động (ví dụ visa lao động có chủ bảo lãnh), nỗi sợ bị cắt bảo lãnh là có thật. Một số nước có cơ chế bảo vệ người lao động tạm trú khi khiếu nại — hỏi cơ quan lao động về điều này trước khi nộp.
Công đoàn, hợp đồng và đọc thư mời làm việc
Ở Canada, Úc, Anh, công đoàn phổ biến trong y tế, giáo dục, xây dựng, vận tải, sản xuất. Công đoàn đàm phán thoả ước tập thể quy định lương, giờ làm, quy trình kỷ luật, và hỗ trợ đoàn viên khi có tranh chấp. Tham gia công đoàn là quyền hợp pháp; chủ không được trù dập vì điều này. Người mới đến thường ngại vì nghĩ đó là chuyện "chính trị" — thực tế công đoàn là dịch vụ bảo vệ nghề nghiệp, đóng phí hằng tháng.
Trước khi nhận việc, đọc kỹ thư mời làm việc hoặc hợp đồng: chức danh, lương theo giờ hay năm, giờ làm tiêu chuẩn, thời gian thử việc, điều khoản không cạnh tranh, điều kiện chấm dứt, ngày nghỉ phép. Mỹ không có luật liên bang bắt buộc nghỉ phép có lương; nhiều bang và thành phố có luật nghỉ ốm có lương. Canada, Úc, New Zealand, Anh có số ngày phép năm tối thiểu theo luật — kiểm số cụ thể theo nơi làm.
Hỏi rõ trước khi ký không làm bạn mất điểm. Nhà tuyển dụng nghiêm túc quen với câu hỏi về lương, giờ, phúc lợi. Nhà tuyển dụng nào khó chịu khi bạn hỏi điều đã ghi trong luật là tín hiệu nên cân nhắc lại.
Phân biệt đối xử: nhận ra và ghi lại
Phân biệt đối xử ở nơi làm việc hiếm khi lộ liễu. Thường gặp hơn là những chuyện nhỏ lặp lại: luôn bị xếp ca xấu nhất trong khi đồng nghiệp bản xứ được chọn, bị bỏ qua khi xét lên chức dù làm tốt, bị chế giễu giọng nói, bị cấm nói tiếng Việt ngay cả trong giờ nghỉ, bị trả lương thấp hơn người làm cùng việc. Riêng lẻ từng chuyện thì khó nói, cộng lại thành một khuôn mẫu.
Cách xử lý bắt đầu bằng ghi chép: ngày, giờ, chuyện gì xảy ra, ai nói gì, ai chứng kiến. Lưu email, tin nhắn. Sau đó, nếu công ty có phòng nhân sự hoặc quy trình khiếu nại nội bộ, gửi khiếu nại bằng văn bản và giữ bản sao. Khiếu nại nội bộ thường là bước nên làm trước, và có khi là điều kiện để cơ quan bên ngoài thụ lý.
Nếu nội bộ không giải quyết, cơ quan nhân quyền hoặc cơ quan bình đẳng việc làm nhận khiếu nại, thường có thời hạn tính từ sự việc cuối cùng. Một lưu ý: quy định yêu cầu nói tiếng Anh trong lúc làm việc vì lý do an toàn hay phục vụ khách có thể hợp pháp; cấm hoàn toàn tiếng mẹ đẻ kể cả trong giờ nghỉ thì nhiều nơi coi là phân biệt đối xử. Ranh giới cụ thể tuỳ luật từng nước.
Câu hỏi thường gặp
Khiếu nại chủ lao động có ảnh hưởng hồ sơ thường trú hay nhập tịch không?
Không. Thực thi quyền lao động hợp pháp không phải hành vi xấu trong hồ sơ di trú. Người có thường trú khiếu nại như mọi người lao động. Hồ sơ nhập tịch xét lý lịch tư pháp, thuế, cư trú — không xét việc bạn từng đòi lương bị quỵt.
Chủ người Việt trả lương thấp hơn luật nhưng nói là "giúp đỡ người mới" thì sao?
Luật lao động áp dụng cho mọi chủ, không phân biệt quốc tịch hay sự quen biết. Bạn có thể chọn tạm chấp nhận để có kinh nghiệm, nhưng nên biết mình đang nhận dưới mức luật định và giữ ghi chép. Đừng để lời "giúp đỡ" kéo dài thành nhiều năm làm dưới lương.
Bị thương ở chỗ làm nhưng chủ bảo đừng báo, chủ sẽ lo tiền thuốc, có nên đồng ý không?
Nên báo theo đúng quy trình tai nạn lao động. Chấn thương lưng, tay có thể kéo dài nhiều tháng, chi phí vượt xa lời hứa ban đầu. Không báo đúng hạn có thể mất quyền bồi thường. Chủ lao động bắt buộc phải có bảo hiểm tai nạn lao động ở hầu hết các bang, tỉnh.
Làm hai ba công việc bán thời gian thì quyền lợi có khác không?
Mỗi chủ lao động phải tuân thủ luật với phần việc của mình: lương tối thiểu, phiếu lương, an toàn. Tiền làm thêm giờ thường tính theo từng chủ, không cộng giờ giữa các chủ khác nhau. Thuế cuối năm cộng tất cả thu nhập, nên kiểm khấu trừ để không bị truy thu.
Có được nghỉ để học tiếng hay đi khám bệnh không?
Nghỉ ốm có lương hoặc không lương tuỳ luật nơi làm việc và hợp đồng. Nghỉ để học tiếng thì không phải quyền theo luật chung, nhưng nhiều chủ sắp xếp ca linh hoạt nếu bạn đề nghị. Một số chủ còn hỗ trợ học phí vì có lợi cho công việc.
Bị sa thải đột ngột thì được gì?
Tuỳ nước và thời gian làm. Canada, Úc, New Zealand, Anh có quy định về báo trước hoặc trả lương thay báo trước, và trợ cấp thôi việc trong một số trường hợp. Ở Mỹ, phần lớn là làm việc theo ý chí, trừ khi hợp đồng hay luật bang quy định khác. Kiểm cơ quan lao động địa phương.