Trong phần lớn buổi phỏng vấn định cư, điều cán bộ cần là lời khai chính xác, chứ không phải khả năng ngoại ngữ của bạn, trừ khi chính ngoại ngữ là điều kiện của diện đang xét. Vậy mà nhiều người cố trả lời bằng tiếng Anh chưa vững, dẫn tới hiểu lầm về ngày tháng, quan hệ gia đình, công việc, rồi phải giải thích lại ở những vòng sau.
Bài này giúp bạn quyết định nên nói ngôn ngữ nào, biết ai cung cấp phiên dịch ở từng kiểu phỏng vấn, làm việc với người dịch cho trôi, và chuẩn bị những từ ngữ đặc thù của gia đình Việt hay bị dịch sai. Quy định về phiên dịch thay đổi theo cơ quan và loại phỏng vấn, nên đọc kỹ thư mời phỏng vấn của bạn và hướng dẫn trên trang chính thức.
Khi nào tiếng Anh là điều kiện, khi nào không
Phỏng vấn visa định cư ở Lãnh sự quán. Phỏng vấn visa định cư Mỹ tại TP.HCM không kiểm tiếng Anh. Người được phỏng vấn có thể trả lời bằng tiếng Việt, và buổi phỏng vấn thường có nhân viên hoặc cán bộ nói tiếng Việt hỗ trợ. Điều được xét là quan hệ, điều kiện diện và lý lịch.
Phỏng vấn nhập tịch Mỹ. Tại đây tiếng Anh là một phần của bài kiểm tra: đọc, viết, nói, trừ các trường hợp miễn theo độ tuổi và số năm thường trú, như mốc 50 tuổi với 20 năm thường trú hay 55 tuổi với 15 năm thường trú, hoặc miễn vì lý do sức khoẻ có xác nhận y khoa. Người được miễn tiếng Anh vẫn phải làm bài kiểm tra công dân bằng ngôn ngữ của mình qua phiên dịch.
Hồ sơ tay nghề có điểm ngôn ngữ. Ở Canada, Úc, New Zealand, ngôn ngữ được chứng minh bằng bài thi chuẩn, không phải qua buổi phỏng vấn. Nếu bị gọi phỏng vấn, mục đích thường là xác minh kinh nghiệm hay quan hệ; vẫn có thể yêu cầu phiên dịch theo quy định của cơ quan.
Phỏng vấn diện đầu tư và doanh nhân. Một số chương trình doanh nhân tỉnh bang Canada hay chương trình đầu tư có phỏng vấn đánh giá khả năng vận hành doanh nghiệp, trong đó khả năng giao tiếp có thể được để ý. Đọc kỹ tiêu chí của chương trình; trả lời qua phiên dịch không phải là lỗi nếu chương trình không đặt ngưỡng ngôn ngữ cho buổi phỏng vấn.
Ai cung cấp phiên dịch
Cách tổ chức khác nhau theo nơi phỏng vấn. Bảng dưới tóm cách làm phổ biến tại thời điểm viết; luôn đọc thư mời phỏng vấn của bạn vì đó là văn bản quyết định.
| Kiểu phỏng vấn | Ai cung cấp phiên dịch | Lưu ý |
|---|---|---|
| Visa định cư Mỹ tại Lãnh sự quán TP.HCM | Lãnh sự quán bố trí người nói tiếng Việt | Không mang người dịch riêng vào phòng phỏng vấn |
| Phỏng vấn tại văn phòng USCIS ở Mỹ, như điều chỉnh tình trạng hay xoá điều kiện thẻ xanh | Theo quy định từng giai đoạn, người được phỏng vấn có thể phải tự mang người dịch đủ năng lực | Người dịch thường phải ký cam kết dịch trung thực và xuất trình giấy tờ tuỳ thân; kiểm hướng dẫn hiện hành |
| Phỏng vấn của IRCC Canada | Thường do IRCC bố trí khi cần | Nói rõ ngôn ngữ cần khi được mời phỏng vấn |
| Phỏng vấn của Bộ Nội vụ Úc | Bộ Nội vụ dùng phiên dịch chuyên nghiệp khi cần | Có thể phỏng vấn qua điện thoại với phiên dịch ba bên |
| Phỏng vấn quốc tịch đầu tư Caribe | Tuỳ đơn vị CBI của từng nước | Hỏi trước qua đại lý được cấp phép về ngôn ngữ phỏng vấn |
Nếu thư mời không nói gì về phiên dịch, hỏi trước qua kênh chính thức. Xuất hiện ở buổi phỏng vấn mà không có người dịch khi bạn cần, hoặc mang người dịch tới nơi không cho phép, đều có thể làm buổi phỏng vấn bị dời.
Cách trả lời qua người dịch cho trôi
Nói qua người dịch là một kỹ năng riêng. Người quen nói chuyện bình thường hay nói dài, nói vòng, và chính điều đó làm bản dịch mất ý. Một vài nguyên tắc:
- Nhìn và nói với cán bộ, không nói với người dịch. Bạn đang trả lời cán bộ; người dịch chỉ chuyển lời.
- Trả lời ngắn, mỗi lần một ý, dừng để người dịch chuyển xong rồi mới nói tiếp. Một câu trả lời dài ba phút sẽ bị dịch lại thành ba câu và mất chi tiết.
- Trả lời đúng câu hỏi. Được hỏi cưới năm nào thì nói năm, không kể cả câu chuyện quen nhau trừ khi được hỏi thêm.
- Khi không hiểu câu hỏi qua bản dịch, nói rõ là chưa hiểu và xin hỏi lại. Đoán ý câu hỏi rồi trả lời là cách dễ dẫn tới lời khai sai nhất.
- Nếu nghe người dịch chuyển sai ý mình, chẳng hạn bạn nói em họ mà nghe như anh ruột, lịch sự xin nói lại cho rõ. Bạn có quyền làm điều đó.
- Không dùng tiếng lóng, cách nói tắt, cách nói đùa. Nói ngày tháng theo dương lịch, đủ ngày tháng năm.
Người hiểu tiếng Anh ở mức trung bình đôi khi muốn trả lời thẳng bằng tiếng Anh cho nhanh. Nếu có phiên dịch, chọn một ngôn ngữ và giữ suốt buổi; đổi qua đổi lại giữa hai thứ tiếng dễ làm người dịch và cán bộ lẫn lộn.
Những từ gia đình Việt hay bị dịch sai
Tiếng Việt phân biệt quan hệ gia đình kỹ hơn tiếng Anh ở nhiều chỗ, và cũng mơ hồ hơn ở vài chỗ khác. Chuẩn bị trước cách nói rõ những quan hệ này giúp tránh nhầm lẫn về chính điều mà hồ sơ định cư xét.
| Cách nói thường ngày | Dễ bị hiểu thành | Nên nói rõ |
|---|---|---|
| Anh, chị, em trong nhà | Anh chị em ruột | Anh ruột, anh họ con bác, anh cùng mẹ khác cha |
| Con của anh chị | Con ruột của người khai | Cháu, con của anh trai |
| Ba, má gọi cả cha dượng, mẹ kế | Cha mẹ ruột | Cha dượng, cưới mẹ năm nào |
| Vợ, chồng khi chỉ sống chung | Vợ chồng có đăng ký | Sống chung từ năm nào, chưa đăng ký kết hôn |
| Tuổi mụ | Tuổi thật | Ngày sinh đầy đủ theo giấy tờ |
| Ngày âm lịch của đám cưới, đám giỗ | Ngày dương lịch | Đổi sang ngày dương trước buổi phỏng vấn |
Những chi tiết này nghe nhỏ nhưng chạm đúng vào điều kiện diện: anh chị em ruột hay họ, con ruột hay con riêng, kết hôn hay sống chung. Hiểu sai một từ có thể biến một lời khai đúng thành một chênh lệch với giấy tờ.
Người lớn tuổi và người không quen phỏng vấn
Cha mẹ được con bảo lãnh, ông bà đi theo diện phụ thuộc thường lần đầu ngồi trước một cán bộ nước ngoài. Áp lực khiến họ trả lời quá ngắn, hoặc ngược lại kể quá dài, hoặc trả lời theo những gì nghĩ cán bộ muốn nghe. Việc gia đình làm được là giải thích trước buổi phỏng vấn diễn ra thế nào, cán bộ có thể hỏi gì, và nhấn mạnh rằng cứ nói đúng điều mình biết, không biết thì nói không biết.
Đừng tập cho người lớn tuổi thuộc lòng câu trả lời. Một câu trả lời học thuộc nghe ngay ra là học thuộc, và khi cán bộ hỏi lệch đi một chút, người trả lời sẽ lúng túng hơn cả không chuẩn bị. Cách tốt hơn là cùng nhau ôn lại các mốc gia đình thật: con sinh năm nào, ở đâu, ai đang sống với ai, cưới năm nào. Những điều có thật thì nhớ được mà không cần thuộc.
Với người nghe kém, mắt kém, hoặc có vấn đề sức khoẻ ảnh hưởng tới trí nhớ, hãy xem cơ quan có quy trình hỗ trợ không và báo trước nếu được. Ở phỏng vấn nhập tịch Mỹ, miễn yêu cầu tiếng Anh và kiểm tra công dân vì lý do sức khoẻ phải có mẫu xác nhận y khoa theo quy định, không thể xin miệng trong ngày phỏng vấn.
Sai lầm hay gặp quanh chuyện phiên dịch
Mang người thân làm phiên dịch ở nơi có quy định riêng. Ở một số nơi tự mang người dịch, người dịch không được là người có lợi ích trong hồ sơ, như người bảo lãnh hay người phụ thuộc trong cùng hồ sơ. Kiểm quy định trước khi chọn người.
Người dịch tự thêm ý. Người dịch quen với gia đình đôi khi trả lời hộ hoặc làm đẹp câu trả lời. Đây là rủi ro lớn: lời khai trở thành lời của người dịch. Người dịch chỉ chuyển lời, không giải thích thêm.
Cố nói tiếng Anh để gây ấn tượng. Ở những buổi không kiểm ngôn ngữ, tiếng Anh tốt không làm hồ sơ mạnh hơn, còn tiếng Anh chưa chắc thì có thể làm sai lời khai. Chọn ngôn ngữ mà bạn diễn đạt chính xác nhất.
Không chuẩn bị ngày tháng dương lịch. Nhiều gia đình nhớ ngày cưới, ngày giỗ theo âm lịch. Đổi sang dương lịch trước và đối chiếu với giấy tờ để tránh chênh lệch.
Phỏng vấn qua điện thoại hoặc video
Một số cơ quan phỏng vấn từ xa: Bộ Nội vụ Úc có thể gọi điện để xác minh thông tin, IRCC có những buổi phỏng vấn qua video, cán bộ New Zealand đôi khi gọi để hỏi thêm về quan hệ hay công việc. Khi có phiên dịch, cuộc gọi thành ba bên: cán bộ, người dịch ở một nơi khác, và bạn. Độ trễ đường truyền, tiếng ồn và việc không nhìn thấy nhau làm lời dịch dễ lệch hơn so với phỏng vấn trực tiếp.
Chuẩn bị một chỗ yên tĩnh, điện thoại sạc đầy, đường truyền ổn định, và có sẵn bản đơn đã nộp để đối chiếu ngày tháng nếu cán bộ cho phép. Khi nghe không rõ, nói ngay là chưa nghe rõ và xin nhắc lại; trên điện thoại, im lặng lâu dễ bị hiểu là ngập ngừng. Trả lời từng ý ngắn để người dịch kịp chuyển, không nói chồng lên lời người dịch.
Cảnh giác với cuộc gọi giả. Kẻ lừa đảo hay giả làm cán bộ di trú gọi tới, nói tiếng Việt hoặc có người phiên dịch, đòi đóng phí hay cung cấp mật khẩu tài khoản. Cán bộ thật không đòi tiền qua điện thoại. Nếu nghi ngờ, xin tên và mã hồ sơ, gác máy, rồi kiểm qua tài khoản trực tuyến hoặc kênh liên hệ chính thức trước khi làm gì tiếp.
Đọc lại đơn đã nộp bằng tiếng Việt trước buổi phỏng vấn
Đơn định cư thường được điền bằng tiếng Anh, có khi do người khác điền hộ. Người đi phỏng vấn, nhất là cha mẹ lớn tuổi, có thể chưa từng đọc kỹ những gì đã khai về mình. Trong buổi phỏng vấn, cán bộ hỏi dựa trên đúng những gì trong đơn, nên người trả lời cần biết đơn đã ghi gì.
Trước buổi phỏng vấn vài tuần, ngồi với người sẽ được phỏng vấn và đọc lại đơn bằng tiếng Việt: địa chỉ từng ở, công việc, các chuyến đi, thông tin của từng người trong gia đình, câu trả lời cho các câu hỏi về lý lịch. Nếu phát hiện chỗ sai, đây là lúc sửa theo kênh chính thức, không phải lúc chờ cán bộ hỏi rồi mới nói đơn sai.
Việc này không phải để học thuộc. Mục đích là để người trả lời không bất ngờ khi được hỏi về một chi tiết họ không biết đã khai, và để gia đình kịp đính chính nếu đơn có lỗi. Nhiều buổi phỏng vấn trục trặc không vì hồ sơ yếu, mà vì người trả lời và tờ đơn kể hai câu chuyện khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Phỏng vấn visa định cư Mỹ có cần nói tiếng Anh không?
Không. Phỏng vấn visa định cư tại Lãnh sự quán không kiểm tiếng Anh; bạn trả lời bằng tiếng Việt được. Điều được xét là quan hệ, điều kiện diện và lý lịch, nên hãy dùng ngôn ngữ giúp bạn trả lời chính xác nhất.
Có được mang người dịch riêng vào phỏng vấn ở Lãnh sự quán không?
Thường không. Lãnh sự quán bố trí người hỗ trợ ngôn ngữ, và chỉ người có tên trong thư mời mới được vào khu phỏng vấn, trừ trường hợp đặc biệt như trẻ nhỏ đi cùng cha mẹ. Đọc kỹ thư mời để biết ai được vào.
Phỏng vấn tại văn phòng USCIS thì ai dịch?
Tuỳ quy định từng giai đoạn, người được phỏng vấn có thể phải tự mang người dịch đủ năng lực, người này ký cam kết dịch trung thực. Kiểm hướng dẫn hiện hành trên uscis.gov và thư mời phỏng vấn trước ngày hẹn.
Người lớn tuổi có được miễn tiếng Anh khi nhập tịch Mỹ không?
Có các trường hợp miễn yêu cầu tiếng Anh theo tuổi kết hợp số năm thường trú, như 50 tuổi với 20 năm hoặc 55 tuổi với 15 năm, và miễn vì lý do sức khoẻ có xác nhận y khoa. Người được miễn tiếng Anh vẫn làm bài kiểm tra công dân qua phiên dịch, trừ khi được miễn cả phần này.
Nếu người dịch dịch sai lời mình thì làm sao?
Lịch sự xin nói lại ngay trong buổi phỏng vấn, nói chậm và rõ hơn. Nếu sau buổi phỏng vấn mới nhận ra có hiểu lầm quan trọng, gửi giải trình qua kênh chính thức càng sớm càng tốt, kèm giấy chứng minh thông tin đúng.
Có nên học thuộc câu trả lời trước buổi phỏng vấn không?
Không nên học thuộc. Hãy ôn lại các mốc thật của hồ sơ và gia đình, đọc lại đơn đã nộp để nhớ những gì đã khai. Câu trả lời tự nhiên dựa trên sự thật đứng vững hơn câu trả lời thuộc lòng khi cán bộ hỏi theo hướng khác.