Người có thường trú bị mất việc vẫn có quyền nhận trợ cấp thất nghiệp ở Mỹ và Canada nếu đã làm đủ thời gian và có đóng góp qua lương; ở Úc và New Zealand thì khác. Hai nước này trả trợ cấp tìm việc từ ngân sách theo điều kiện thu nhập, tài sản, và người mới có thường trú thường phải qua một thời gian chờ tính từ ngày có thường trú — nghĩa là trong vài năm đầu, mất việc có thể không có khoản hỗ trợ tiền mặt nào.
Vì vậy câu trả lời cho "mất việc rồi sống bằng gì" phụ thuộc vào bạn đang ở nước nào, đã làm bao lâu, và tình trạng di trú của bạn là thường trú hay visa tạm trú gắn với chủ lao động. Bài này đi qua từng trường hợp theo nguyên lý, những giấy tờ phải lấy ngay khi bị cho nghỉ, và kế hoạch ba mươi ngày đầu để không rơi vào vòng thất nghiệp kéo dài.
Trợ cấp thất nghiệp: hai mô hình
Các nước định cư phổ biến theo một trong hai mô hình. Hiểu mô hình giúp bạn biết mình đứng ở đâu ngay cả khi chưa tra chi tiết:
| Mô hình bảo hiểm (Mỹ, Canada, Anh có phần) | Mô hình trợ cấp theo nhu cầu (Úc, New Zealand) | |
|---|---|---|
| Nguồn tiền | Đóng góp qua lương của người lao động và chủ | Ngân sách nhà nước |
| Điều kiện chính | Đã làm đủ giờ hoặc đủ thu nhập trong giai đoạn xét; mất việc không do lỗi của mình | Thu nhập và tài sản dưới ngưỡng; tích cực tìm việc; đủ thời gian cư trú |
| Người mới có thường trú | Đủ điều kiện nếu đã làm đủ thời gian ở nước đó | Thường phải chờ một số năm kể từ khi có thường trú, có ngoại lệ |
| Mức nhận | Một phần lương cũ, có trần | Mức cố định theo hoàn cảnh gia đình, giảm khi có thu nhập khác |
| Ảnh hưởng hồ sơ di trú | Là quyền lợi đã đóng góp; ở Mỹ không bị tính là gánh nặng xã hội | Người bảo lãnh cam kết hỗ trợ có thể bị đòi hoàn trả với một số diện |
Trợ cấp thất nghiệp không phải tiền "xin của nhà nước" ở các nước theo mô hình bảo hiểm — đó là khoản bạn và chủ đã đóng qua mỗi phiếu lương. Đừng ngại nộp đơn vì tâm lý ấy.
Từng nước: những điều cần biết ngay
Mỹ: bảo hiểm thất nghiệp do từng tiểu bang quản lý theo khung liên bang; điều kiện thu nhập trong giai đoạn xét, mức nhận và số tuần nhận khác nhau theo bang. Thường trú nhân đủ điều kiện như công dân. Nộp đơn ngay sau khi mất việc với cơ quan lao động của bang nơi bạn làm việc, khai báo tìm việc hằng tuần. Tiền trợ cấp thất nghiệp phải khai thuế.
Canada: bảo hiểm việc làm EI do liên bang quản lý qua Service Canada. Cần đủ số giờ làm có đóng bảo hiểm trong giai đoạn xét — số giờ đòi hỏi thay đổi theo tỷ lệ thất nghiệp vùng bạn sống. Chủ lao động phải gửi Hồ sơ việc làm (ROE). Nộp đơn sớm sau ngày làm cuối, vì nộp trễ có thể mất quyền lợi. Bị đuổi vì lỗi nghiêm trọng hoặc tự nghỉ không có lý do chính đáng thường không được nhận.
Úc: trợ cấp tìm việc JobSeeker qua Centrelink. Người mới có thường trú thường phải qua thời gian chờ dành cho cư dân mới đến trước khi được hầu hết các khoản trợ cấp, tính từ ngày có thường trú; có ngoại lệ, rõ nhất là diện nhân đạo. Thời gian chờ cụ thể kiểm servicesaustralia.gov.au.
New Zealand: trợ cấp Jobseeker Support qua Work and Income, thường đòi đã có thường trú hoặc quốc tịch và đã sống ở New Zealand một thời gian nhất định sau khi có thường trú; có ngoại lệ. Kiểm workandincome.govt.nz.
Anh: người có quyền cư trú lâu dài xin Universal Credit hoặc trợ cấp tìm việc dựa trên đóng góp bảo hiểm quốc gia. Nhiều diện visa có điều kiện "không được dùng quỹ công" — người còn trong diện này không được nhận hầu hết các khoản trợ cấp.
Ngày cuối cùng ở chỗ làm: giấy tờ phải lấy
Khi bị báo cho nghỉ, phản ứng tự nhiên là sốc và muốn rời đi thật nhanh. Dành nửa giờ để lấy những thứ sau, vì quay lại xin về sau khó hơn nhiều:
- Thư thông báo chấm dứt hợp đồng bằng văn bản, ghi rõ lý do (giảm biên chế, tái cơ cấu, kết thúc hợp đồng) — lý do quyết định bạn có được trợ cấp hay không.
- Phiếu lương cuối, gồm tiền phép năm chưa nghỉ, tiền báo trước hoặc trợ cấp thôi việc nếu có theo luật hoặc hợp đồng.
- Ở Canada: xác nhận chủ đã hoặc sẽ gửi ROE điện tử; ở Úc: xác nhận chủ đã đóng hưu bổng đủ tới ngày cuối.
- Thông tin về bảo hiểm y tế qua công ty: kết thúc ngày nào, có quyền tiếp tục tự đóng không — ở Mỹ là quyền tiếp tục bảo hiểm nhóm theo luật COBRA với người làm ở công ty đủ quy mô.
- Thông tin về quỹ hưu trí qua công ty (401(k) ở Mỹ, RRSP nhóm ở Canada): không rút vội, chuyển sang tài khoản cá nhân để tránh thuế và phạt.
- Thư giới thiệu hoặc tên người sẵn lòng xác nhận công việc của bạn — người mới định cư thiếu người giới thiệu địa phương nhất.
- Bản sao hồ sơ đánh giá công việc, bằng khen, khoá đào tạo đã học ở công ty.
Không ký văn bản từ bỏ quyền khiếu nại để đổi lấy khoản tiền thôi việc nếu chưa hiểu rõ. Nhiều nơi cho bạn vài ngày để xem xét; tham khảo trung tâm hỗ trợ pháp lý cộng đồng hoặc cơ quan lao động trước khi ký.
Visa tạm trú gắn với chủ: đồng hồ bắt đầu chạy
Nếu bạn chưa có thường trú mà đang giữ visa lao động gắn với chủ bảo lãnh, mất việc không chỉ là chuyện tiền mà là chuyện tình trạng cư trú. Ở Mỹ, người giữ H-1B và một số diện tương tự có thời gian ân hạn tối đa 60 ngày (hoặc tới hết hạn I-94 nếu sớm hơn) để tìm chủ mới, đổi diện hoặc rời đi. Úc, Canada, New Zealand, Anh cũng có thời gian để tìm chủ bảo lãnh mới hoặc rời đi, với độ dài khác nhau theo diện và từng lần sửa luật — kiểm trên trang di trú ngay ngày đầu mất việc.
Trong giai đoạn này, ưu tiên tuyệt đối là giữ tình trạng hợp pháp: tìm chủ có thể bảo lãnh nhanh, cân nhắc đổi sang diện khác như du học, hoặc xin visa du lịch tạm để có thêm thời gian khi hợp lệ. Ở quá hạn dù vài ngày có thể ảnh hưởng mọi hồ sơ visa sau này. Nhờ luật sư di trú có giấy phép tư vấn trong tuần đầu là khoản chi đáng giá.
Người có hồ sơ thường trú đang xét theo diện chủ bảo lãnh cũng cần kiểm ngay hồ sơ có còn giá trị không khi rời chủ cũ. Có diện cho phép đổi chủ trong một số điều kiện, có diện bắt đầu lại từ đầu.
Ba mươi ngày đầu: kế hoạch cụ thể
Người mới định cư mất việc dễ rơi vào vòng tự trách, chờ đợi, rồi để khoảng trống trong hồ sơ kéo dài. Một kế hoạch ba mươi ngày giúp giữ nhịp:
- Ngày 1–3: nộp đơn trợ cấp nếu đủ điều kiện; lấy đủ giấy tờ ở mục trên; báo đổi tình trạng cho các cơ quan nếu luật yêu cầu.
- Ngày 1–7: lập lại ngân sách: liệt kê chi phí cố định, cắt khoản không cần, liên hệ ngân hàng hỏi về hoãn trả nợ tạm thời nếu cần. Đừng dùng thẻ tín dụng để sống mà không có kế hoạch.
- Ngày 3–10: cập nhật hồ sơ xin việc, báo tin cho mạng lưới — đồng nghiệp cũ, bạn học, người quen trong ngành — rằng bạn đang tìm việc. Phần lớn việc làm ở các nước này đến qua giới thiệu.
- Ngày 5–15: đăng ký với trung tâm việc làm của chính phủ và tổ chức hỗ trợ người nhập cư: nhiều nơi có huấn luyện phỏng vấn, khoá học ngắn miễn phí, chương trình thực tập cho người mới.
- Ngày 10–30: nộp đơn có chọn lọc, mỗi ngày một ít; xen kẽ học một chứng chỉ ngắn liên quan nghề để khoảng trống trong hồ sơ có nội dung.
- Ngày 30: đánh giá lại: nếu chưa có phỏng vấn nào, xem lại hồ sơ, nghề, thành phố — có thể cần nhận việc tạm trong lúc tiếp tục tìm việc đúng nghề.
Đừng để mất việc lan sang những thứ khác
Mất việc ở nước mới thường kéo theo chuỗi hệ quả: hết bảo hiểm y tế qua công ty, chậm trả tiền nhà, điểm tín dụng giảm, căng thẳng vợ chồng. Có hai việc nên làm để chặn chuỗi này sớm. Thứ nhất là bảo hiểm y tế: ở Mỹ, mất việc là một sự kiện cho phép bạn mua bảo hiểm trên sàn giao dịch ngoài kỳ đăng ký thông thường, trong một thời hạn ngắn; thu nhập giảm có thể giúp bạn đủ điều kiện hỗ trợ phí hoặc Medicaid tuỳ bang. Ở Canada, Úc, bảo hiểm y tế công không phụ thuộc việc làm, nhưng bảo hiểm bổ sung qua công ty thì mất.
Thứ hai là nghĩa vụ với người được bạn bảo lãnh. Nếu bạn đã ký cam kết hỗ trợ tài chính cho cha mẹ, vợ chồng sang định cư, cam kết đó vẫn còn hiệu lực khi bạn mất việc. Ở Mỹ, cam kết I-864 có thể khiến người bảo lãnh phải hoàn trả một số khoản trợ cấp theo diện kiểm tra thu nhập mà người được bảo lãnh nhận. Đừng để cha mẹ xin trợ cấp mà chưa hỏi về điều này.
Một điều nhỏ mà quan trọng: kể cho con cái biết ở mức phù hợp. Trẻ thường cảm nhận được căng thẳng trong nhà; biết bố mẹ có kế hoạch giúp trẻ yên tâm hơn là đoán mò.
Về hồ sơ xin việc, khoảng trống vài tháng sau khi bị cho nghỉ không phải điều đáng ngại ở các nước này, nhất là khi công ty giảm biên chế. Nhà tuyển dụng quan tâm bạn đã làm gì trong khoảng đó. Một khoá học ngắn, một chứng chỉ ngành, công việc tình nguyện có kỹ năng liên quan, hay việc tạm đúng luật đều là câu trả lời tốt. Điều nên tránh là nói xấu chủ cũ khi phỏng vấn; chỉ cần nêu sự kiện ngắn gọn rồi chuyển sang điều bạn mang lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhận trợ cấp thất nghiệp có ảnh hưởng xin quốc tịch Mỹ không?
Trợ cấp thất nghiệp là quyền lợi dựa trên đóng góp từ lương, không bị coi là trợ cấp xã hội theo diện gánh nặng công. Hồ sơ nhập tịch không đánh giá bất lợi việc nhận trợ cấp thất nghiệp hợp lệ. Điều cần là khai đúng, khai thuế phần trợ cấp đã nhận.
Tự nghỉ việc có được trợ cấp không?
Thường không, trừ khi có lý do chính đáng theo luật như bị quấy rối, điều kiện làm việc nguy hiểm, chủ không trả lương, phải chuyển nơi ở theo vợ chồng. Ở Canada và Mỹ, bạn phải giải thích và có bằng chứng. Nếu đang cân nhắc tự nghỉ, hỏi cơ quan trợ cấp trước.
Làm hợp đồng tự do, nhà thầu độc lập có được trợ cấp không?
Thường không, vì không đóng bảo hiểm qua lương theo diện nhân viên. Canada có chương trình EI tự nguyện cho người tự kinh doanh nhưng chỉ cho một số quyền lợi như thai sản, ốm đau. Nếu bạn làm như nhân viên mà bị gọi là nhà thầu, có thể đề nghị xem xét lại tình trạng.
Mất việc khi đang chờ hồ sơ bảo lãnh vợ hoặc chồng thì sao?
Hồ sơ bảo lãnh thường xét thu nhập ở thời điểm nhất định. Thu nhập giảm có thể khiến bạn cần người đồng bảo trợ hoặc bổ sung tài sản, tuỳ diện và nước. Kiểm yêu cầu trên trang di trú và chuẩn bị phương án trước khi đến bước nộp giấy tờ tài chính.
Có nên về Việt Nam một thời gian trong lúc thất nghiệp cho đỡ tốn?
Về ngắn ngày để nghỉ ngơi thì được, nhưng lưu ý: trợ cấp thất nghiệp thường đòi bạn có mặt và sẵn sàng làm việc ở nước đó; đi nước ngoài có thể làm tạm ngừng trợ cấp. Nghĩa vụ cư trú của thường trú cũng tính ngày. Tìm việc từ xa khó hơn nhiều.
Trợ cấp thôi việc khác trợ cấp thất nghiệp thế nào?
Trợ cấp thôi việc do chủ lao động trả theo luật hoặc hợp đồng khi chấm dứt việc làm. Trợ cấp thất nghiệp do nhà nước hoặc quỹ bảo hiểm trả trong lúc bạn tìm việc. Ở một số nước, khoản thôi việc lớn có thể làm chậm thời điểm bắt đầu nhận trợ cấp thất nghiệp.