Phần lớn người Việt lái xe ở nước mới không bị phạt vì không biết luật trên giấy, mà vì những thói quen đã thành phản xạ ở Việt Nam: chạy chậm qua giao lộ có biển dừng thay vì dừng hẳn, bấm còi để báo hiệu, nhường đường theo kiểu "xe lớn đi trước", lách qua xe buýt đang dừng, để trẻ ngồi ghế trước hoặc không ghế an toàn.
Ở Mỹ, Canada, Úc, New Zealand, các lỗi này không chỉ là tiền phạt. Chúng cộng điểm trừ vào bằng lái, đẩy phí bảo hiểm xe tăng mạnh trong nhiều năm, và với lỗi nặng như lái xe khi say thì có thể thành án hình sự ảnh hưởng tới hồ sơ di trú. Bài này tổng hợp những khác biệt quan trọng nhất theo nguyên lý; luật cụ thể khác nhau theo bang, tỉnh nên bạn vẫn cần đọc sổ tay lái xe chính thức nơi mình sống.
Giao lộ: nơi người mới hay sai nhất
Biển dừng là dừng hẳn. Bánh xe phải ngừng lăn hoàn toàn trước vạch dừng, không phải giảm tốc rồi đi tiếp. Đây là lỗi phổ biến nhất của người mới, và cảnh sát hay đứng ở các giao lộ khu dân cư để bắt lỗi này.
Giao lộ dừng bốn phía. Ở Bắc Mỹ, giao lộ có biển dừng ở mọi hướng đi theo thứ tự xe đến trước đi trước; hai xe đến cùng lúc thì xe bên phải đi trước. Không có quyền ưu tiên cho xe to hơn hay xe mạnh dạn hơn.
Rẽ phải khi đèn đỏ. Ở phần lớn nước Mỹ và Canada, được rẽ phải khi đèn đỏ sau khi dừng hẳn và nhường người đi bộ, trừ nơi có biển cấm; thành phố New York và đảo Montreal là ngoại lệ đã biết. Ở Úc, New Zealand lái bên trái, quy tắc tương ứng khác và nói chung không được rẽ khi đèn đỏ trừ khi có biển cho phép.
Vòng xuyến. Nhường xe đã ở trong vòng xuyến, xi nhan khi ra. Ở Úc, New Zealand, Anh vòng xuyến đi theo chiều kim đồng hồ và nhường xe từ phía phải; ở Bắc Mỹ ngược lại. Không dừng trong vòng xuyến.
Đèn vàng không phải để tăng tốc. Đèn vàng nghĩa là dừng nếu dừng an toàn được. Nhiều giao lộ có camera bắt vượt đèn đỏ, giấy phạt gửi về địa chỉ chủ xe.
Xe buýt trường học, vùng trường học và người đi bộ
Ở Mỹ và Canada, xe buýt trường học màu vàng bật đèn đỏ nhấp nháy và mở tay biển dừng nghĩa là mọi xe hai chiều phải dừng, trừ trường hợp đường có dải phân cách theo luật từng bang, tỉnh. Vượt xe buýt trường học đang đón trả học sinh là lỗi nặng, phạt cao, có nơi có camera gắn trên xe buýt. Người Việt quen lách qua xe dừng bên đường nên đây là chỗ cần tập thành phản xạ mới.
Vùng trường học có giới hạn tốc độ thấp hơn trong giờ học, có biển báo giờ áp dụng. Ở Úc, vùng trường học hoạt động theo khung giờ cố định trong ngày đi học. Tiền phạt trong vùng trường học thường cao hơn và có thể tăng gấp đôi ở một số nơi.
Người đi bộ có quyền ưu tiên tại vạch qua đường và ở nhiều giao lộ không vạch. Xe rẽ phải nhường người đi bộ đang qua. Ở Việt Nam, người đi bộ nhường xe; ở các nước này, ngược lại. Bấm còi để giục người đi bộ hay xe phía trước bị coi là thô lỗ và có thể gây hiểu lầm thành gây hấn. Còi chỉ dùng để cảnh báo nguy hiểm.
Rượu bia, điện thoại, ghế trẻ em: các lỗi nặng
Những lỗi dưới đây không chỉ là tiền phạt. Mức cụ thể khác theo bang, tỉnh và thay đổi theo thời gian — bảng chỉ nêu nguyên lý và các mốc đã ổn định lâu:
| Lỗi | Nguyên lý chung | Hệ quả có thể có |
|---|---|---|
| Lái xe khi có cồn | Mỹ: hầu hết các bang lấy ngưỡng nồng độ cồn trong máu 0,08%, Utah 0,05%. Úc: ngưỡng chung 0,05%, người có bằng tập lái và bằng tạm thời thường phải bằng không. Canada: ngưỡng hình sự liên bang kèm chế tài hành chính của tỉnh ở mức thấp hơn | Treo bằng tại chỗ, giam xe, án hình sự, phí bảo hiểm tăng vọt nhiều năm |
| Cầm điện thoại khi lái | Hầu hết các bang, tỉnh cấm cầm điện thoại khi lái; nhiều nơi có camera phát hiện | Phạt tiền lớn, điểm trừ cao, người mới lái có thể bị treo bằng |
| Trẻ em không có ghế an toàn đúng chuẩn | Ghế theo tuổi, chiều cao, cân nặng; trẻ nhỏ không được ngồi ghế trước ở nhiều nơi | Phạt tiền, điểm trừ; nguy cơ chấn thương nặng khi có va chạm |
| Chạy quá tốc độ trong khu dân cư, vùng trường học | Camera tốc độ phổ biến ở Úc, New Zealand, nhiều thành phố Bắc Mỹ | Phạt theo mức vượt, điểm trừ; vượt rất cao có thể bị coi là lái xe nguy hiểm |
| Bỏ chạy sau va chạm | Bắt buộc dừng, trao đổi thông tin, báo cảnh sát khi có người bị thương hoặc theo quy định | Tội hình sự ở hầu hết nơi |
Với người có hồ sơ di trú, lái xe khi say là lỗi đáng lo nhất. Từ cuối năm 2018, Canada coi lái xe khi có cồn là tội nghiêm trọng, có thể khiến thường trú nhân bị xem xét không được phép ở lại. Ở Mỹ, án lái xe khi say có thể được xét khi nhập tịch trong phần tư cách đạo đức tốt.
Khi bị cảnh sát dừng xe
Cách cư xử ở Việt Nam và ở các nước này khác nhau nhiều; phản ứng sai có thể làm tình huống căng thẳng không cần thiết. Thứ tự nên làm:
- Bật xi nhan, tấp vào lề an toàn, tắt máy, bật đèn trong xe nếu trời tối.
- Ở yên trong xe, không bước ra trừ khi được yêu cầu. Ở Bắc Mỹ, bước ra khỏi xe tiến về phía cảnh sát có thể bị coi là đe doạ.
- Để hai tay trên vô lăng nơi cảnh sát nhìn thấy. Nói trước khi với tay lấy giấy tờ trong hộc xe hay túi.
- Đưa bằng lái, giấy đăng ký xe, giấy bảo hiểm khi được yêu cầu. Luôn giữ ba giấy này trong xe.
- Trả lời lịch sự, ngắn gọn. Không đưa tiền, quà dưới bất cứ hình thức nào — hành vi này là tội đưa hối lộ cho công chức, hậu quả nặng hơn rất nhiều so với lỗi giao thông.
- Không tranh cãi tại chỗ. Nếu không đồng ý với giấy phạt, bạn có quyền khiếu nại hoặc ra toà giao thông theo thủ tục ghi trên giấy.
Nếu tiếng còn yếu, học thuộc sẵn một câu ngắn bằng tiếng địa phương để xin cảnh sát nói chậm và nhắc lại. Khi phải ra toà giao thông, bạn có thể đề nghị thông dịch; hỏi thủ tục ghi trên giấy phạt. Đừng gật đầu đồng ý điều mình chưa hiểu.
Điểm trừ, bảo hiểm và cái giá dài hạn
Hầu hết các bang, tỉnh dùng hệ thống điểm: mỗi lỗi cộng hoặc trừ một số điểm, đủ ngưỡng thì bị treo bằng. Người có bằng tập lái hay bằng tạm thời có ngưỡng thấp hơn nhiều; người mới định cư đổi bằng thường đi qua giai đoạn này nên một hai lỗi nhỏ có thể đủ để mất bằng.
Cái giá lớn hơn tiền phạt là bảo hiểm xe. Công ty bảo hiểm xem hồ sơ lái xe khi tính phí. Một lỗi chạy quá tốc độ có thể làm phí tăng nhiều năm; lỗi lái xe khi say có thể khiến nhiều công ty từ chối bảo hiểm. Người mới định cư vốn đã chịu phí cao vì chưa có lịch sử lái xe ở nước đó, thêm lỗi thì càng đắt.
Giấy phạt đỗ xe, phí cầu đường điện tử chưa trả cũng có thể tích luỹ, bị chuyển cho công ty đòi nợ và ảnh hưởng điểm tín dụng, có nơi không cho gia hạn đăng ký xe. Mở thư từ cơ quan giao thông ngay khi nhận, đừng để dồn.
Một số nơi có chương trình học lái an toàn hoặc khoá lái xe phòng thủ cho người vi phạm lần đầu, đổi lại được giảm điểm trừ hoặc giữ hồ sơ sạch. Với người mới định cư, khoá này còn là cách học luật địa phương có hệ thống, nhiều công ty bảo hiểm cũng giảm phí cho người đã hoàn thành. Hỏi toà giao thông hoặc cơ quan cấp bằng xem bạn có đủ điều kiện không trước khi nộp phạt, vì nộp phạt thường đồng nghĩa với nhận lỗi.
Lái bên trái ở Úc, New Zealand, Anh: tập thế nào
Tập ở khu vắng trước. Những tuần đầu, phản xạ cũ kéo bạn về làn bên phải khi rẽ, nhất là khi ra khỏi bãi đỗ xe hay đường vắng. Tập ở khu dân cư vắng, giờ thấp điểm, có người lái quen ngồi bên.
Nhớ một nguyên tắc: người lái ở giữa đường. Ở nước lái bên trái, vô lăng bên phải và người lái luôn ngồi phía tim đường. Câu nhắc này giúp định vị khi rẽ vào đường mới.
Cần gạt xi nhan và gạt nước đổi bên. Nhiều xe đặt cần xi nhan ở phía ngược với xe bạn quen; bật nhầm gạt nước khi định xi nhan là chuyện ai cũng gặp. Không nguy hiểm, chỉ cần bình tĩnh.
Đi xe tự động trước. Nếu bằng của bạn cho phép lái cả xe số sàn, vẫn nên bắt đầu bằng xe số tự động để bớt một việc phải nghĩ trong những tuần đầu.
Mùa đông, động vật hoang dã và đường liên tỉnh
Người từ Việt Nam sang Canada hay miền Bắc nước Mỹ chưa từng lái trên tuyết và băng. Mùa đông đầu tiên nên lắp lốp mùa đông — ở Quebec là bắt buộc trong mùa lạnh, một số tuyến ở British Columbia cũng có quy định riêng — giữ khoảng cách gấp nhiều lần bình thường, phanh sớm và nhẹ, và luôn có trong xe chăn, đèn pin, cây cào băng, xẻng nhỏ. Băng đen trên cầu và đường râm buổi sáng là thứ gây trượt nhiều nhất vì nhìn như đường khô.
Ở Úc, đi đường liên tỉnh lúc chạng vạng và ban đêm dễ gặp kangaroo; ở Canada và Mỹ là nai, nai sừng tấm. Giảm tốc ở đoạn có biển cảnh báo động vật, và các hướng dẫn an toàn thường khuyên không đánh lái gấp để né con vật nhỏ vì nguy cơ lật xe hay lao sang làn ngược chiều lớn hơn.
Đường liên tỉnh ở các nước này dài, ít trạm dừng, có đoạn không có sóng điện thoại. Đổ đầy xăng trước khi vào vùng vắng, nghỉ mỗi hai giờ, không lái khi buồn ngủ. Người mới hay đánh giá thấp quãng đường vì quen khoảng cách ở Việt Nam; một chuyến "sang thành phố bên cạnh" có thể là bốn, năm tiếng lái.
Câu hỏi thường gặp
Bằng lái Việt Nam lái được ở nước định cư bao lâu?
Tuỳ nước và tình trạng cư trú. Thường người mới đến được dùng bằng nước ngoài kèm bản dịch hoặc giấy phép lái xe quốc tế trong một thời gian ngắn, sau đó phải đổi hoặc thi bằng địa phương. Thời hạn cụ thể ghi trên trang cơ quan giao thông của bang, tỉnh nơi bạn sống.
Ở Mỹ, đi xe đạp hoặc xe máy có cần biết luật khác không?
Xe máy cần bằng hạng riêng, mũ bảo hiểm bắt buộc ở nhiều bang. Xe đạp đi theo luật giao thông như xe, một số nơi bắt đội mũ. Đi xe máy kiểu luồn lách giữa hai làn xe là hành vi bị cấm ở hầu hết các bang.
Có camera phạt nguội không và giấy phạt gửi đến đâu?
Có, phổ biến ở Úc, New Zealand và nhiều thành phố Bắc Mỹ: camera tốc độ, camera vượt đèn đỏ, camera làn xe buýt. Giấy phạt gửi về địa chỉ đăng ký xe. Cập nhật địa chỉ khi chuyển nhà để không bỏ lỡ, vì quá hạn tiền phạt tăng thêm.
Va chạm nhẹ không ai bị thương thì làm gì?
Dừng ở nơi an toàn, bật đèn cảnh báo, trao đổi tên, địa chỉ, bảo hiểm, biển số với bên kia, chụp ảnh hiện trường. Báo cảnh sát nếu luật nơi đó yêu cầu hoặc bên kia không hợp tác. Không nên thoả thuận trả tiền mặt tại chỗ khi chưa hỏi công ty bảo hiểm.
Cho người mới sang lái xe của mình có được không?
Được nếu người đó có bằng hợp lệ và bảo hiểm xe của bạn cho phép người lái khác. Một số hợp đồng bảo hiểm giới hạn người lái chưa có kinh nghiệm địa phương. Người không đủ điều kiện lái mà gây tai nạn, bảo hiểm có thể từ chối bồi thường.
Trẻ mấy tuổi thì được ngồi ghế trước?
Mỗi bang, tỉnh có quy định riêng, nhiều nơi khuyến cáo trẻ dưới khoảng 12 tuổi ngồi ghế sau vì túi khí phía trước có thể gây nguy hiểm cho trẻ nhỏ. Ghế nâng dùng tới khi trẻ đủ chiều cao để dây an toàn vừa người. Kiểm sổ tay lái xe nơi bạn sống.