Ngày càng nhiều người Việt có hai hộ chiếu: quốc tịch Việt Nam và một quốc tịch thứ hai có được qua đầu tư ở Caribe, qua định cư ở châu Âu, qua sinh ra hay nhập tịch ở Mỹ, Úc. Khi những người này nộp hồ sơ định cư hoặc visa dài hạn ở một nước thứ ba, câu hỏi thực tế xuất hiện ngay: khai quốc tịch nào, nộp bằng hộ chiếu nào, lý lịch tư pháp lấy ở đâu, và khi đi lại thì dùng hộ chiếu nào ở cửa khẩu nào.
Nguyên tắc nền khá đơn giản: khai tất cả, dùng một hộ chiếu nhất quán cho mỗi hồ sơ, và tuân thủ quy định nhập xuất cảnh của từng nước mà bạn mang quốc tịch. Cái khó nằm ở các chi tiết: visa được dán vào hộ chiếu nào, đổi hộ chiếu giữa chừng thì sao, và những nước bắt công dân của mình phải dùng hộ chiếu của họ. Bài này đi qua từng chi tiết đó. Câu hỏi có nên giữ quốc tịch Việt Nam hay không là chuyện khác, có bài riêng trên site.
Khai quốc tịch: không có ô "chỉ khai cái có lợi"
Mọi mẫu đơn định cư và visa của các nước lớn đều hỏi bạn đang mang những quốc tịch nào, từng mang quốc tịch nào, và thường hỏi riêng về các hộ chiếu đang có. Câu trả lời phải đầy đủ. Một người mang quốc tịch Việt Nam và Grenada mà chỉ khai Grenada khi nộp hồ sơ Canada, với hy vọng hồ sơ được xem như của một công dân Caribe, đang tạo ra một chỗ khai sai có thể bị phát hiện qua nơi sinh, lịch sử cư trú, giấy tờ hộ tịch và lý lịch tư pháp Việt Nam.
Việc khai đủ hai quốc tịch không làm hồ sơ yếu đi. Cán bộ di trú hiểu rằng quốc tịch thứ hai là thực tế phổ biến. Điều họ cần là bức tranh nhân thân đầy đủ để kiểm tra an ninh: bạn đã sống ở đâu, là công dân của nước nào, có nghĩa vụ pháp lý với ai. Quốc tịch thứ hai có thể đem lại lợi thế thật, như miễn thị thực ngắn hạn hay tiếp cận một số diện visa theo hiệp ước, nhưng lợi thế đó đến từ việc khai đúng chứ không phải từ việc giấu quốc tịch Việt Nam.
Cũng nên khai các quốc tịch đã từng có và đã thôi. Người đã thôi quốc tịch Việt Nam khi nhập tịch một nước khác vẫn cần khai lịch sử này, kèm giấy tờ về việc thôi quốc tịch nếu có.
Hộ chiếu nào cho việc gì: khung tham khảo
Bảng dưới là nguyên tắc chung thường gặp. Quy định cụ thể của từng nước nhận hồ sơ và từng nước bạn mang quốc tịch có thể khác; kiểm lại trên trang chính thức trước khi nộp hoặc đặt vé.
| Việc | Nguyên tắc chung | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nộp đơn định cư, visa dài hạn | Chọn một hộ chiếu làm hộ chiếu chính của hồ sơ, khai đủ hộ chiếu còn lại | Visa, giấy chấp thuận thường gắn với số hộ chiếu đã khai |
| Nộp ở lãnh sự nào | Theo nơi bạn cư trú hợp pháp, không theo quốc tịch | Người sống ở Việt Nam thường nộp tại Việt Nam dù dùng hộ chiếu nước khác |
| Lý lịch tư pháp | Theo nơi bạn từng sống đủ thời gian quy định, không theo quốc tịch | Quốc tịch Caribe có qua đầu tư mà không sống ở đó: thường vẫn cần lý lịch nơi cư trú thật |
| Nhập cảnh nước bạn là công dân | Nhiều nước yêu cầu công dân dùng hộ chiếu của nước đó | Mỹ, Canada, Úc đều có quy định như vậy với công dân của họ |
| Xuất nhập cảnh Việt Nam | Dùng nhất quán một hộ chiếu cho một chuyến ra vào | Kiểm quy định hiện hành của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh |
Nguyên tắc chung xuyên suốt: một hồ sơ, một hộ chiếu chính, và mọi hộ chiếu khác được khai rõ. Đừng để cán bộ phát hiện hộ chiếu thứ hai qua con dấu.
Chọn hộ chiếu chính cho hồ sơ: tiêu chí thực tế
Khi nộp định cư ở nước thứ ba, bạn thường được chọn hộ chiếu nào điền ở mục giấy tờ đi lại chính. Không có hộ chiếu "đúng" tuyệt đối, nhưng có vài tiêu chí giúp chọn hợp lý. Thứ nhất là hạn hộ chiếu: chọn hộ chiếu còn hạn dài, vì visa định cư hay giấy chấp thuận thường không được cấp quá hạn hộ chiếu, và đổi hộ chiếu giữa chừng tạo thêm thủ tục. Thứ hai là hộ chiếu bạn sẽ dùng để nhập cảnh: visa dán hoặc gắn với hộ chiếu nào thì bạn phải dùng hộ chiếu đó khi đến.
Thứ ba là điều kiện visa liên quan tới quốc tịch. Một số diện visa phụ thuộc vào quốc tịch, như visa nhà đầu tư theo hiệp ước của Mỹ chỉ dành cho công dân nước có hiệp ước. Khi nộp diện như vậy, hộ chiếu dùng phải là hộ chiếu của nước có hiệp ước, và bạn cần giải thích quốc tịch Việt Nam đi kèm. Thứ tư là nghĩa vụ với nước nhận: một số nước sẽ coi bạn theo một quốc tịch nhất định dù bạn chọn hộ chiếu nào, ví dụ khi xét miễn thị thực hay thời gian xử lý theo quốc tịch.
Ví dụ giả định: anh Khang mang quốc tịch Việt Nam và một quốc tịch Caribe, sống ở TP.HCM, nộp hồ sơ tay nghề sang một nước nói tiếng Anh. Anh chọn hộ chiếu Việt Nam vì còn hạn tám năm, trong khi hộ chiếu kia còn hai năm. Anh khai đủ quốc tịch thứ hai, nộp tại Việt Nam vì đó là nơi cư trú, và lấy lý lịch tư pháp Việt Nam vì chưa từng sống ở nước Caribe kia. Hồ sơ nhất quán từ đầu tới cuối.
Đổi hộ chiếu giữa chừng
Hồ sơ định cư kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm, nên chuyện hộ chiếu hết hạn hoặc được làm mới giữa chừng là bình thường. Với người có hai hộ chiếu, còn có thêm khả năng đổi hộ chiếu chính, ví dụ nộp bằng hộ chiếu Việt Nam nhưng trước khi được cấp visa lại muốn chuyển sang hộ chiếu kia.
Nguyên tắc là báo ngay qua kênh chính thức khi có thay đổi về giấy tờ đi lại, kèm bản scan trang thông tin của hộ chiếu mới. Visa thường được cấp dựa trên số hộ chiếu mà cơ quan có trong hồ sơ; nếu bạn mang hộ chiếu khác tới phỏng vấn hoặc khi nhận visa mà không báo trước, có thể phải chờ cập nhật, hoặc giấy chấp thuận ghi số hộ chiếu cũ và bạn gặp rắc rối ở cửa khẩu.
Tránh đổi hộ chiếu chính chỉ vì một lý do nhỏ khi hồ sơ đã tới giai đoạn cuối. Mỗi lần đổi là một lần cập nhật, kiểm tra lại, và có thể thêm thời gian. Nếu thật sự cần, ví dụ hộ chiếu cũ sắp hết hạn trước ngày dự kiến nhập cảnh, hãy làm hộ chiếu mới sớm và báo ngay, đừng chờ tới tuần cuối.
Nhập cảnh và xuất cảnh: chỗ người hai quốc tịch hay vấp
Khi đã có visa định cư hoặc giấy chấp thuận, bạn phải nhập cảnh bằng đúng hộ chiếu gắn với visa đó. Nhưng chuyến đi thường qua nhiều cửa khẩu: xuất cảnh Việt Nam, quá cảnh một nước thứ ba, nhập cảnh nước mới. Ở mỗi chặng, bạn có thể cần trình hộ chiếu khác nhau, và hãng bay cũng kiểm tra giấy tờ khi làm thủ tục.
Với cửa khẩu Việt Nam, người mang quốc tịch Việt Nam và quốc tịch khác nên dùng nhất quán một hộ chiếu cho một lượt ra và vào, để dữ liệu xuất nhập cảnh khớp nhau. Nếu bạn nhập cảnh Việt Nam bằng hộ chiếu nước ngoài với thị thực hoặc miễn thị thực, rồi xuất cảnh bằng hộ chiếu Việt Nam, hệ thống có thể không khớp. Quy định chi tiết do cơ quan quản lý xuất nhập cảnh ban hành và có thể thay đổi, nên kiểm trước chuyến đi.
Một chỗ hay vấp nữa là khi bạn đã là công dân của nước đến. Mỹ yêu cầu công dân Mỹ nhập cảnh và xuất cảnh bằng hộ chiếu Mỹ. Canada yêu cầu công dân Canada, kể cả người có hai quốc tịch, dùng hộ chiếu Canada khi bay tới Canada, không dùng được giấy phép điện tử dành cho người nước ngoài. Úc cũng yêu cầu công dân Úc dùng hộ chiếu Úc. Người được cấp quốc tịch rồi nhưng chưa làm hộ chiếu của nước đó thường bị kẹt đúng ở chỗ này.
Gia đình mỗi người một quốc tịch
Tình huống ngày càng phổ biến: người chồng có thêm quốc tịch Caribe qua đầu tư, người vợ chỉ có quốc tịch Việt Nam vì không được đưa vào hồ sơ cũ, con lớn có quốc tịch Mỹ vì sinh ra trong thời gian bố mẹ công tác, con nhỏ mang hai quốc tịch. Khi cả gia đình cùng nộp hồ sơ định cư sang một nước thứ ba, mỗi người sẽ có một bộ giấy tờ đi lại khác nhau.
Nguyên tắc là mỗi người khai theo đúng tình trạng của chính mình, và hồ sơ gia đình phải thể hiện được mối quan hệ giữa các thành viên dù hộ chiếu khác nhau. Người con mang quốc tịch nước đến thì có khi không cần visa, nhưng vẫn có thể phải khai trong hồ sơ của cha mẹ như thành viên gia đình. Người con mang quốc tịch Mỹ đi cùng cha mẹ sang Canada chẳng hạn, sẽ có tình trạng nhập cảnh khác với cha mẹ, và cần giấy tờ theo đúng quốc tịch của mình.
Một rủi ro hay bị bỏ qua là thời hạn hộ chiếu lệch nhau. Hộ chiếu của trẻ em ở nhiều nước có thời hạn ngắn hơn người lớn, nên dễ hết hạn giữa chừng. Lập một bảng nhỏ ghi hạn của từng hộ chiếu trong gia đình và đối chiếu với thời gian xử lý dự kiến. Nếu một hộ chiếu sắp hết hạn trước ngày dự kiến nhập cảnh, làm mới sớm và báo ngay cho cơ quan đang xét hồ sơ. Một thành viên kẹt giấy tờ có thể khiến cả gia đình phải lùi chuyến đi.
Những sai lầm điển hình
Giấu quốc tịch Việt Nam khi dùng hộ chiếu thứ hai. Nơi sinh, lý lịch, giấy tờ hộ tịch đều cho thấy bạn sinh ra ở Việt Nam. Không khai quốc tịch Việt Nam là một chỗ khai sai rõ ràng.
Lấy lý lịch tư pháp theo quốc tịch thay vì nơi cư trú. Các nước thường yêu cầu lý lịch tư pháp của nơi bạn đã sống đủ thời gian, không phải nơi bạn có hộ chiếu. Quốc tịch đầu tư mà không sống ở đó thường không thay được lý lịch tư pháp Việt Nam.
Mang nhầm hộ chiếu khi bay. Visa gắn với hộ chiếu A mà chỉ mang hộ chiếu B ra sân bay là chuyện có thật. Mang cả hai hộ chiếu khi đi, và biết rõ dùng cái nào ở cửa nào.
Không báo khi làm hộ chiếu mới. Hộ chiếu mới không tự động thay hộ chiếu cũ trong hồ sơ. Báo qua kênh chính thức và lưu xác nhận.
Cho rằng quốc tịch thứ hai tự động mở mọi cửa. Hộ chiếu mạnh giúp đi lại ngắn hạn dễ hơn, nhưng định cư vẫn xét theo điều kiện của diện. Quốc tịch thứ hai không thay được điều kiện tay nghề, tài chính hay quan hệ gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc khai quốc tịch Việt Nam khi nộp bằng hộ chiếu nước khác không?
Có. Các mẫu đơn hỏi mọi quốc tịch bạn đang có. Không khai quốc tịch Việt Nam trong khi bạn vẫn mang quốc tịch này là khai sai thông tin, có thể dẫn tới từ chối và chế tài. Khai đủ không làm hồ sơ yếu đi.
Có quốc tịch Caribe thì nộp hồ sơ ở lãnh sự nào?
Thường theo nơi bạn cư trú hợp pháp, không theo quốc tịch. Người có hộ chiếu Caribe nhưng sống ở Việt Nam thường nộp hồ sơ tại cơ quan đại diện hoặc kênh tiếp nhận dành cho người cư trú tại Việt Nam. Kiểm hướng dẫn của nước nhận để biết nơi nộp phù hợp.
Lý lịch tư pháp lấy ở nước nào khi có hai quốc tịch?
Thường lấy ở những nước bạn đã sống đủ thời gian theo quy định của nước nhận, tính từ một độ tuổi nhất định. Quốc tịch không quyết định việc này. Nếu bạn chưa từng sống ở nước mang quốc tịch thứ hai, thường không cần lý lịch tư pháp của nước đó, nhưng đọc kỹ yêu cầu cụ thể.
Visa định cư dán vào hộ chiếu Việt Nam rồi, sau đó muốn đi bằng hộ chiếu kia có được không?
Thường phải nhập cảnh bằng hộ chiếu gắn với visa. Nếu muốn dùng hộ chiếu khác, cần hỏi cơ quan cấp visa về khả năng chuyển visa hoặc cập nhật số hộ chiếu trước chuyến đi. Không nên tự ý đổi rồi ra sân bay.
Đã có quốc tịch Úc nhưng chưa làm hộ chiếu Úc thì về Úc thế nào?
Úc yêu cầu công dân dùng hộ chiếu Úc để nhập cảnh. Người vừa nhập tịch nên làm hộ chiếu Úc trước khi rời Úc. Nếu đã ở nước ngoài, cần làm hộ chiếu qua cơ quan đại diện của Úc; dùng hộ chiếu nước khác có thể gặp trở ngại khi xin visa vì bạn là công dân.
Trẻ em sinh ra có hai quốc tịch thì khai thế nào trong hồ sơ gia đình?
Khai đủ mọi quốc tịch của trẻ, kèm giấy khai sinh và hộ chiếu tương ứng. Với hồ sơ đi kèm cha mẹ, chọn một hộ chiếu chính cho trẻ, thường là hộ chiếu cùng loại với cha mẹ để thủ tục đồng bộ, và khai rõ hộ chiếu còn lại.