Romania từng là nơi người Việt ít nhắc tới khi bàn chuyện định cư châu Âu. Điều đó thay đổi khi nước này thiếu lao động trầm trọng sau hai thập kỷ người Romania đi làm ở Ý, Tây Ban Nha, Đức, và chính phủ mở rộng hạn ngạch cho lao động ngoài EU. Thêm vào đó, Romania gia nhập Schengen bằng đường hàng không và đường biển từ 31/3/2024, rồi đầy đủ cả đường bộ từ 1/1/2025.
Cũng như Croatia hay Ba Lan, phần lớn người Việt đến Romania theo diện lao động. Khác ở chỗ quy trình của Romania tách thành ba bước rõ rệt, có hạn ngạch đặt theo năm, và chưa dùng đồng euro. Phần dưới giải thích từng bước, các diện khác ngoài lao động, đường lên thường trú và quốc tịch, kèm những điểm thường bị nói sai. Mọi điều kiện cần kiểm lại với Tổng cục Nhập cư Romania vì luật về người nước ngoài ở đây thay đổi khá thường xuyên.
Ba bước của diện lao động: phép, visa, thẻ
Điểm khiến Romania khác nhiều nước là người lao động không tự nộp từ đầu. Chủ lao động ở Romania khởi động hồ sơ, và giấy tờ đi theo thứ tự sau.
- Chủ lao động xin giấy phép lao động. Doanh nghiệp nộp cho Tổng cục Nhập cư, kèm chứng minh đã đăng tuyển mà không tìm được người trong nước hoặc trong EU phù hợp, trừ các trường hợp được miễn. Doanh nghiệp phải không nợ thuế, có hoạt động thật, và vị trí nằm trong hạn ngạch năm đó.
- Người lao động xin visa dài hạn loại D mục đích lao động. Khi đã có giấy phép, bạn nộp tại cơ quan đại diện Romania có thẩm quyền với công dân Việt Nam, kèm giấy phép, hộ chiếu, lý lịch tư pháp, chứng minh chỗ ở và bảo hiểm y tế. Visa D là visa quốc gia, chỉ để vào Romania và ở trong thời gian đầu.
- Nhập cảnh rồi xin thẻ cư trú. Sau khi vào Romania và ký hợp đồng lao động, bạn nộp hồ sơ xin thẻ cư trú mục đích lao động tại văn phòng của Tổng cục Nhập cư nơi ở, trong thời hạn visa còn hiệu lực. Thẻ thường cấp theo thời hạn hợp đồng, có trần, và phải gia hạn trước khi hết hạn.
Ba bước nghĩa là ba điểm có thể vướng, và mỗi bước có thời gian xét riêng. Tổng thời gian từ lúc chủ nộp đến khi bạn cầm thẻ thường tính bằng nhiều tháng, không phải vài tuần như lời quảng cáo hay nói.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: visa D thường có hiệu lực ngắn. Nếu sang trễ, hoặc để lỡ hạn nộp thẻ cư trú, bạn có thể phải về Việt Nam làm lại từ bước hai.
Hạn ngạch hằng năm: nghĩa là gì và không nghĩa là gì
Mỗi năm, chính phủ Romania ra quyết định về số lượng tối đa lao động ngoài EU được nhận vào thị trường lao động trong năm đó. Hạn ngạch những năm gần đây được nâng lên mức khá lớn so với trước, phản ánh nhu cầu ở xây dựng, chế biến, dịch vụ ăn uống, vận tải. Con số cụ thể đổi theo năm, vì vậy nên xem quyết định của chính phủ năm đang nộp thay vì tin vào con số trong một bài đăng cũ.
Hạn ngạch là trần chung của cả nước, không phải số "suất" mà một công ty môi giới đang giữ. Khi một bên nói "còn ba suất cuối", điều đó chỉ có nghĩa là họ có ba vị trí chủ lao động đã chịu tuyển, chứ không có cơ chế nào phân suất hạn ngạch cho bên trung gian. Ngược lại, khi hạn ngạch năm đã dùng gần hết, hồ sơ nộp cuối năm có thể bị chậm sang năm sau.
Một số nhóm không tính vào hạn ngạch hoặc có thủ tục khác, chẳng hạn người có Thẻ Xanh EU, một số chuyên gia chuyển nội bộ công ty, nhà nghiên cứu. Nếu bạn có bằng đại học và việc làm lương cao, nên xem các diện đó trước, vì quy trình và quyền lợi thường tốt hơn diện lao động phổ thông.
Quyền và giới hạn của thẻ cư trú lao động Romania
Làm cho chủ đã đăng ký. Thẻ lao động gắn với chủ và vị trí. Muốn đổi chủ, chủ mới phải xin giấy phép mới; luật Romania từng có thời gian đòi người lao động làm đủ một khoảng tối thiểu với chủ đầu tiên trước khi đổi, trừ khi có thoả thuận. Quy định này đã điều chỉnh, cần kiểm bản đang áp dụng.
Đi lại trong Schengen. Từ 2025, thẻ cư trú Romania cho đi lại ngắn ngày trong toàn khối như thẻ các nước Schengen khác. Không cho làm việc ở nước khác, và nhập cảnh nước khác vẫn có thể bị hỏi mục đích, chỗ ở, tiền.
Bảo hiểm y tế và an sinh. Người làm việc hợp pháp đóng bảo hiểm y tế và an sinh xã hội như người Romania. Hãy giữ bảng lương và chứng nhận đóng góp, chúng là bằng chứng khi gia hạn và khi xin thường trú.
Gia hạn có điều kiện. Mỗi lần gia hạn cần hợp đồng còn hiệu lực, lương không thấp hơn mức luật định cho người nước ngoài, và chủ không vi phạm. Chủ phá sản hay bị phạt nặng có thể kéo hồ sơ của bạn theo.
Chỗ ở đăng ký được. Địa chỉ cư trú phải hợp pháp và đăng ký được. Ký túc do chủ bố trí thường được chấp nhận nếu có giấy tờ, nhưng chỗ ở chen chúc không đúng tiêu chuẩn có thể là vấn đề khi bị kiểm tra.
Các diện khác: đoàn tụ, du học, kinh doanh, du mục số
Đoàn tụ gia đình cho phép người đang có thẻ cư trú bảo lãnh vợ hoặc chồng và con chưa thành niên. Thường đòi người bảo lãnh đã cư trú một thời gian nhất định, có thu nhập không thấp hơn mức luật định và có chỗ ở. Với lao động phổ thông mới sang, mốc thời gian và thu nhập có thể chưa đạt ngay năm đầu, nên kế hoạch đưa gia đình sang cần lùi lại.
Du học ở Romania có điểm đặc biệt là ngành y, dược, nha khoa giảng dạy bằng tiếng Anh và tiếng Pháp, học phí thấp hơn Tây Âu, thu hút nhiều sinh viên quốc tế. Sau tốt nghiệp, người muốn ở lại phải chuyển sang diện lao động; bằng y khoa cấp ở EU giúp hành nghề thuận lợi hơn nhưng vẫn qua các thủ tục đăng ký nghề và tiếng.
Kinh doanh: người nước ngoài có thể lập công ty và xin cư trú mục đích kinh doanh, với điều kiện về vốn đầu tư và số việc làm tạo ra theo luật. Hồ sơ cần kế hoạch kinh doanh, và việc gia hạn xem kết quả thật. Romania cũng có diện cho người làm việc từ xa cho chủ nước ngoài, với ngưỡng thu nhập khá cao so với mức sống trong nước; diện này dành cho người đã có việc trực tuyến ổn định, không phải cửa xin việc.
Romania không có chương trình cư trú qua mua bất động sản. Nếu ai giới thiệu "mua căn hộ ở Bucharest để được thẻ cư trú", hãy hỏi cụ thể điều luật nào, vì sở hữu nhà ở Romania không tự tạo quyền cư trú.
Thường trú dài hạn và quốc tịch Romania
Sau khoảng năm năm cư trú hợp pháp liên tục, người nước ngoài có thể xin quyền cư trú dài hạn ở Romania, kèm điều kiện thu nhập, bảo hiểm, chỗ ở, không vi phạm và hiểu biết tiếng Romania ở mức cơ bản. Thời gian ở theo diện du học thường chỉ được tính một phần. Vắng mặt dài và nhiều lần trong kỳ năm năm có thể làm đứt mạch.
Quốc tịch Romania theo diện nhập tịch thông thường đòi thời gian cư trú dài hơn: theo luật quốc tịch, khoảng tám năm, hoặc khoảng năm năm nếu đã kết hôn và chung sống với công dân Romania, cùng bài thi về tiếng, lịch sử, văn hoá và hiến pháp. Người nộp phải chứng minh hội nhập thật, có phương tiện sống hợp pháp. Romania nhìn chung cho phép giữ quốc tịch cũ, nhưng giữ được hay không còn tuỳ luật Việt Nam; hãy hỏi cơ quan đại diện Việt Nam trước khi làm.
Tiếng Romania là ngôn ngữ gốc Latin, gần tiếng Ý và tiếng Pháp. Với người Việt, ngữ pháp vẫn khó, nhưng chữ viết Latin và cách phát âm tương đối nhất quán khiến việc học dễ vào hơn tiếng Croatia hay tiếng Hungary. Người định ở lâu nên học có hệ thống từ năm đầu, vì tiếng quyết định cả việc gia hạn, đổi việc lẫn thường trú.
Sai lầm hay gặp và cách tránh
Những tình huống dưới đây lặp lại nhiều lần trong các nhóm người Việt đi Romania. Phần cách tránh viết theo nguyên lý; khi đã vướng, nên hỏi trực tiếp Tổng cục Nhập cư hoặc luật sư hành nghề tại Romania.
| Sai lầm | Hậu quả thường gặp | Cách tránh |
|---|---|---|
| Đóng tiền lớn trước khi chủ có giấy phép lao động | Mất tiền khi hồ sơ không được duyệt hoặc chủ rút | Chỉ chuyển theo mốc, đòi xem giấy phép lao động trước |
| Sang Romania rồi đi nước khác làm | Bị phạt, trục xuất, cấm nhập cảnh Schengen | Hiểu rằng thẻ chỉ cho làm ở Romania |
| Để visa D hết hạn mới nộp thẻ cư trú | Mất tư cách cư trú, phải làm lại từ đầu | Đặt lịch nộp ngay tuần đầu sau nhập cảnh |
| Không giữ bảng lương, chứng từ đóng góp | Khó gia hạn, khó chứng minh khi xin thường trú | Lưu bản điện tử từng tháng |
| Nghỉ việc khi chưa có chủ mới làm thủ tục | Khoảng trống cư trú, có thể phải rời Romania | Chờ giấy phép mới trước khi nghỉ chỗ cũ |
Ví dụ giả định: anh Tùng sang Cluj-Napoca làm thợ hàn với thẻ một năm. Tháng thứ tám, một công ty khác trả lương cao hơn. Thay vì nghỉ ngay, anh để chủ mới nộp giấy phép trước, chỉ nghỉ chỗ cũ khi đã có giấy phép mới và nộp đổi thẻ. Thêm vài tuần chờ, nhưng chuỗi cư trú của anh không đứt.
Đời sống thực tế: thành phố, chi phí, cộng đồng
Bucharest là thủ đô và trung tâm kinh tế, lương cao nhất nhưng tiền thuê nhà cũng cao nhất nước. Cluj-Napoca, Timișoara, Iași, Brașov là các thành phố lớn khác, mỗi nơi có thế mạnh riêng: Cluj và Timișoara mạnh về công nghệ thông tin và sản xuất, Iași có trường đại học y lâu đời, Brașov gần núi và du lịch. Người sang theo diện lao động phổ thông thường không chọn được thành phố, vì nơi ở do vị trí của chủ quyết định; người có bằng cấp thì có quyền chọn rộng hơn.
Romania dùng đồng leu, không dùng euro. Lương ghi trong hợp đồng thường tính bằng leu, và tỷ giá leu so với euro có thể biến động. Khi so mức lương được chào với các nước dùng euro, hãy quy đổi theo tỷ giá hiện tại và trừ đi thuế, đóng góp bảo hiểm, tiền nhà, chứ đừng so con số gộp. Một khoản lương nhìn thấp hơn Đức nhiều có thể để dành được tương đương nếu chủ lo chỗ ở và chi phí ăn uống thấp; ngược lại, ở Bucharest tự thuê nhà thì khoản để dành mỏng đi nhanh.
Cộng đồng người Việt ở Romania nhỏ hơn nhiều so với Séc, Ba Lan hay Đức, phần lớn tập trung ở Bucharest, xoay quanh các chợ đầu mối và hàng ăn. Điều đó có nghĩa là ít nơi mua đồ Việt, ít người hỏi chuyện giấy tờ bằng tiếng Việt, và bạn phải tự làm nhiều thủ tục bằng tiếng Romania hoặc tiếng Anh. Mặt khác, chính vì ít người Việt, người học tiếng Romania nghiêm túc thường hội nhập nhanh hơn, làm quen với đồng nghiệp bản xứ dễ hơn.
Mùa đông ở Romania lạnh, nhất là vùng núi và phía bắc; mùa hè ở đồng bằng phía nam có thể rất nóng. Nhà ở cũ thời trước năm 1990 phổ biến, chi phí sưởi là khoản đáng kể trong ngân sách mùa đông. Những chi tiết nhỏ như vậy nên hỏi người đang sống ở đúng thành phố bạn sẽ đến, chứ đừng dựa vào ảnh trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Romania đã vào Schengen chưa, thẻ cư trú Romania có đi Schengen được không?
Romania vào Schengen bằng đường hàng không và đường biển từ 31/3/2024 và đầy đủ cả đường bộ từ 1/1/2025. Thẻ cư trú Romania vì vậy cho đi lại ngắn ngày trong khối, tối đa 90 ngày trong 180 ngày, nhưng không cho làm việc ở nước khác.
Có tự xin giấy phép lao động Romania được không?
Với diện lao động thông thường, người xin giấy phép là chủ lao động ở Romania, không phải bạn. Bạn chỉ bắt đầu xin visa D sau khi chủ đã có giấy phép. Vì vậy việc chọn đúng một chủ lao động thật, có hoạt động thật, quan trọng hơn mọi lời hứa về tốc độ.
Romania có cho định cư qua mua nhà hay đầu tư bất động sản không?
Không có chương trình cư trú qua mua bất động sản. Người nước ngoài muốn cư trú để kinh doanh phải lập công ty và đáp ứng điều kiện về vốn, việc làm theo luật, được xét lại khi gia hạn. Mua nhà chỉ là tài sản, không tạo quyền cư trú.
Học tiếng Romania có bắt buộc để xin thường trú không?
Quyền cư trú dài hạn và đặc biệt là quốc tịch đều đòi hiểu biết tiếng Romania ở mức nhất định, quốc tịch còn kèm thi lịch sử, văn hoá. Mức cụ thể nên kiểm với Tổng cục Nhập cư. Học sớm cũng giúp bạn đổi việc và hội nhập dễ hơn.
Lao động phổ thông có bảo lãnh vợ con sang Romania ngay được không?
Thường chưa thể ngay. Diện đoàn tụ gia đình đòi người bảo lãnh đã cư trú một thời gian, có thu nhập và chỗ ở đạt chuẩn luật định. Hãy tính mốc thời gian và mức lương thật trước khi lên kế hoạch cho gia đình sang.