Định cư Na Uy chủ yếu đi bằng lao động tay nghề, du học rồi ở lại, hoặc đoàn tụ gia đình. Na Uy không thuộc Liên minh châu Âu nhưng thuộc Khu vực Kinh tế châu Âu và Schengen, nên có luật nhập cư riêng do Cơ quan Di trú Na Uy (UDI) thực hiện. Không có diện đầu tư hay mua nhà lấy cư trú.
Lộ trình phổ biến là giấy phép làm việc cho lao động tay nghề, sau khoảng ba năm đủ điều kiện thì xin thường trú, và sau tám năm trong mười một năm gần nhất thì có thể xin quốc tịch. Từ năm 2020, Na Uy cho phép giữ hai quốc tịch. Mỗi nấc đòi tiếng Na Uy và thu nhập ổn định, nên kế hoạch cần tính cả việc học tiếng ngay từ đầu.
Diện lao động tay nghề: ai được tính là “skilled worker”
Na Uy cấp giấy phép làm việc cho người có trình độ: tốt nghiệp đại học, có chứng chỉ nghề hoàn chỉnh tương đương trình độ trung học nghề ở Na Uy, hoặc trong một số trường hợp có kỹ năng đặc biệt từ kinh nghiệm lâu năm. Lời mời làm việc phải đòi đúng trình độ đó, thường là toàn thời gian, và lương, điều kiện làm việc không được kém hơn mức theo thỏa ước hoặc mức thông thường của nghề ở Na Uy.
Chỗ người Việt hay vướng là phần “trình độ tương đương”. Bằng nghề hoặc cao đẳng ở Việt Nam không tự động được coi là ngang chứng chỉ nghề Na Uy. Với một số nghề có quy định như điều dưỡng, kỹ sư điện, giáo viên, người lao động phải được cơ quan chuyên ngành công nhận hoặc cấp phép hành nghề trước khi làm đúng nghề. Kiểm yêu cầu công nhận trên trang của cơ quan giáo dục và cơ quan cấp phép ngành tương ứng, rồi mới nhận lời mời.
Ngoài diện tay nghề, Na Uy có giấy phép cho lao động thời vụ (thường trong nông nghiệp, thủy sản) và các diện khác, nhưng giấy phép thời vụ không dẫn tới thường trú. Người nhận lời mời thời vụ nên hiểu rõ điều này trước khi bán nhà, vay tiền để đi.
So sánh các giấy phép thường gặp và có lên thường trú không
Không phải giấy phép nào cũng được tính vào thời gian xin thường trú. Bảng dưới giúp bạn nhìn nhanh:
| Giấy phép | Mục đích | Được tính cho thường trú | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lao động tay nghề | Làm việc đúng trình độ cho chủ thuê ở Na Uy | Có | Phải giữ điều kiện việc làm và thu nhập suốt thời gian |
| Tìm việc sau tốt nghiệp | Sinh viên vừa xong chương trình ở Na Uy tìm việc đúng trình độ | Thường không tính trực tiếp | Có thời hạn, cần đổi sang lao động tay nghề |
| Du học | Học tập toàn thời gian | Không | Được làm thêm có giới hạn |
| Đoàn tụ gia đình | Sống cùng vợ chồng, con, người sống chung | Có, nếu là diện tạo cơ sở cho thường trú | Phụ thuộc vào giấy phép của người bảo lãnh |
| Lao động thời vụ | Công việc theo mùa | Không | Thời hạn ngắn, không đổi thẳng sang thường trú |
Trước khi nhận một giấy phép, hãy hỏi một câu đơn giản: giấy phép này có “tạo cơ sở cho thường trú” không. UDI ghi rõ điều này trong quyết định cấp phép, và đó là dòng nên đọc đầu tiên.
Thường trú Na Uy sau khoảng 3 năm: các điều kiện phải đạt cùng lúc
Thường trú cho phép bạn sống và làm việc ở Na Uy không thời hạn, không phụ thuộc chủ thuê. Để được xét, nhìn chung bạn cần:
- Đã cư trú tại Na Uy ít nhất ba năm liên tục với giấy phép tạo cơ sở cho thường trú, và trong suốt thời gian đó đáp ứng điều kiện của giấy phép.
- Không vắng mặt khỏi Na Uy quá thời gian cho phép trong ba năm đó. Đi lại dài ngày có thể làm đứt thời gian cư trú.
- Đạt yêu cầu về tiếng Na Uy và kiến thức xã hội theo quy định, chứng minh bằng bài kiểm tra được công nhận hoặc hoàn thành khóa học bắt buộc. Mức yêu cầu đã được nâng trong những năm gần đây, nên kiểm mức hiện hành trên udi.no.
- Có thu nhập đủ sống trong khoảng thời gian trước khi nộp, và không nhận trợ cấp xã hội trong một khoảng thời gian nhất định.
- Không có tiền án hoặc vi phạm nghiêm trọng luật nhập cư.
- Nộp đơn trực tuyến và đặt lịch nộp giấy tờ, cấp vân tay tại cơ quan cảnh sát nơi cư trú.
Điều kiện thu nhập và tiếng là hai nơi hồ sơ hay trượt. Một năm đi học thêm toàn thời gian, thất nghiệp vài tháng hay nhận trợ cấp có thể làm bạn chưa đủ điều kiện. Ghi lại lịch thu nhập theo năm tài chính ngay từ đầu giúp bạn biết lúc nào nên nộp.
Quốc tịch Na Uy: 8 năm, tiếng nói và được giữ hai quốc tịch
Từ năm 2022, thời gian cư trú yêu cầu khi xin quốc tịch Na Uy với người trưởng thành được nâng lên tám năm trong mười một năm gần nhất (có ngoại lệ rút ngắn cho người có thu nhập ổn định ở mức nhất định trong một số năm). Cùng lúc, Na Uy nâng yêu cầu tiếng nói và đòi đỗ bài kiểm tra quốc tịch hoặc bài kiểm tra xã hội bằng tiếng Na Uy.
Điểm thay đổi lớn nhất cho người Việt là từ ngày 1/1/2020, Na Uy cho phép giữ hai quốc tịch. Trước đó, người nhập tịch thường phải chứng minh đã thôi quốc tịch cũ. Hiện nay luật Na Uy không đòi điều đó nữa; việc giữ quốc tịch Việt Nam phụ thuộc vào luật Việt Nam.
Một chỗ hay bị bỏ qua: thời gian vắng mặt. Na Uy chỉ cho phép vắng mặt một số ngày nhất định mỗi năm mà vẫn được tính là cư trú liên tục. Người làm nghề đi biển, đi công tác nước ngoài dài hoặc về Việt Nam chăm cha mẹ nhiều tháng cần tính kỹ trước khi nộp.
Đoàn tụ gia đình ở Na Uy: những điểm khác các nước Bắc Âu
Người bảo lãnh phải có thu nhập. Na Uy đặt yêu cầu thu nhập cho người bảo lãnh, thường xét thu nhập kỳ vọng trong năm tới và thu nhập năm trước, cùng việc không nhận trợ cấp xã hội trong năm trước. Mức này điều chỉnh hằng năm.
Có thêm yêu cầu với người bảo lãnh từng được bảo vệ hoặc người mới có quốc tịch. Một số nhóm người bảo lãnh phải đáp ứng điều kiện học tập hoặc làm việc ở Na Uy trong vài năm trước khi được bảo lãnh vợ chồng mới cưới. Mục đích là hạn chế hôn nhân ép buộc.
Cả hai người phải đủ tuổi trưởng thành. Na Uy xét kỹ những hôn nhân mà một bên còn rất trẻ, và có thể từ chối khi nghi hôn nhân ép buộc hoặc giả.
Người được bảo lãnh phải học tiếng. Người được cấp giấy phép đoàn tụ trong nhiều trường hợp có quyền và nghĩa vụ tham gia chương trình học tiếng Na Uy và kiến thức xã hội. Hoàn thành chương trình này cũng là điều kiện cho thường trú sau này.
Cha mẹ hầu như không có diện. Na Uy có quy định rất hẹp cho cha mẹ cao tuổi mà tất cả con cái đều sống ở Na Uy. Đây không phải đường phổ biến; đa số cha mẹ chỉ sang thăm bằng visa Schengen.
Du học Na Uy rồi ở lại: học phí mới và năm tìm việc
Trong nhiều năm, đại học công lập Na Uy gần như miễn học phí cho cả sinh viên quốc tế, và đó là lý do nhiều người Việt chọn Na Uy. Từ năm học mùa thu 2023, Na Uy bắt đầu thu học phí với sinh viên đến từ ngoài EU, EEA và Thụy Sĩ. Mức học phí do từng trường quyết định, nên tổng chi phí cho một chương trình thạc sĩ giờ phải tính như các nước châu Âu khác, cộng thêm yêu cầu chứng minh tài chính khi xin giấy phép du học.
Sau khi hoàn thành chương trình tại Na Uy, sinh viên có thể xin giấy phép cư trú để tìm việc với tư cách lao động tay nghề, thường trong thời hạn khoảng một năm. Trong thời gian đó bạn được làm bất kỳ việc gì để trang trải, nhưng muốn ở lại lâu thì phải tìm được lời mời làm việc đúng trình độ và chuyển sang giấy phép lao động tay nghề.
Điểm cần nhớ: những năm du học không được tính vào ba năm để xin thường trú. Người đi đường du học vì thế thường mất tổng cộng nhiều năm hơn người được tuyển thẳng. Đổi lại, họ có tiếng Na Uy, bằng cấp Na Uy và mạng lưới trong nước, ba thứ giúp tìm việc ổn định và đạt điều kiện thu nhập dễ hơn.
Những dấu hiệu lời mời việc làm Na Uy có vấn đề
Na Uy có thu nhập cao nên là đích của nhiều quảng cáo tuyển lao động. Trước khi đóng tiền cho bất kỳ ai, hãy dò những dấu hiệu sau:
- Hứa “giấy phép lao động chắc chắn” trước khi có hồ sơ. UDI mới là nơi quyết định; không ai bảo đảm được kết quả.
- Thu phí lớn từ người lao động để có hợp đồng. Ở Na Uy, chủ thuê tuyển người qua kênh hợp pháp không cần người lao động mua việc làm.
- Công việc phổ thông nhưng gắn nhãn tay nghề. Nếu bạn không có bằng nghề được công nhận mà vẫn được hứa diện lao động tay nghề, hồ sơ dễ bị từ chối hoặc bị xem là khai sai.
- Lương ghi trong hợp đồng khác với lương trả thực tế. Đây là vi phạm mà UDI và cơ quan thanh tra lao động phát hiện được, và người lao động có thể mất giấy phép khi gia hạn.
- Đề nghị sang bằng visa du lịch rồi “đổi sau”. Giấy phép lao động phải xin đúng quy trình; ở lại làm việc khi chỉ có visa du lịch là cư trú trái phép.
Cách tự kiểm đơn giản nhất: tra tên công ty trên sổ đăng ký doanh nghiệp Na Uy, đối chiếu mức lương thông thường của nghề, và đọc yêu cầu của diện lao động tay nghề trên udi.no trước khi ký bất kỳ thỏa thuận nào với trung gian.
Sống ở Na Uy: chi phí, thời tiết và việc làm cho người mới
Thu nhập ở Na Uy cao, nhưng chi phí cũng cao. Một số điều người mới sang nên biết trước:
- Chi phí nhà ở chiếm phần lớn thu nhập ở Oslo, Bergen, Stavanger. Ở thị trấn nhỏ hơn có thể rẻ hơn nhưng cơ hội việc ít hơn.
- Tiếng Anh dùng được trong đời sống, nhưng việc làm ổn định ngoài ngành dầu khí, công nghệ, nghiên cứu phần lớn cần tiếng Na Uy.
- Mùa đông dài và tối, nhất là phía bắc. Người Việt mới sang thường cần một hai mùa đông để quen; kế hoạch vận động và giao tiếp xã hội giúp nhiều.
- Ngành có nhu cầu thường là y tế, chăm sóc người già, kỹ thuật, xây dựng, chế biến thủy sản. Nghề có giấy phép hành nghề phải công nhận bằng trước khi làm đúng chuyên môn.
- Thuế cao nhưng đổi lại phúc lợi rộng: y tế công, trường công miễn học phí, trợ cấp con nhỏ. Quyền lợi phụ thuộc vào việc đăng ký cư trú và số định danh quốc gia.
Na Uy hợp với gia đình muốn ổn định lâu dài và chấp nhận học tiếng nghiêm túc. Với người chỉ muốn “có thẻ để đi lại châu Âu”, chi phí sống và yêu cầu hội nhập cao khiến Na Uy không phải lựa chọn hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Na Uy có thuộc EU không và có ảnh hưởng gì đến người Việt?
Na Uy không thuộc EU nhưng thuộc Khu vực Kinh tế châu Âu và Schengen. Người Việt xin cư trú phải theo luật nhập cư Na Uy, không theo luật EU. Thẻ cư trú Na Uy cho phép đi lại ngắn hạn trong Schengen theo quy tắc 90 ngày trong 180 ngày.
Đi lao động thời vụ ở Na Uy có lên thường trú được không?
Giấy phép lao động thời vụ không tạo cơ sở cho thường trú. Muốn lên thường trú, bạn cần chuyển sang diện lao động tay nghề với trình độ được công nhận và lời mời làm việc phù hợp, điều này không tự động có sau khi làm thời vụ.
Thường trú Na Uy có bị mất không?
Có. Thường trú có thể hết hiệu lực nếu bạn sống ngoài Na Uy liên tục quá thời gian quy định, hoặc bị thu hồi khi vi phạm nghiêm trọng. Người định về Việt Nam dài ngày nên tìm hiểu quy định về thời gian vắng mặt trên udi.no trước khi đi.
Học tiếng Na Uy đến mức nào thì đủ?
Mỗi nấc có yêu cầu khác nhau, và quốc tịch đòi cao hơn thường trú. Mức cụ thể đã được nâng trong vài năm gần đây, nên hãy kiểm trên udi.no. Thực tế, để làm việc ổn định, bạn nên nhắm cao hơn mức tối thiểu của giấy tờ.
Con sinh ra ở Na Uy có quốc tịch Na Uy không?
Na Uy không cấp quốc tịch theo nơi sinh. Con nhận quốc tịch Na Uy nếu cha hoặc mẹ là công dân Na Uy. Nếu cả hai cha mẹ là người nước ngoài, con được cấp giấy phép cư trú theo cha mẹ và có thể nhập tịch về sau.